તને ખબર છે ?

હવે મને કોઇ ફરિયાદ નથી

ખાવા પીવાનાં, સુવા જાગવાનાં

અને માત્ર હસવાનાં

સમયપત્રકો મેં ગોઠવી દીધા છે.

વહેવાની મનાઇ ફરમાવીને

બધાં ઝરણાંઓને મેં

મુઠ્ઠીમાં સુકવી દીધાં છે.

સોળ ઉઠી આવે એવી સખ્તાઇથી

શાંતિના શબ્દોને હથેળીમાં ચીતરાવી દીધા છે

આંગળીઓ પર નખ વાગે નહીં

એટલે એને ઉતરડી લીધા છે

તો યે હાશકારો મારી સામે

કેમ ટગરટગર જોયા કરે છે ?

અને મારી મજાક ઉડાવે છે ?

એને પકડીને કેટલીયે વાર પૂર્યો

પણ છટકી જાય છે

અને પાછો

નજર સામેથી ખસતો યે નથી

કંઇ નહીં

એની પરવા કરે છે મારી બલારાત

બાકી કોઇ જ તકલીફ નથી…

ખુશ ?

ચાલ હવે હાથ મિલાવ…….. લતા હિરાણી

જોનાથન લિવિંગ્સ્ટનના ‘સાગરપંખી’માંથી 

કાવ્યસેતુ – 19   લતા હિરાણી

ઢાંક, જરી માથાને ઢાંક

જોબનને છૂટું ના મેલ, મૂઇ ! ધડો લેતી જા કાંક…

મેળામાં છેડીએ ગીત, પણ દઇએ કોઇને ન ચિત્ત

ઠોઠ ! જરી શીખ તું ગણિત. કે’દી તને આવડશે આંક ?

રાખ ના ભરોસો તલભાર, સુંવાળું ટૌકી દિ ચાર

ઊડી એ જાશે ઓ પાર, કમખે પંખી ન ટાંક !

ડરતાં જે કરતા’તા રાવ, આજ મોઢે કહે એ સાવ

કેટલાને કહું, ‘હવે જાવ..!’ કૈંક હશે તારોય વાંક !

કાચું તે તોડ નહીં પાન, લીલાશો લઇ લેશે જાન

આગ છે વસંત: જરા માન ! કેમ નથી સાંભળતી હાંક !!… જગદીપ ઉપાધ્યાય

પતંગિયાની જેમ ઉડઉડ થતી ને મોરલાની જેમ ગહેકતી દીકરીને મા શિખામણ આપે છે.. જરી જોબનને ઝાલ્યું રાખ… ઓઢણીને છુટ્ટી ન મેલ… તારા માથાને ઢાંક ને તારા લહેરાતા મનનેય જરી લગામ દે મૂઇ… લીલાશ ગમે એટલું મન મોહે પણ અંતે એ વિષ જ !! વસંત ગમે એટલી સોહામણી લાગતી હોય પણ આખરે એ આગ છે એ ન ભૂલવું. છોગાળા છેલની માયાથી રુંવાડે રુંવાડું રંગાય પણ એનો રતિભારેય ભરોસો ન થાય !! મેળામાં ગીત છેડીએ પણ ચિત્તને છેટું રાખીને….સૂર વહેતો મેલીએ પણ પ્રાણ પરોવ્યા વગર…. ગામલોક હમણાં સુધી ડરતા ડરતાં તારી રાવ ખાતા’તા ને આજ સાવ મોઢે ચડીને કે’છે તે કંઇ એમ જ ? તારોય વાંક ઓછો નહીં હોય !!

આમ જુઓ તો કાવ્ય સરળ લાગે છે. ભાવ પામવો જરાય મુશ્કેલ નથી. તોયે કવિતાના શબ્દો લાગે છે એટલા સીધા નથી.

ઢાંક જરી માથાને ઢાંક

જોબનને છૂટું ના મેલ, મૂઇ

કહેતી મા બરાબર જાણે છે કે માથાને ઢાંકવાની વાત છે પણ એમાં દીકરીએ પોતાની, કુટુંબની આબરુને ઢાંકવાની છે. જોબનના ઘોડાપૂર કાલે ઓસરી જાશે ત્યારે ખૂણે બેસીને પસ્તાવાનો વારો ન આવે એ માટે દીકરીને પોતે નહીં તો બીજું કોણ ચેતવશે ? સ્ત્રીના લાંબા કાળા કેશથી પુરુષનું મન મોહિત થાય છે. છેડો માથે રાખવાનો છે ને છેડાથી છાતીય ઢાંકવાની છે. કાળા ભમ્મર કેશ ને ભરાવદાર સ્તન, આ બે વાનાંએ ભલભલા સંન્યાસીઓના તપનેય ચળાવ્યા છે. એટલે મા સાનમાં સમજાવવા પ્રયત્ન કરે છે કે ‘કમખે પંખી ન ટાંક !’ મેળામાં તો જાતજાતના ને ભાતભાતના લોક ભેગા થાય. એમાં કોણ કોને રોકે ? દીકરી પોતે જ ઢબુરાઇને રહે તો માના જીવને જંપ વળે.

’કાચું પાન ન તોડવાની’ અને ‘લીલાશો લઇ લેશે જાન’ જેવા પ્રયોગો બહુ  સાંકેતિક રીતે ઉછાળા મારતી અલ્લડ જવાની ને જો એ ન જળવાય તો એના કરુણ અંજામની આખી દાસ્તાન રજૂ કરી દે છે. અલબત્ત ગંભીર વાતને કાવ્યાત્મકતાનો એવો મજાનો સ્પર્શ છે કે વહ્યે જતી ગીતની મસ્તી ક્યાંય ભંગ થતી નથી.

મા જાણે છે કે જોબન ઝાલ્યું ઝલાય નહીં. એ ઉંમર જ એવી છે. વાસંતી વાયરાને આડા હાથ દેવા કેવા વસમા છે !! સાત પહેરા તોડીનેય પોતાનો રસ્તો કરી લે. આખરે એ કુદરતની કમાલ છે. કુદરતે યૌવનમાં એટલો તલસાટ ન મૂક્યો હોત તો આ સૃષ્ટિ કેમ કરીને ચાલત ? પણ મા બધા અનુભવો પચાવીને બેઠી છે એટલે એને ખબર છે કે ખાલી આડા હાથ દીધે કંઇ નહીં વળે. રૂપના રખોપાં એમ થાય નહીં. એટલે પહેલાં જરી રસ્તોય બતાવે છે, કહો કે સમજાવે છે,

મેળામાં છેડીએ ગીત, પણ દઇએ કોઇને ન ચિત્ત

ઠોઠ ! જરી શીખ તું ગણિત. કે’દી તને આવડશે આંક ?

દીકરી મેળામાં ગયા વગર રહેવાની નથી. જશે તો જુવાનિયાઓની નજરે ચડ્યા વિનાય રહેવાની નથી. આટલે સુધીની વાત પોતાના હાથમાં નથી. એટલે કહે છે કે ‘બેટા ભલેને ગાઇએ ગીત પણ કોઇને દઇએ ના ચિત્ત.’ જાણે છે કે દીકરી ઠોઠ છે એટલે કે ભોળી છે. ઘડીવારમાં ક્યાંક છેતરાઇ જાશે ને દિલ દઇ બેસશે. એટલે એને જરા ગણિત ગણવાનું સમજાવે છે. પોતાનો સ્વાર્થ સમજાવે છે. બે ઘડી મેઘધનુષના રંગોથી ભલે મન મલકાય, પછી આંખ ધરતી પર ઠેરવીએ. વહેતી હવામાં મન જરી મોકળું મેલીએ પણ એ વાયરાને અંગે વીંટીને ન આવીએ.. કારણ એક જ, એનો અંજામ કાં તો માએ આંખે દેખ્યો છે કે પછી પંડે અનુભવેલો છે ને એટલે જ એ પહેલાં સાનમાં સમજાવે છે પછી સીધેસીધી હાક દે છે. કાચું પાન તોડવાની મનાઇ ફરમાવે છે… સુંવાળા ટૌકા દઇ પંખી ચાર દિ’માં ઊડી જાશે એની સ્પષ્ટ ચેતવણી આપે છે. ‘સુંવાળા ટૌકા’ શબ્દો મૂકી કવિ અહીં તન અને મન બંનેને રજૂ કરે છે. સ્પર્શ અને સાદનો નાદ જુવાન હૈયાને કેવું ડોલાવે એવું કંઇક અહીં અભિપ્રેત છે.

ગીતની શરૂઆતમાં ‘ઢાંક જરી માથાને ઢાંક’ દ્વારા અપાતી શીખામણ એટલી સ્વાભાવિક બાની બની છે કે આવું કહેતી માના હાથનો નિર્દેશ (છણકો) પણ ભાવકની આંખ સામે તરવરવા લાગે છે. આમ ગીતનો ઉપાડ બરાબર ઠપકાની રીતે ઉપસ્યો છે. ‘ઢાંક’ જેવા વજનદાર શબ્દનો પ્રયોગ, વળી એનો પુનરુચ્ચાર હુકમના પાલનનું ફરજિયાતપણું બતાવે છે.

કાવ્યબાની ગીતમાં રજૂ થતા ગ્રામ્યસમાજને અનુરૂપ છે. ગીતના શબ્દો વાચાળ છે. સીધીસાદી બોલચાલની ભાષા ને ‘મૂઇ, ઠોઠ, જોબન, ધડો, કમખો..’ જેવા થોડાક તળપદી શબ્દોથી આખું ગીત જાનદાર ને લચીલું બને છે. પ્રાસ મેળવવા શબ્દો શોધવા જ પડે પણ એ ભાવપ્રવાહમાં સહજરીતે ગોઠવાઇ જવા જોઇએ. સાંધા લાગે કે પ્રાસ મેળવવા માટે જ એ પંક્તિઓ ગોઠવી હોય એવો આયાસ અહીં વર્તાતો નથી. ‘ઢાંક, કાંક, આંક, ટાંક, વાંક, હાંક’ની પ્રાસરચના મજાની લાગે છે. અને ગીતનો લય પણ પૂરેપૂરો જળવાય છે. ગીતનું સાર્થકપણું ગાનમાં છે. આ ગીત સરસરીતે સૂરબદ્ધ થાય એવું છે. વિષય એ જ ચિરપરીચિત છે પણ રજૂઆત ડોલાવે એવી છે.

દિવ્ય ભાસ્કર > કળશ પૂર્તિ > સેતુ કૉલમ > 24-10-2008

‘જલ્દી કર, શું બાઘાની જેમ જોઇ રહી છે ??’

ખુલ્લી આંખે ક્યાંક ખોવાયેલી કાજલ હોશમાં આવી. બળ કરીને એ ઊભી થઇ. રસોઇ થઇ ગઇ હતી. એણે જલ્દી જલ્દી ટિફિન ભર્યું

‘મને બહુ કળતર થાય છે. ડોકટર પાસે જવું પડશે.’

’ઢોંગ છોડ. મારી પાસે પૈસા નથી બગાડવાના. માંદુ રહેવું હોય તો બાપના ઘરે ટળ.’ કમલેશ ટિફિન લઇ બારણું પછાડતો ગયો.

‘હવે ઝટ કપડાં ધોવા બેસ !!”

’બા, મારા પગ બહુ તૂટે છે. આજનો દિવસ ભલે પડ્યા. કાલે ધોઇ નાખીશ.’

‘શું બોલી ? જોર આવે છે કામ કરતાં ? કોણ જાણે આવી કાળી, નમાલી ને માંયકાંગલી છોકરી મારા કલ્પેશને કેમ ગમી ??’

કાજલ સમસમીને બેસી રહી. હવે એની સહનશક્તિની હદ આવતી જતી હતી. જે થવાનું હશે એ થશે કરીને એ પોતાના રુમમાં જતી રહી.. આ બધાંનો જુલમ હવે હદ વળોટતો હતો. ખુરશીમાં બેસતાં જ એની ઝલઝલતી આંખ સામે પપ્પા તરવર્યા.

છાતીના પાટિયા બેસી જાય એવો ગુસ્સો કર્યા પછી પપ્પા બાળકની જેમ રડ્યા હતા.

’તને ભાન છે, તેં શું કર્યું ? આવા રખડેલ છોકરા સાથે કૉર્ટ મેરેજ કરતાં પહેલાં એક્વાર તો કોઇની સલાહ લેવી’તી. શું જોઇને તું એના પર મોહી ? નથી ડાચાના ઠેકાણા, નથી ઘરના ઠેકાણા, નથી ભણતર..’

’પપ્પા, હું યે ક્યાં દેખાવડી છું ? શ્યામ ને દુબળીપાતળી !! બાકી ગરીબ ઘર છે પણ કલ્પેશ મને પ્રેમ કરે છે પપ્પા. થોડામાં સુખી રહીશ.’

’એ બધું કહેવું સહેલું છે. કેટલાં સુખમાં ઉછરેલી તું !! એ મિલમજુરનો દીકરો !! એણે કૉલેજના બે વર્ષ રખડી ખાધું ને પછી ઉઠી ગયો.. તું એમ.એ. પાસ !!’

’પપ્પા, હું નોકરી કરી શકીશ અને અમે મળીને સુખેથી ઘર ચલાવશું.’

’સંસ્કાર… સંસ્કાર ક્યાંથી આવે એ લબાડના ઘરમાં ?

’પપ્પા, એ હવે તમારા જમાઇ છે ને મારા પતિ. આવા શબ્દો ન બોલો..’

પપ્પાનો અવાજ ફરી ઊંચો થઇ ગયો…

’ચાર દિવસમાં એ તારો સગલો થઇ ગયો ને હું તારો બાપ મટી ગયો ?’

કાજલ ઘર છોડીને ચાલતી થઇ ગઇ’તી. કાજલને નહોતું લાગતું કે પોતે કોઇ ભુલ કરી. આમે ય ઘરમાં એનું સ્થાન શું હતું ? કોઇ એને ગણતું જ નહોતું. પપ્પાને એ વહાલી હતી પણ એ તો એમના કામમાં રચ્યાપચ્યા હોય !! મોટી દીદી બહુ રુપાળી હતી. એની બહેનપણીઓ સાથે મજાકમસ્તી કરતી હોય ને પોતે ત્યાં પાંચ મિનિટ ઊભી રહે તો યે ચિડાતી. કાજલને લાગતું કે પોતાની આવી બહેન હોવા બદલ દીદીને શરમ આવતી હતી.

કૌશલ પણ એની બીજી બહેન. ભગવાને એને બહુ બુધ્ધિ આપી હતી. એને મેડીકલમાં એડમિશન મળ્યું હતું એમાં ધરતી પર એના પગ જ નહોતા પડતા. જ્યારે બોલાવો ત્યારે ‘મને ડિસ્ટર્બ ન કર !!’ ક્યાંય સાથે આવે નહીં. મમ્મી પણ એના પક્ષમાં. ‘કૌશલને બિચારીને હેરાન ન કર.’

ઘરમાં કોઇ સારી ચીજ આવે તો મોટી દીદીની દાદાગીરી અને કૌશલના માનપાન !! પોતે એક જાણે વધારાની હતી. ભગવાને રુપરંગ તો ન આપ્યા, નસીબે ય નબળું આપ્યું. તો યે મેં મહેનત કરવામાં પાછી પાની નથી કરી. ભલે બારમામાં હું બીજી ટ્રાયલે પાસ થઇ, અંતે એમ.એ. તો થઇ ગઇ !! પણ હું બધાને આવડત વગરની લાગું છું !! કલ્પેશને મારા એમ.એ. હોવા બદલ કેટલું ગૌરવ છે !! એના દોસ્તોને કહ્યા જ કરતો હોય છે !! હું જેવી છું એવી, એ મને પ્રેમ કરે છે બસ આ જીવનમાં મારે બીજું શું જોઇએ ??

વિચારધારા તૂટી. કાજલ આંખ લુછીને ઊભી થઇ. કાલે રાત્રે થયેલા ઝગડામાં કલ્પેશે વરસાવેલી ગાળો હજી એના અંગમાં આગ લગાડતી હતી. દિવસે દિવસે એ ડિપ્રેશનમાં ડૂબતી જતી હતી. શું આ પુરુષ માટે મારે મારી જિંદગી હોમી દેવી ?? શું એ એટલી બધી લાચાર બનીને જીવશે ?? એણે મક્કમ થઇને એક નિર્ણય કર્યો, લાચારી ઉપાડીને એણે ફેંકી દીધી અને એના પગમાં  તાકાત આવી ગઇ…..

ક્ષણિકાઓ > લતા હિરાણી

1. સ્પર્શ વિસ્તરે

  પછી એમાં

  બધી જ ક્ષણો

  ડૂબે કે તરે…….

2. ધૂમાયા કરે

   દરિયો અવિરત

   એક ક્ષણ

   આભ સળગાવ્યા કરે સતત

3. કેટલું તારું માન

   ને કેટલી તારી રીસ

   તેં રોપેલી ક્ષણોની

   ફાટી નીકળી ચીસ…..

4. હૂંફાળો નહીં

   આ તો તાપ જ

   એક એક ક્ષણ

   બળે ઝળે

   ટીપે ટીપે

5. એક એક ઇચ્છા ઊતરડું

   હૈયે જડેલી

   તારી તમામ ક્ષણોને

   બાળું, કાપું, તરછોડું

6. ક્ષણમાં પ્રકટે સઘળા દીવા

   ક્ષણમાં રણકે સ્વર

   ક્ષણમાં ઊઘડે, ક્ષણમાં પ્રસરે

   સુગંધ લઇ અક્ષર              

કાવ્યસેતુ – 18  લતા હિરાણી

કોઇ ને કોઇ મારો હાથ પકડી દોરી જાય છે મને

સવાર મારો હાથ પકડી લઇ જાય છે

કાં તો સાંજ

બપોરનો હાથ છોડાવું છું તો

વસંત હાથ પકડી લે છે મારો

મિનિટને હાથતાળી આપું છું

તો સોમવાર શોધી લે છે મને.

બધા જ સારા આશયથી

મદદ કરવા માગે છે.

પણ મારે નથી જોઇતો કોઇ સંદર્ભ

કોઇ સ્ટોરી બોર્ડ નહીં

કોઇ પરિવેશ નહીં, પડદા નહીં

રેતીની કલાકની શીશી અને તારીખિયાને

દાટી દેવાં છે મારે…

મને એકલી ચાલવા દો ને !

તમારા બધા વગર

હાથ પકડવાની જરૂર નથી હવે

મારો રસ્તો શોધવો ગમે છે મને…… સંસ્કૃતિરાણી દેસાઇ

નવી સદીની નારી છે આ. સ્વનિર્ભર બનવાની, રહેવાની ખુમારી કવયિત્રીના શબ્દોમાંથી ટપકે છે. બદલાતા જતા સમય સાથે એને બદલાવું છે. ચાલી આવતી પરંપરાનો અહીં વિરોધ છે પણ વિદ્રોહ નથી. સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યની વાત છે પણ અહીં નારીવાદના સૂત્રો નથી. સંયત શબ્દોમાં અને મૃદુતાથી, કહો કે સહજતાથી પોતાની વાત કવયિત્રીએ મૂકી દીધી છે અને એ વાત છે, હવે કોઇને પોતાનો હાથ પકડવાની ના…

અહીં સમય અને રિવાજ, બંનેનો સંદર્ભ વરતાય છે. સવાર, બપોર, સાંજ, વસંત, મિનિટ, વાર, રેતીની શીશી જેવા સમયને દર્શાવતા અનેક સંદર્ભો વપરાયા છે અને એમ કરીને બે કાંટા વચ્ચે પીસાતી જિંદગીને મુક્ત કરવા ચાહી છે. આનંદ આકાશની જેમ અસીમ છે એટલે એને હૃદયમાં ભરવા માટે પણ અસીમતા અપેક્ષિત છે. જો કે સમયના આ બધા તત્વો એની વહારે ધાતા હોય એમ પણ બને. એમ તો હાથ પકડવાવાળા લોકો પણ, એવું બને કે મદદ કરવા માગતા હોય !! પણ મુક્ત ઉડાનની મજા જેણે અનુભવી હોય એ જ જાણે.

’મને એકલી ચાલવા દો ને !’…….એકલાં ચાલવામાં સર્જકના અલગારી મિજાજની અભિવ્યક્તિ જરૂર છે. પણ માત્ર આટલું જ હોત તો કદાચ એ એટલું નોંધપાત્ર ન બનત. એકલાં ચાલવાની વાત કરનારાં અનેક લોકો છે. પણ આ પછીની વાત મજાની છે. પોતાનો રસ્તો જાતે શોધવામાં માત્ર સ્વાતંત્ર્યનો જ સવાલ નથી, આનંદની યે અનુભૂતિ છે. અને એટલે જ વાત અહીં નારી સ્વાતંત્ર્યની સીમાઓ વળોટી અમુક અંશે સ્વની શોધ તરફ વળાંક લે  છે. ‘મારો રસ્તો શોધવો ગમે છે મને !’ આ પંક્તિ આ કાવ્યને એક જુદી જ સુગંધ બક્ષી જાય છે. એકલાં ચાલવું છે, નવા રસ્તા ખોજવાના છે ને એમ કરતાં કરતાં પગભર અને રસભર થવાનું છે. વળી અહીં છેલ્લે ‘ને !’ શબ્દ ઉમેરીને વાતને મૃદુ બનાવી દીધી છે એ નોંધવું જ રહ્યું.

એકલાં ચાલવામાં, પોતાનો રસ્તો શોધવામાં, અદીઠ વિકટ વનો વીંધવા પડે તોય ભલે… દુર્ગમ કેડીઓ આંખને નવો નજારો આપશે. આનંદ કોઇ ભૌતિક ચીજમાં નથી હોતો. આનંદ આંખોમાં, દૃષ્ટિમાં, હૃદયમાં હોય છે. ‘હાથ પકડો ના મારો’ કહેવાને બદલે ‘હાથ પકડવાની જરૂર નથી હવે’ કહીને કવયિત્રીએ પૂરા વિવેક સાથે બુલંદ આત્મવિશ્વાસની ઘોષણા કરી દીધી છે.