હું સ્ત્રી છું

આદિ અનાદિ કાળથી એક સ્ત્રી

મારી ત્વચાના પ્રત્યેક છિદ્રમાંથી પ્રગટ્યા કરે મીરાં

ને મારા નૃત્ય, મારા ગીતને

ચિર તરસ એક સૂરની, યુગોયુગોથી

મારી નસનસમાં વહ્યા કરે રાધા

ને મારી આંખોમાં અંજન ચિર પ્રતિક્ષાનું

જાણે જળ જમુનાનું

મારા ગર્ભમાં ઉછર્યા કરે કૃષ્ણ

હું જન્મ આપ્યા કરું

ને એની ભાળ મળે ગોકુળમાં

મારી આંખમાંથી નિતર્યા કરે કાન

માખણ ને મટુકી થીજ્યાં જાણે હિમ

ને એ વસે જઇ મથુરા

આ ચિર વિરહ, ચિર પ્રતિક્ષા કે ચિર તપસ્યાનું ફળ મળે ?

આપો, તો વરદાન આપો

મારે ‘સ્ત્રી’ મટી જવું છે……

 મેં મારું એકાંત

બધી દિશાઓમાં વેરી દીધું

અને પછી કણેકણમાં ફૂટ્યા

અવાજ વગરના ટહુકાઓ……………

મેઘધનુષ આવીને મને પૂછી ગયું

આ પહાડ પર ગુંજે છે એ તારાં ગીત ??

મેં કહ્યું ના, આ લોહીના લયમાં ચુપચાપ વહે છે

એ જ મારાં ગીત

પાંદડીએ હળવેથી મલકી

સાક્ષી પૂરી દીધી……

એણે ફરી પૂછ્યું

આ પર્વત, નદી, ઝરણાં ને વનરાઇ

તાર જ રક્તના લયને તાલ પુરાવે છે ને !!

હું ઉઘડતા મૌનથી ઉભરાઇ ગઇ…

દિશાઓ સાક્ષીભાવે ગુંજી રહી….

મને ખબર છે, હું અનુભવું છું

મારા લખચોરાશી કાળના કઠેડાથી

મારી પર વરસ્યા કરે છે એ સુર

ને મારા એકાંતમાં એ ઓગળી જાય છે

પછી ફેલાય છે સુર્યનું વ્હાલ

ને ચંદ્રનું સ્મિત……

મારું શાંત સરોવર હિલોળે ચડે છે

અને એક અનુબંધ રચાય છે

જોડાઇ જઇએ છીએ

હું અને આકાશ, હું અને ધરતી

વચ્ચે ગુંજ્યા કરે છે કોઇ

અનહદનો નાદ થઇ…..

 

 

            

મિત્રો,

 

 

નમસ્તે.

 

 

હાલમાં હું  ‘ગુજરાતના બાલરત્નો’ પર એક પુસ્તક લખી રહી છું.

 

 

આપના સ્વજનોમાંથી કોઇએ 16 વર્ષની વય સુધીમાં ( શાળા સમય દરમિયાન ) ઇંટરનેશનલ, નેશનલ કે ગુજરાત સ્ટેટ લેવલે વિશેષ સિધ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હોય તો મારો સંપર્ક કરવા વિનંતી.

 

 

સુચનાઓ.

 

 

1. એ મૂળ ગુજરાતી હોય. ભલે હાલમાં એનો વસવાટ દુનિયામાં ક્યાંય પણ હોય.

 

2. એની સિધ્ધિ એની શાળા દરમિયાનની હોવી જોઇએ.

 

 

 

આપ કૉમેન્ટ મુકશો તો ઇમેઇલ દ્વારા માહિતી મોકલી આપીશ.

 

 

 

પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થવાને આરે છે એટલે ત્વરિત સંપર્ક કરવો.

 

 

 

આભાર.

 

 

 

લતા હિરાણી

 

 

રચાતા, બંધાતા, સંધાતા

 

ક્યારેક ફૂટતા ને તુટતા સેતુ શબ્દના

 

રોજ કરે છે તલાશ

 

એક હર્યાભર્યા મૌનની

 

સ્થિર ઉભેલાં વૃક્ષોની

 

ખરબચડી કાયને

 

લીલીછમ તલાશ છે

 

પતંગિયાના મખમલી સ્પર્શની

 

સંબંધો,

 

ઘેધુર, ઘનઘોર સંબંધો

 

ભલેને અજવાળ્યા રાખે

 

ઘડીઓ, દિવસો, વર્ષો

 

આખરે તો એને ય તલાશ છે

 

ભુખરી, ઘેરી સાંજની

 

ભીની ભીની ક્ષણોની,

  

હળું હળું ખીલું ખીલું થતી

  

મુઠ્ઠીભર પળોની

 

ધોધમાર સ્મિતનો

 

ઘુઘવાટ ને ઉભરાટ

 

આખરે તો વિરમે છે, ઠરે છે

 

કોઇકની આંખમાં ચળકતા, ચમકતા

 

મોતી શા બુંદોમાં

 

હું અને તું, તું અને હું

 

સામે પથરાતો ચુપચાપ રસ્તો

 

ફરતે પડઘાતી મસ્તી

 

હાથમાં ભીડી હાથ

 

ચરણને ન હોય કદી થાક

 

ચાલ્યા કરીએ

 

બસ ચાલ્યા જ કરીએ

 

કોઇ તલાશ વગર…

 

 

         લતા હિરાણી

 

ક્યારેક તું મને મળ્યો હશે

હવાની મીઠી સુગંધી લહેરમાં

ક્યારેક તારા સ્મરણોએ

કૂંપળ ફૂટ્યાની ભીનાશ ભીતરમાં ભરી દીધી હશે

હવે તું સાંભરે છે

ને છાતીમાં

કાળા અંધારિયા ધુમાડા ખદબદે છે

શ્વાસ એમાં અટવાય છે

સમયના મજબુત ચોસલા ખડકાયે જાય છે

ને અંદર ઉગતી જાય છે એક ભીંત

બારી વગરની ભીંત

હૈયા પર ચુસ્ત જડાયેલું

મણમણનું ઢાંકણ ખોલવાને હું સમર્થ નથી

ને જીવન ગંધાતુ જાય છે

બાળપણમાં પાટી પર

ચિતર્યા રાખ્યા’તા મીંડાઓ

રંગ વગરના મીંડાઓ

બધી સંખ્યાઓની પાર જઇને

ફરી ત્યાં જ પહોંચવાનું

મને શાપ મળ્યો છે

મારો પડછાયો પકડી લેવાનો

પકડીને એને ખતમ કરી દેવાનો

આ જ કરતાં રહેવાનું છે

પછી જ મુક્તિ……

 

 

 

 

 

ગુજરાત દિપોત્સવી 2008માં પ્રકાશિત

 

એક મોટું નગર. એનો રાજા ઝટપટસિંહ. રાજા બહુ ભલો. એને એની પ્રજા માટે ખૂબ પ્રેમ. આખો દિવસ પ્રજાના કાર્યો  કર્યા કરે. સરસ રીતે વહીવટ કરે.

 

રાજાએ દરબારમાં એક મોટો ઘંટ રાખેલો. કોઇને કંઇ મુશ્કેલી હોય, ક્યારેક કંઇક ઝઘડા થયા  હોય તો દરબારમાં જઇને ઘંટ વગાડે. રાજા તરત બહાર આવે, ફરિયાદ સાંભળે અને નિકાલ કરે. ઝટ ન્યાય અને પટ અમલ.

 

પ્રજા સુખી એટલે બધું સરસ.. મકાનો સરસ.. બાગબગીચાઓ સરસ. રસ્તાઓ સરસ. લોકો સુખી. બધા સંપીને રહે. હળી મળીને રહે. સહુ આનંદ કિલ્લોલ કરે. ગરીબ માણસને પણ પેટ પુરતું ભોજન મળી જાય. કોઇ ભૂખ્યું સુએ નહીં.

 

ગામમાં એક અલકરામ રહે. એની બાજુમાં મલકરામ રહે.. બંને પાકા દોસ્ત બંનેના કુટુંબો પણ  એકબીજાને ચાહે. અલકરામ અને મલકરામના ઘર અને દુકાનો બાજુબાજુમાં. નીચે દુકાન અને ઉપર ઘર.બંને વેપાર થોડો કરે વાતો ઝાઝી. ગામ ગપાટા માર્યા કરે. એમની વાતોમાં કોઇની પંચાત નહીં, બસ હંસી મજાક ને ગમ્મત. આખો દિવસ લોકોને એમનું ખડખડાટ હાસ્ય સંભળાતું હોય.

બધા લોકો આ બંનેની દોસ્તી કરવા પ્રયત્ન કરે. જે પોતાના કામથી થાક્યું હોય એ અલકરામ કે મલકરામની દુકાને જઇને બેસે એટલે ફ્રેશ થઇ જાય..

 

અલકરામના પાડોશી ગડબડરામ. એમને  ત્યાં એમના સાળા મહેમાન થઇને આવ્યાં. સાળાનું નામ ટકટકરામ. સાળાસાહેબના ઘણાં માનપાન. બેન બનેવીને ત્યાં ઠાઠથી રહે. એમનો મિજાજ ભારે ને એમનો સ્વભાવ વાંકો. વાતવાતમાં વાંધા પાડે. પણ મહેમાનને કોણ કહે ? સહુ ચલાવી લે.

ટકટકરામને તો ફાવતું જડી ગયું. બનેવીને કહે, ‘ હું હવે અહીં જ રહીશ. મને તમારી દુકાનમાં સાથે રાખી લો.’’  બનેવી મુંઝાણા. શું કરવું ? બેન કહે, ‘ મારો  એકનો એક ભાઇ છે. એનું દિલ ન દુભાવું જોઇએ..’’ ટકટકરામ  તો રહી પડ્યા. બનેવીને થયું  સાળાસાહેબ કેમ સચવાશે ?માથે પડ્યા મહેમાન ! પણ હવે શું થાય ? બલા ગળે વળગી.

ટકટકરામ દુકાને આવવા લાગયો. ટકટકરામ ભણેલો હતો પણ એની બુદ્ધિનો અવળો ઉપયોગ કરતો. કામકાજ કંઇ કરતો નહીં. નોકર ચાકરને ધમકાવ્યા રાખતો.

મન ફાવે એમ કરતો. બેન કે બનેવી કોઇનું માનતો નહીં. હવે તો બેન પણ પસ્તાણી પણ અબ પછતાયે હોત ક્યા જબ ચિડિય ચુગ ગઇ ખેત ! ટકટકરામને પાછો કાઢવો મુશ્કેલ હતું.

 

ટકટકરામે નોકરોને ધમકાવતો અને એના પગારમાંથી પૈસા કાપી લેતો. . એ પૈસા પોતે વાપરી નાખતો. નોકરો એનાથી ફફડતા હતા હવે એ પાડોશી સાથે ઝઘડો કરવાનું કારણ શોધવા લાગ્યો. એને આમ પણ આ હસમુખા લોકોની અદેખાઇ આવતી હતી

કેમ કે આનંદી પાડોશીઓને ત્યાં ગ્રાહક વધારે આવતા.  એક દિવસ…

 

‘ આ આખો દિવસ તમે શોરબકોર કર્યા રાખો છો મને ડિસ્ટર્બ થાય છે.’

 

અલકરામ મલકરામે સાંભળી લીધું.  એ દિવસે તેઓ ધીમે ધીમે બોલ્યા.

બીજા દિવસે ટકટકરામે આ લોકોના હસવા માટે ઝગડો કર્યો.

 

અલકરામ મલકરામથી આ સહન થયું નહીં પણ એમણે સંયમ રાખ્યો.

ટકટકરામને તો બબાલ  જ જોઇતી હતી. એણે એમના નોકરો પર ચોરીનો આરોપ મુક્યો. બહાર રસ્તા પર આવીને જેમતેમ બોલવા લાગ્યો. એના બનેવીએ એને ખૂબ વાર્યો પણ એનાથી તો એને વધુ શુરાતન ચડ્યું. એ ગાળાગાળી પર આવી ગયો. ને એમાંથી મારામારી પણ શરુ કરી દીધી.

 

હવે તો આવું રોજ થવા લાગ્યું. શેરીમાં રહેતા બધા કંટાળ્યા. ટકટકરામ ન જોઇએ. એને પાછો કાઢવો કેમ ?

 

અલકરામ મલકરામ અને બીજા ગયા રાજા ઝટપટસિંહ પાસે. માંડીને વાત કરી. ઝટપટસિંહ તરત સમજી ગયા. એમણે ફટાફટ ન્યાય આપ્યો.

ટકટકરામને ટકોમુંડો કરો. દસમાથાવાળા રાક્ષસનો માસ્ક બનાવો. ટકટકરામને એ માસ્ક      પહેરાવો. ઉંધે ગધેડે બેસાડી એને આખા ગામમાં ફેરવો. કાલે જ એ ગામ છોડી નાસી જશે. બધા રાજાના આ ન્યાયથી ખુશ થઇ ગયા.

બધા કામે લાગી ગયા. મુખ્ય  ચહેરો દાંતિયા કાઢતા વાંદરા જેવો બનાવ્યો. આજુબાજુના ચહેરા સૌએ પોતાની મરજી મુજબ બનાવ્યા. લબકારા લેતી જીભવાળો, આગ ઝરતો ગુસ્સાવાળો,  ઘુવડ જેવો, લુચ્ચા શિયાળ જેવો, તરાપ મારતા વાઘ જેવો…. માસ્ક બનતા ગયા.

 

રાજાજી જોવા આવ્યા. રાજાજી કહે એક માસ્ક પોપટ જેવો બનાવો. ભણ્યો છે પણ ગણ્યો નથી. એની વિદ્યા બધી નકામી છે.

 

શેરીના લોકો  એકઠાં થયાં. ટકટકરામને  મોટું માસ્ક પહેરાવ્યું. એના ગળામાં પાટિયું લટકાવ્યું. એના પર લખ્યું ‘ આજનો રાવણ ‘. એને ગધેડા પર અવળો બેસાડ્યો.

અને એનું ફુલેકું ગામમાં ફેરવ્યું.

 

જેવો એને ગધેડા પરથી ઉતાર્યો કે એ તો મુઠઠીઓ વાળી ભાગ્યો.

 

બધા કહે, હાશ ટકટકથી જાન છુટી.

 

                              

 

લતા હિરાણી

લાયન્સ ક્લબમાં હું એ વખતે સેક્રેટરી હતી. 1998ની સાલ. ક્લબનો એક કાયમી પ્રોજેક્ટ છે, દર મહિને હોસ્પિટલમાં ફળ વિતરણ. મને એ કામ આકર્ષતું પણ જ્યાં સુધી પદ સંભાળ્યું નહોતું ત્યાં સુધી કંઇક પ્રતિકુળતાઓ આવ્યા રાખતી. મંત્રી બન્યા પછી તો જવાનું જ હતું.

 

પ્રથમ માસમાં એ પ્રોજેક્ટ આવ્યો. થેલાઓ ભરીને અમે ફળો ખરીદ્યાં અને સિવિલ હોસ્પિટલમાં પહોંચ્યા. મનમાં ભાવ અને પગમાં થનગનાટ હતો. આજુબાજુના વાતાવરણે એ ભાવ ઉંચાઇએ પહોંચાડ્યો. સામે મળતી દરેક વ્યક્તિની નજર સાથે મારી નજર મળતી અને મારા શરીરમાં જાણે મધર ટેરેસા પ્રવેશતા હોય એવું હું અનુભવવા લાગી. હાથમાં થેલાનું ખાસ્સું વજન હતું પણ થેલામાં જાણે ફળો નહીં સોનામહોરો ભરી હતી.. થેલાં ઉપાડીને ચાલતાં કપાળે પરસેવો વળતો હતો પણ હું સિવિલ હોસ્પિટલના નહીં, મહાનતાની સીડીના પગથિયા ચડી રહી હતી.

 

અમે ઓર્થોપેડિક વૉર્ડમાં પહોંચ્યા. પીડાતા અને રીબાતા દર્દીઓ અને એમનાં લાચાર સગાંવહાલાંઓથી એટલો મોટો હૉલ છલકાતો હતો. એ બધાની વચ્ચે ફરતા ડૉકટરો, નર્સો, આયાઓના સાવ શુષ્ક, ભાવવિહિન ચહેરાઓ જોઇને મને લાગ્યું કે માનવતા ખરે જ મરી પરવારી છે. આટલા દુખ અને પીડા વચ્ચે માનવી કેમ આટલો નિર્વિકાર રહી શકે ? પણ પછી થયું આવું વિચારવું નિરર્થક છે. અત્યારે મને ઇશ્વરે જે ફરજ સોંપી છે એ પૂરા દિલથી બજાવી લઉં.

 

વૉર્ડમાં દવાઓની સાથે અસ્વચ્છતાને કારણે બીજી અનેક વાસ ભેગી થઇ મારા નાક પર હુમલો કરતી હતી. પણ મારા એક હાથે થેલો ઉંચકવાનું અને બીજા હાથે કેળાં વહેંચવાનું કામ કરવાનું હતું. એ વાસથી બચવા નાક આડે રુમાલ ધરવાની મને ફુરસદ ક્યાં હતી ?

 

પૂરી નમ્રતાથી હું પહેલા ખાટલે ગઇ. દર્દીના બંને પગે પ્લાસ્ટર હતું. જાણે પાટાના જ બે પગ પડ્યા હતા. દર્દીની આંખો બંધ હતી. એના ટેબલ પર હું બે કેળાં મુકવા ગઇ ત્યાં એની બાજુમાં બેઠેલા બહેને હાથ લંબાવ્યો. બહુ સંકોચથી એમના હાથમાં મેં બે કેળાં મુક્યાં અને એમની સામે નજર માંડી. એમના બે હાથ જોડાઇ ગયા. જાણે મેં અડધું રાજપાટ આપી દીધું હોય એવી આભારવશતા એમની આંખોમાં છવાઇ ગઇ. મારાથી એ નજરનો ભાર ન ખમાયો. મનની ઉંચાઇ અડધી થઇ ગઇ. પછી ન હું એમની સામે નજર માંડી શકી ન મારા ગળામાંથી શબ્દો  નીકળી શક્યા.

 

બીજા ખાટલે દસેક વર્ષનો એક બાળક હતો. એનું લગભગ આખું શરીર પ્લાસ્ટરમાં વીંટળાયેલું હતું. એની આંખ ખુલ્લી હતી. આ વખતે કેળા ટેબલ પર મુકવાને બદલે એની માના હાથમાં મુક્યા જેથી એણે હાથ ન લંબાવવો પડે. મા સામે નજર માંડવાની હિંમત ઘટી ગઇ હતી જેથી સીધું બાળક સામે જોયું. અમે વૉર્ડમાં પ્રવેશ્યા ત્યારનું બાળક કેળાના થેલા તરફ તાકી રહ્યું હતું. બાળક સાથે નજરનો દોર સંધાય ત્યાં સુધીમાં તો માએ કેળું છોલી બાળકને ખવડાવવાનું શરુ કરી દીધું હતું. બાળકની આંખોમાં મેં કેળાનો સ્વાદ છલકાતો જોયો. મને કંઇક રાહતની લાગણી થઇ. પણ મારા મનની ઉંચાઇ હવે કેળાની છાલ પરથી લપસીને બાળકના પગ સાથે બાંધેલી લટકતી ઇંટ સુધી પહોંચી ગઇ હતી. અને મારી સ્વસ્થતા મને દગો દઇ ગઇ હતી.

ત્રીજા ખાટલા પર કોઇ બહેન હતી. બાજુમાં એની ઘરડી મા બેઠી હતી. મેં નીચી નજરે એના ખોળામાં કેળા મુક્યાં ને એ મા બોલી, ‘બેન, ભગવાન તારા દીકરા જીવતા રાખે.’ ઇંટથી જમીન સુધીનું અંતર પછીના ખાટલે ફરતાં જ ખતમ થઇ ગયું. માત્ર બે કેળાં મળતાં જોડાતા બે હાથો અને એમની આંખોમાં છવાતી આભારવશતા કે દયનીયતાથી હું ભોંયભેગી થઇ ગઇ. મનનો અહમ ઓગળીને મને તુચ્છ કરી મુકતો હતો. વૉર્ડમાંથી બહાર નીકળી ત્યારે હાથમાં કેળાંનો ભાર નહોતો, મન પર પેલી દંભી ઉંચાઇનો ભાર હતો.

 

ફળવિતરણનું કામ પૂરું થયું ને મનવેતરણનું કામ શરુ થયું. માત્ર બે કેળાં આપી દઇને મેં એમને એવું તે શું આપી દીધું ? આના કરતાં અનેક ગણો બગાડ ઘરમાં થયો હશે. અને એ બે કેળા આટલાં કિંમતી હોય તો એ વાત સમજતાં મને આટલાં બધાં વર્ષો લાગ્યાં ?

 

લાયન્સ ક્લબમાં અનેક વાર આવું વાક્ય સાંભળ્યું છે, ‘આ ક્લબે આટલા લાખ રુપિયાના સેવાકીય કાર્યો કર્યાં.’ અને મને થાય કે શું સેવાકીય કાર્યોનું મૂલ્ય રુપિયામાં આંકી શકાય ખરું ? આંકડા વહીવટ માટે જરુરી છે પણ હું શબ્દો આમ વાપરું છું ‘આ ક્લબે આટલા લાખ રુપિયા સેવાના કામમાં વાપર્યા.’ કેમ કે કોઇપણ આંકડો પેલા બે કેળાના મુલ્ય કરતાં મોટો થતો જ નથી.

 

સવાર ઉઘડે, હવાનું રણઝણ અને પંખીઓનું કલકલ કાનમાંથી હૃદય સુધી પહોંચે અને મન કુદરત સાથે એકરુપ થતું જાય. પ્રભાતના પ્રેમીઓનો આ રોજનો અનુભવ. ‘કુદરતનો ખોળો’ બોલતાં મોં અને મન ભરાઇ જાય એવો સમૃધ્ધ શબ્દ અને એવી જ અનરાધાર અનુભુતિ. કુદરતના ખોળે જ રમવાનું અને રમતાં રમતાં જીવન અને જાગૃતિને પામી જવાનું મન થાય એવી ઝંખના પ્રકૃતિપ્રેમીના રોમેરોમમાં વણાયેલી હોય.

 

બાળક માના ખોળે જાય પછી એના માટે મા સિવાય બીજી કોઇ દુનિયા નથી હોતી. એનું સમગ્ર અસ્તિત્વ માને વિંટળાઇ વળે છે. માનવી આમ જ કુદરતના ખોળે જઇ શકે તો એને કોઇ શાસ્ત્રોની, ધર્મની કે ધર્મગુરુની જરુર ન પડે. કેટલા મોટા ગુરુ છે પર્વતો !! પૃથ્વી પર પથરાયેલાં નદી નાળાં ને વહેતી હવાનું મર્મર કોઇ ધર્મોપદેશ કરતાં ક્યાંય ચડિયાતા છે !! જોઇએ બસ એમાં ડૂબી જવાની તત્પરતા. તો કુદરતનો ખોળો હૃદયને હર્યુંભર્યું કરી દે !!

 

ભૌતિકતાની દોડમાં માનવી ક્યારેક કુદરતને વિસારે પાડી દે છે પરંતુ જ્યારે એનાથી થાકે છે ત્યારે ફરીને એને કુદરતનું શરણ જ શાંતિ આપે છે. કુદરત સહુના માટે સંપૂર્ણ છે. જંગલોમાં વૃક્ષો ઉગી જાય છે આપોઆપ. એના માટે જરુરી આકાશતત્વ અને પૃથ્વીપદારથ  એને સહજ પ્રાપ્ય છે. પાંદડુ હળવે હળવે ઝુલ્યા કરે છે. કુદરત એને ડાળીનો હિંચકો અને લહેરની દોરી પૂરાં પાડે જ છે. પક્ષીની ચાંચમાં એકઠા થતાં તણખલાં અને દાણા એને જોઇતી સૃષ્ટિ અને સલામતી બક્ષી જ દે છે. નદી કે ઝરણના જળને વહેવાની, વળવાની અને ભળવાની દિશા કે સાગરના મોજાંને ઉછળવાનું અને એ રીતે જીવવાનું ધ્યેય આપવાનું કુદરત કદી નથી ચુકતી. આ બધાં તત્વો કુદરતને સમર્પિત છે કહો કે ખુદ કુદરત છે અને માનવીને સાદ પાડ્યા જ કરે છે.

 

વૃક્ષને અબોલ કહી શકાય ખરાં ? ફળોના સ્વાદથી, ફૂલોની સુગંધ અને રંગોથી, પર્ણોની મર્મરથી અને પોતાની ઘટાની ઠંડકથી એ માનવીને સતત બોલાવતું જ રહે છે. પક્ષી ભલે નિજાનંદે ચહેકે પણ એનું કલબલ માનવીને જીવવાનું બળ પુરું પાડી શકે એટલું સભર હોય છે. આલબેલ પોકારી નિમંત્રણ આપતી કુદરતથી દૂર રહી ભીડમાં, યાંત્રિકતામાં કે નકામી પળોજણમાં ફસાયેલા રહેતા માનવીનું દુર્ભાગ્ય જ ગણવું રહ્યું.

 

વૃક્ષની ડાળી પર પાંદડાનું પ્રગટ થવું એ કશા જ પ્રયત્ન વિનાનું, નર્યું સહજ સર્જન છે. એને સાક્ષીભાવે નિરખવાનો અને માણવાનો વૈભવ જેને પ્રાપ્ત થાય એ એના જીવનનું ઉત્તમ સૌભાગ્ય છે. વૃક્ષની સાથે ઓગળી કે જળની સાથે વહી એ રીતે પ્રકૃતિનો, એ પરમ તત્વની ચેતનાનો અંશ બનવાનો લ્હાવો લેનાર કેટલો નસીબદાર ગણાય !!

 

બગીચામાં ફરવા નીકળો અને વાહનોના હોર્ન કે માનવીઓનો ઘોંઘાટ જો તમને ક્ષુબ્ધ કરે તો માનજો કે તમે કુદરતની સમીપ છો. પણ જો બાગમાં ચાલતાં ચાલતાં શેરબજારના ભાવોની ચર્ચા કરવાનું કે ક્રિકેટ રાજકારણના દાવપેચને મુલવવાનું સુઝે તો સમજી લેજો કે તમને કુદરતના વૈભવની સમજ કે મુલ્ય નથી.

 

આકાશ તરફ આંખ મંડાય અને આંખમાં વાદળ ભરાય તો સમજજો કે પ્રકૃતિના લય સાથે તમારા પ્રાણ જરુર તાલ મિલાવે છે. નભમાં મેઘધનુષ પથરાય ને એના રંગો તમારી આંખ અને હૃદયમાં ચમક ભરી દે તો જાણજો કે કુદરતને ખોળે જીવવાની ભરપુર પાત્રતા તમારામાં છે. વાદળની ગડેડાટી તમારા રોમમાં સુખની ધ્રુજારી પ્રસરાવે તો ચોક્કસ તમે સૃષ્ટિનાઅ મૂળ રાગ સાથે સુસંગત છો. મેઘના જલબિંદુથી અંગને ભીંજવવાના ઓરતા જાગે તો એનો એક જ અર્થ કે તમારું અને પૃકૃતિનું જોડાણ હજી અકબંધ છે.

 

કુદરતના ખોળે જ માનવી જનમ્યો હતો. માનવ જાતની સાથી, સંગાથી, પોષક ને પ્રેરક કુદરત જ છે. પ્રેમનું સર્જન અને અહમનું વિસર્જન કુદરતના ખોળે સહજ છે. કંઇક પામવા કંઇક ખોવું પડે એ કુદરતનો કાનુન રહ્યો છે. ભૌતિકતાની દોડ માનવીના જીવનનો ભાગ જ બની ગઇ છે ત્યારે શિખર પર પહોંચવાની પ્રવૃતિમાં પગ ભલે છોલાય પણ ખીણની સમૃધ્ધિ નજરઅંદાજ ન થાય. સૃષ્ટિનું સૌંદર્ય આંખને ભરતું જ રહે વહેલી સવારની એ જ શુભેચ્છાઓ….

 

આકાશવાણી અમદાવાદ પરથી પ્રસારિત તા.16-10-2007

ઇચ્છા, અગણિત, અડાબીડ, ઘનઘોર ઇચ્છાઓ… આખી માનવજાત ઇચ્છાઓના જંગલમાં અટવાય છે. ઇચ્છાની પાંખે ગગનવિહાર ન કર્યો હોય એવી વ્યક્તિ કોણ હશે ? ગરીબમાં ગરીબ માનવીએ ય ઇચ્છાઓની આંખે અને કલ્પનાની પાંખે સ્વર્ગનાં સુખો ભોગવી લીધા હોય !! આ વિભાવના માટે શબ્દોની યે રેલમછેલ છે – ઇચ્છા, મહેચ્છા, આકાંક્ષા, મરજી, મન, મનોરથ, ખ્વાબ, સપના… હા, ખુલ્લી આંખે જોવાતાં સપનાં.

 

બાળપણમાં ચોકલેટની દુકાન કે રમકડાના સ્ટોરનો માલિક બનવા મન થનગનતું હોય તો કિશોરાવસ્થામાં કંઇક અવનવા આકાંક્ષાઓ આંબવાની આકાંક્ષાઓ ઉછળતી હોય અને યુવાની તો છે જ મનની મહેલાતો સર્જવાની મોસમ. શમણાંઓની રંગીન સફર કે કલ્પનાની હસીન દુનિયા આ જ વયે ઉઘડતી હોય !!

 

 

સપનાંનો રાજકુમાર કે રાજકુમારી ખયાલોમાં પ્રવેશે એટલે છાતીમાં કલકલ ઝરણાં વહેવા માંડે, આંખોમાં વાદળની ભીનાશ અંજાઇ જાય અને મનમાં મેઘધનુષી રંગોળી રચાય. વાતોવાતોમાં ગીતો સ્ફૂરે, બોલે તો ફૂલો ઝરે અને ચુપકીમાં આખું આકાશ મહોરે… આવા સમયે સૃષ્ટિનું તમામ સૌંદર્ય આંખમાં આવીને વસે.

 

 

પડદાની જેમ જીવનમાં યે દૃશ્યો બદલાતાં જ રહે છે. કશું જ નહીં સ્થાયી કે નહીં સ્થિર ! પ્રિયપાત્રને પામવાના શમણાં સફર પૂરી થાય કે કારકિર્દીની ટોચ આંબવાનું આહવાહન આદમીને જંપવા ન દે. કુટુંબ, સુખ, શાંતિ, માન, યશ, પદ, પ્રતિષ્ઠા કેટકેટલા ક્ષેત્રો !! વયના વાર્ધક્યની સાથે સ્વાસ્થ્ય, સલામતી, સ્થિરતા અને શાંતિની યે ઝંખના. આમ જુઓ તો જન્મથી મૃત્યુ સુધી ઇચ્છા જ ઇચ્છા અને સૌ એમાં જ રમમાણ.

 

 

માનવીની અઢળક ઇચ્છાઓ, સેવેલા મનોરથો કે કલ્પેલા કોડ હંમેશા વાસ્તવિક રુપ નથી ધારણ કરતાં. ક્યારેક એવું યે બને કે સપનાંએ કલ્પનામાં જે સુખ આપ્યું હોય એ ખરેખર આવીને મળે ત્યારે એટલું સુંદર ન પણ હોય !!

 

ઇચ્છા જ્યારે નરી ઇચ્છાના સ્વરુપમાં જ જીવે ત્યારે એ કંઇ પરિણામ નથી લાવી શકતી. આવી વાંઝણી ઇચ્છાઓ દુખ જ નોતરે છે. જ્યારે સપનાંઓની શતરંગી દુનિયામાં વાસ્તવિકતાની સચ્ચાઇનો સાથ મળે, મંઝિલ સુધી પહોંચવાની ઊંડી સમજણ સચવાઇ રહે અને મનોરથને આંબવાના સામર્થ્યથી દિલ દિમાગ તરબતર રહે ત્યારે આ સપનું સાચો અને પાકો રંગ પકડે. સપનાંની સાથે સચ્ચાઇ, સમજણ અને સામર્થ્યનો સુયોગ સૌને સુલભ નથી હોતો એટલે જ મોટાભાગના માનવીઓનું ઇચ્છાઓના અરણ્યમાં આથડતાં આથડતાં આયખું આથમી જાય છે.

 

 

ઇચ્છાઓ વ્યક્તિની પોતાની સાખ, સમાજ અને સૃષ્ટિને વધુ સુંદર ને કલ્યાણકારી બનાવે એવી હોય એ જરુરી છે પણ આંખ અને આયખાને અભડાવે એવી ઇચ્છાઓ ધરાવનારાઓનો સમાજમાં તૂટો નથી હોતો એટલે જ સંતોએ અને શાસ્ત્રોએ ઇચ્છાને વખોડી છે. માનવીને ઇચ્છાથી મુક્તિ મેળવવાનો ઉપદેશ આપ્યો છે.

 

 

ઇચ્છામુક્તિના આધ્યાત્મિક પાસાને એકબાજુ રાખીએ અને એને આ વાસ્તવિક દુનિયાના સંદર્ભમાં વિચારીએ તો જરુર એમ કહી શકાય કે પ્રબળ ઇચ્છાઓ જ માનવીને વિકાસને માર્ગે લઇ જાય છે. માનવી મોક્ષ માટે ઝંખે કે ઇચ્છારહિત થવા મથે એ ઇચ્છવાયોગ્ય હોવા છતાં જરુરી કે હંમેશા સંભવ પણ નથી. એ કક્ષાએ કોઇક જ પહોંચી શકે. બાકીના લોકો ભલે ભૌતિક ધ્યેયોને આંબવા મથે. એના પરિણામો આ સૃષ્ટિને વધુ સુંદર અને સમૃધ્ધ કરે છે. જગતને વધુ જીવવા જેવું બનાવે છે. બધી શોધખોળો અને સુખ સમૃધ્ધિ માનવીની ઊંચી અને પ્રબળ ઇચ્છાઓના જ પરિણામો છે.

 

 

બાકી ઇચ્છારહિત થવાની યે ઇચ્છા તો ખરી જ ને !! એટલે સાચી વાત એ કે ઇચ્છાઓ માનવીને ઝાંખરાની જેમ બાંધે છે તો અખિલાઇ સાથે સાંધે ય છે. અને ત્યારે ઇચ્છાનું ઉર્ધ્વીકરણ થાય છે. સ્વકલ્યાણથી પરકલ્યાણ અને પરમતા તરફનું પ્રયાણ છે. ઇચ્છાઓ છોડવાના અને અહમને તોડવાના કામમાં માનવી સફળ થાય તો એને માટે મુક્તિનો રાજમાર્ગ ખુલે.

 

 

જીવનમાં અલ્લાઉદીનના જીનની જેમ વ્યાપેલી ઇચ્છાઓ સામેના તમામ રસ્તાઓ ખુલ્લા છે. કદમ આપણા છે, પસંદગી પણ આપણી છે અને કંઇપણ પસંદ કરવાની ઇચ્છા યે આપણી જ છે. સૌને શુભ અને કલ્યાણમય ઇચ્છાઓથી ઉભરાતું પ્રભાત મુબારક !

 

 

આકાશવાણી અમદાવાદ પરથી પ્રસારિત તા. 09-10-2007     

 અનુભવ… અનુભવની દુનિયાને ઓળખવાનો આજના પ્રભાતે એક વિશેષ અનુભવ. મારો અનુભવ, તમારો અનુભવ… પોતીકો અનુભવ, પારકો અનુભવ, ક્યારેક ઉછીનો લીધેલો અનુભવ…જીવનનો અનુભવ, જગતનો અનુભવ સંબંધો અને સૃષ્ટિનો અનુભવ,,,,,….શું છે આ અનુભવનું જગત ?? સુખથી છલકાતી કે પીડાથી ચીરી નાખતી કે પછી ક્યારેક આમ જ અમસ્તી આવીને અડી ગયેલી પળો….  જેમાં પડખું ફરતા હોઇએ એટલી સહજતાથી પસાર થઇ ગયા હોઇએ.  આવી વીતી ગયેલી, ભોગવેલી કે વેઠેલી અને સ્પર્શેલી પળોના પ્રવાસ દરમિયાન ક્ષણે ક્ષણે મનમાં ઉઠતી ને વિસ્તરતી અનુભુતિનો સંચય કે એમાં સાંપડેલા મોતી એ અનુભવ… આ અનુભવને આંખો હોય છે, અને પાંખો પણ હોય છે..અનુભવની આંખો જ્યારે સૃષ્ટિનું કલ્યાણ જ દેખે, અનુભવની પાંખો જ્યારે વિકાસના આકાશે ઉડે ત્યારે માનવીની ઉર્ધ્વગતિ હોય, પરમ તરફ પ્રયાણ થાય. અનુભવની ડાળી પર સાખ બેસે ત્યારે જીવનને સ્થિરતાની, સમજણની મિઠાશ સાંપડે..

 

પ્રત્યેક માનવી અનુભવોનો ખજાનો છે. જન્મ પછી બાળક અનુભવની મુડી એકઠી કરતું જાય છે – વૃક્ષ જે પાંદડા પહેરતું જાય, ડાળીઓ વિસ્તારતું જાય એટલી સહજતાથી… સારા, માઠા, સબળા, નબળા, મીઠા, ખારા, કડવા કેટકેટલા અનુભવો એક એક માણસ સંઘરીને બેઠો હોય છે !! દરેકે દરેક અનુભવ એના ચહેરા પર એક લકીર ખેંચતો જતો હોય છે….

 

જીવનનો અનુભવ માનવીના વાણી, વર્તન, વ્યવહારમાંથી પ્રગટ થાય છે, સ્મૃતિઓનું વન એના મનમાં પથરાતું રહે છે. અનુભવોની ખરલમાં ઘુંટાઇને નિખરે છે માનવીનું વ્યક્તિત્વ..જુદાજુદા અનુભવોથી માનવી જુદીજુદી રીતે ઘડાય છે. એટલે જ કોઇના સહવાસમાં શીતળ ચાંદનીનો અનુભવ થાય તો કોઇની પાસે જતાં દાઝી જવાય ! પણ આ શું અનુભવોનું જ પરિણામ છે ? ના. પોતાના અનુભવને માનવી કઇ રીતે મુલવે છે, કેવી આંખે જુએ છે એના પર બધો આધાર છે.

 

એકસરખા અનુભવનું પરિણામ બે અલગ માનવીમાં અલગ જોવા મળે. એક જ માતાપિતાના બે સંતાનો.

એક દીકરો અત્યંત શાંત, સાલસ અને પ્રેમાળ – બીજો દીકરો ક્રોધી, અવિવેકી અને મનસ્વી. કારણ પૂછતાં એક દીકરાએ કહ્યું કે મારા પિતા અત્યંત ક્રોધી હતા. એમણે અમને કદી પ્રેમ નથી કર્યો એટલે હું શીખ્યો કે મારા સંતાનોને જીવનમાં કદી આવી ફરિયાદ નહીં હોય. બીજા દીકરાએ કહ્યું ક મારા પિતાએ મને વારસામાં ક્રોધ આપ્યો છે. એના વર્તનમાં જે હતું, સંતાનમાં એનો પડઘો જ જોવા મળે ને !! એકસરખા અનુભવના તદન જુદાં પરિણામ !!

 

કહેવાનું તાત્પર્ય એટલું કે માનવી પોતાના અનુભવને કેવી રીતે મુલવે છે એના પર એના વર્તનનો આધાર છે નહીંતર સારામાં સારો અનુભવ પણ વાંઝિયો બની રહે ! દૃષ્ટિ સવળી હોય તો ખરાબ અનુભવનાં યે મીઠાં પરિણામ મળે.

 

વૃધ્ધાવસ્થા એટલે જ અનુભવોથી સમૃધ્ધ અવસ્થા. એટલે જ કદાચ વડીલો પોતાના અનુભવોની ખાણમાંથી સાંપડેલા મોતી અનુગામીઓને આપવા તત્પર હોય છે. પોતાના સંતાનોને પોતાના જેવી તકલીફ ન પડે અને એમને બધું સરળતાથી પ્રાપ્ત થાય એ માટે એમની પાસે ઘણું કહેવા શીખવવાનું હોય છે. અનુભવીની આંખ ઘણી વાર મહોરા પાછળનો સાચો ચહેરો કે પડદા પાછળનું દૃશ્ય જોઇ શકતી હોય છે. અને એ પણ ખરું કે અનુભવધારીઓ નવી વાત સ્વીકારવામાં કે નવું સાહસ ખેડવામાં ક્યારેક પાછા પડતા હોય છે. સરવાળે એટલું જ કે દિમાગ અને હૃદય બંને ખુલ્લાં રાખીને અનુભવની આંખે જોતાં રહેવું એ જ સાચો રસ્તો.

 

જન્મતાં જ માનવીનો પ્રવાસ ચાલુ થાય છે. આ યાત્રાને સામે છેડે મૃત્યુ છે. પળેપળના પ્રવાસનું અંતિમ ગંતવ્ય એ જ છે. પોતાની દૃષ્ટિ એ ખુલ્લી રાખે કે બંધ એણે હરપળ મરણની નજીક જવાનું છે.. એ એની પ્રકૃતિ છે, નિયતી છે અને એટલે જ જીવનને બીજા છેડે મળનારા તત્વની ઓળખાણ જેટલી જલ્દી, ખરી અને પાકી થાય, અનુભવના દરિયામાં સાચા મોતી એટલા જલ્દી પાકે અને એનાં અજવાળાં જીવન પર પથરાતા રહે. પ્રત્યેક અનુભવ વિવેકની કસોટીએ પરખાતો જાય અને એમાંથી મળતું અમૃત સૌને માટે શુભ ક્ષણો વરસાવતું રહે…

 

 

આકાશવાણી અમદાવાદ પરથી પ્રસારિત તા. 02 ઑક્ટોબર 2007