Like this:

દિવ્ય ભાસ્કર > મધુરિમા > કાવ્યસેતુ કૉલમ > 17-01-2012

 

કાવ્યસેતુ – 19   લતા હિરાણી

 

ઢાંક, જરી માથાને ઢાંક

જોબનને છૂટું ના મેલ, મૂઇ ! ધડો લેતી જા કાંક…

મેળામાં છેડીએ ગીત, પણ દઇએ કોઇને ન ચિત્ત

ઠોઠ ! જરી શીખ તું ગણિત. કે’દી તને આવડશે આંક ?

રાખ ના ભરોસો તલભાર, સુંવાળું ટૌકી દિ ચાર

ઊડી એ જાશે ઓ પાર, કમખે પંખી ન ટાંક !

ડરતાં જે કરતા’તા રાવ, આજ મોઢે કહે એ સાવ

કેટલાને કહું, ‘હવે જાવ..!’ કૈંક હશે તારોય વાંક !

કાચું તે તોડ નહીં પાન, લીલાશો લઇ લેશે જાન

આગ છે વસંત: જરા માન ! કેમ નથી સાંભળતી હાંક !!… જગદીપ ઉપાધ્યાય

પતંગિયાની જેમ ઉડઉડ થતી ને મોરલાની જેમ ગહેકતી દીકરીને મા શિખામણ આપે છે.. જરી જોબનને ઝાલ્યું રાખ… ઓઢણીને છુટ્ટી ન મેલ… તારા માથાને ઢાંક ને તારા લહેરાતા મનનેય જરી લગામ દે મૂઇ… લીલાશ ગમે એટલું મન મોહે પણ અંતે એ વિષ જ !! વસંત ગમે એટલી સોહામણી લાગતી હોય પણ આખરે એ આગ છે એ ન ભૂલવું. છોગાળા છેલની માયાથી રુંવાડે રુંવાડું રંગાય પણ એનો રતિભારેય ભરોસો ન થાય !! મેળામાં ગીત છેડીએ પણ ચિત્તને છેટું રાખીને….સૂર વહેતો મેલીએ પણ પ્રાણ પરોવ્યા વગર…. ગામલોક હમણાં સુધી ડરતા ડરતાં તારી રાવ ખાતા’તા ને આજ સાવ મોઢે ચડીને કે’છે તે કંઇ એમ જ ? તારોય વાંક ઓછો નહીં હોય !!

 

આમ જુઓ તો કાવ્ય સરળ લાગે છે. ભાવ પામવો જરાય મુશ્કેલ નથી. તોયે કવિતાના શબ્દો લાગે છે એટલા સીધા નથી.

ઢાંક જરી માથાને ઢાંક

જોબનને છૂટું ના મેલ, મૂઇ

કહેતી મા બરાબર જાણે છે કે માથાને ઢાંકવાની વાત છે પણ એમાં દીકરીએ પોતાની, કુટુંબની આબરુને ઢાંકવાની છે. જોબનના ઘોડાપૂર કાલે ઓસરી જાશે ત્યારે ખૂણે બેસીને પસ્તાવાનો વારો ન આવે એ માટે દીકરીને પોતે નહીં તો બીજું કોણ ચેતવશે ? સ્ત્રીના લાંબા કાળા કેશથી પુરુષનું મન મોહિત થાય છે. છેડો માથે રાખવાનો છે ને છેડાથી છાતીય ઢાંકવાની છે. કાળા ભમ્મર કેશ ને ભરાવદાર સ્તન, આ બે વાનાંએ ભલભલા સંન્યાસીઓના તપનેય ચળાવ્યા છે. એટલે મા સાનમાં સમજાવવા પ્રયત્ન કરે છે કે ‘કમખે પંખી ન ટાંક !’ મેળામાં તો જાતજાતના ને ભાતભાતના લોક ભેગા થાય. એમાં કોણ કોને રોકે ? દીકરી પોતે જ ઢબુરાઇને રહે તો માના જીવને જંપ વળે.

’કાચું પાન ન તોડવાની’ અને ‘લીલાશો લઇ લેશે જાન’ જેવા પ્રયોગો બહુ  સાંકેતિક રીતે ઉછાળા મારતી અલ્લડ જવાની ને જો એ ન જળવાય તો એના કરુણ અંજામની આખી દાસ્તાન રજૂ કરી દે છે. અલબત્ત ગંભીર વાતને કાવ્યાત્મકતાનો એવો મજાનો સ્પર્શ છે કે વહ્યે જતી ગીતની મસ્તી ક્યાંય ભંગ થતી નથી.

મા જાણે છે કે જોબન ઝાલ્યું ઝલાય નહીં. એ ઉંમર જ એવી છે. વાસંતી વાયરાને આડા હાથ દેવા કેવા વસમા છે !! સાત પહેરા તોડીનેય પોતાનો રસ્તો કરી લે. આખરે એ કુદરતની કમાલ છે. કુદરતે યૌવનમાં એટલો તલસાટ ન મૂક્યો હોત તો આ સૃષ્ટિ કેમ કરીને ચાલત ? પણ મા બધા અનુભવો પચાવીને બેઠી છે એટલે એને ખબર છે કે ખાલી આડા હાથ દીધે કંઇ નહીં વળે. રૂપના રખોપાં એમ થાય નહીં. એટલે પહેલાં જરી રસ્તોય બતાવે છે, કહો કે સમજાવે છે,

મેળામાં છેડીએ ગીત, પણ દઇએ કોઇને ન ચિત્ત

ઠોઠ ! જરી શીખ તું ગણિત. કે’દી તને આવડશે આંક ?

દીકરી મેળામાં ગયા વગર રહેવાની નથી. જશે તો જુવાનિયાઓની નજરે ચડ્યા વિનાય રહેવાની નથી. આટલે સુધીની વાત પોતાના હાથમાં નથી. એટલે કહે છે કે ‘બેટા ભલેને ગાઇએ ગીત પણ કોઇને દઇએ ના ચિત્ત.’ જાણે છે કે દીકરી ઠોઠ છે એટલે કે ભોળી છે. ઘડીવારમાં ક્યાંક છેતરાઇ જાશે ને દિલ દઇ બેસશે. એટલે એને જરા ગણિત ગણવાનું સમજાવે છે. પોતાનો સ્વાર્થ સમજાવે છે. બે ઘડી મેઘધનુષના રંગોથી ભલે મન મલકાય, પછી આંખ ધરતી પર ઠેરવીએ. વહેતી હવામાં મન જરી મોકળું મેલીએ પણ એ વાયરાને અંગે વીંટીને ન આવીએ.. કારણ એક જ, એનો અંજામ કાં તો માએ આંખે દેખ્યો છે કે પછી પંડે અનુભવેલો છે ને એટલે જ એ પહેલાં સાનમાં સમજાવે છે પછી સીધેસીધી હાક દે છે. કાચું પાન તોડવાની મનાઇ ફરમાવે છે… સુંવાળા ટૌકા દઇ પંખી ચાર દિ’માં ઊડી જાશે એની સ્પષ્ટ ચેતવણી આપે છે. ‘સુંવાળા ટૌકા’ શબ્દો મૂકી કવિ અહીં તન અને મન બંનેને રજૂ કરે છે. સ્પર્શ અને સાદનો નાદ જુવાન હૈયાને કેવું ડોલાવે એવું કંઇક અહીં અભિપ્રેત છે.

ગીતની શરૂઆતમાં ‘ઢાંક જરી માથાને ઢાંક’ દ્વારા અપાતી શીખામણ એટલી સ્વાભાવિક બાની બની છે કે આવું કહેતી માના હાથનો નિર્દેશ (છણકો) પણ ભાવકની આંખ સામે તરવરવા લાગે છે. આમ ગીતનો ઉપાડ બરાબર ઠપકાની રીતે ઉપસ્યો છે. ‘ઢાંક’ જેવા વજનદાર શબ્દનો પ્રયોગ, વળી એનો પુનરુચ્ચાર હુકમના પાલનનું ફરજિયાતપણું બતાવે છે.

કાવ્યબાની ગીતમાં રજૂ થતા ગ્રામ્યસમાજને અનુરૂપ છે. ગીતના શબ્દો વાચાળ છે. સીધીસાદી બોલચાલની ભાષા ને ‘મૂઇ, ઠોઠ, જોબન, ધડો, કમખો..’ જેવા થોડાક તળપદી શબ્દોથી આખું ગીત જાનદાર ને લચીલું બને છે. પ્રાસ મેળવવા શબ્દો શોધવા જ પડે પણ એ ભાવપ્રવાહમાં સહજરીતે ગોઠવાઇ જવા જોઇએ. સાંધા લાગે કે પ્રાસ મેળવવા માટે જ એ પંક્તિઓ ગોઠવી હોય એવો આયાસ અહીં વર્તાતો નથી. ‘ઢાંક, કાંક, આંક, ટાંક, વાંક, હાંક’ની પ્રાસરચના મજાની લાગે છે. અને ગીતનો લય પણ પૂરેપૂરો જળવાય છે. ગીતનું સાર્થકપણું ગાનમાં છે. આ ગીત સરસરીતે સૂરબદ્ધ થાય એવું છે. વિષય એ જ ચિરપરીચિત છે પણ રજૂઆત ડોલાવે એવી છે.