1. પહેલું સુખ તે જાતે નર્યા

2. આંખે છાલક, દાંતે લૂણ, પેટ ન ભરીએ ચારે ખૂણ

3. ઓકી દાતણ જે કરે, નરણા હરડે ખાય, દૂધે વાળુ જે કરે, એ ઘર વૈદ્ય ન જાય.

4. મસ્તકે તેલ, કાને તેલ, રોગ તનના કાઢે મેલ

5. ખાંડ, મીઠું, સોડા ને મેંદો એ સફેદ ઝેર કહેવાય. નિત ખાવાપીવામાં એ વિવેકબુદ્ધિથી લેવાય.

6. ચણો કહે હું ખરબચડો, પીળો રંગ જણાય. બાફેલા ચણા અને ગોળ ખાય તે ઘોડા જેવો થાય.

7. મગ કહે હું લીલો દાણો, મારે માથે ચાંદુ. જો બેચાર મહિના ખાય તો માણસ ઉઠાડું માંદુ

8. કારેલું કહે હું કડવો કડવો હું ને મારે માથે ચોટલી. રસ જો પીઓ મારો, ડાયાબિટિસની બાંધુ ચોટલી

9. આમલી કહે મારામાં ગુણ છે એક જ ને અવગુણ છે પૂરા ત્રીસ

10. મોંને કડવું લાગે એ પેટને મીઠું લાગે

11. ઉનું ખાવ ને ઊણું ખાવ

તિગુના શ્રમ, ચૌગુન હંસી, વરસ સવા સો જીઉં…. કાકા હાથરસી

કાવ્યસેતુ – 20         લતા હિરાણી

આજે મેં મારા ઘરના નંબરોનો નાશ કર્યો છે

અને ગલીને નાકે લગાડેલું પાટિયું હડસેલી નાખ્યું છે

અને પ્રત્યેક રસ્તા ઉપરનાં દિશાસૂચનો ભૂંસી નાખ્યા છે

પરંતુ તમારે જો ખરેખર મને પામવી હોય

તો પ્રત્યેક દેશનાં, પ્રત્યેક શહેરનાં

પ્રત્યેક ગલીનાં બારણાં ખખડાવો

આ એક શાપ છે અને વરદાન પણ

અને જો તમને મુક્ત આત્માની ઝાંખી થાય

તો માનજો કે એ જ મારું ઘર છે…. અમૃતા પ્રીતમ  અનુવાદ : નીરા દેસાઇ 

હમણાં જ વાંચ્યું કે પંજાબી ભાષાના મહાન લેખક કવિ અમૃતા પ્રીતમે અવસાન અગાઉ ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી કે દિલ્હી ખાતેના એમના ઘરને સ્મારકમાં ફેરવવામાં આવે. આ ઘર એમણે ખુદ બંધાવ્યું હતું અને પોતાના આત્મસાથી ઇમરોઝ સાથે દાયકાઓ સુધી એમાં રહ્યા હતાં. પરંતુ એમના દીકરાએ આ ઘર એક બિલ્ડરને વેચી માર્યું અને કોઇ કશુ કરે એ પહેલાં તો બિલ્ડરે એ ઘર તોડી પણ પાડ્યું. અજબ યોગાનુયોગ છે કે આ કાવ્ય પણ એ સાથે જ વાંચવા મળ્યું. મને લાગે છે કે એમને ભવિષ્ય દેખાઇ ગયું હશે !!

અહીંયા વાત ઘરની છે અને મુક્તિની છે. ઘરના સીમાડાઓને વર્ણવતા વર્ણવતા, વિશ્વના અનંત આકાશમાં કવયિત્રીએ આત્માના મુક્ત વિસ્તારને સહજ રીતે ગૂંથી લીધો છે. એક સામાન્ય જન કે જે બંધાયેલો છે, ઘરની ચાર દિવાલોમાં કે ગલી, શહેર, દેશની સીમાઓમાં… કવયિત્રીને આ બંધન નથી ખપતું. એ દેશ કાળથી પર જવા માગે છે. અલબત્ત એની પાસે એટલે જ શબ્દનું વાહન છે જે એને સઘળા સીમાડાઓ ઓળંગાવી શકે.. અને આપણે જાણીએ છીએ કે અમૃતાજીના શબ્દોએ એ સિદ્ધ કર્યું છે.

પોતાના ઘરના નંબરનો, ગલી પર લગાવેલા પાટિયાનો નાશ કરવો સહેલો નથી.. ભલે ‘નામ તેનો નાશ’ કહેવાતું હોય !! અહીં બે વિરોધી ભાવને સાંકળ્યા છે. ‘હું’નો નાશ અને ‘સ્વ’નો વિસ્તાર !! ‘હું’ કે જે એક વ્યવહારની ઓળખ છે, જ્યાં નામ છે, અટક છે, કુટુંબ છે, કામ કે વ્યવસાય છે. અને ખરી વાત એ છે કે વ્યક્તિની એ સાચી કે પૂરી ઓળખ નથી. એના વ્યક્તિત્વને આ બધું બાંધે છે. એની આગવી ઓળખ સમાયેલી છે એની અંદર રહેલા એના ‘સ્વત્વ’માં. એની સાચી પહેચાન છે એની અંદર ઢંકાયેલા એના અજવાળામાં. એ જ્યોત પ્રગટાવી શકાય તો પછી ઘર નંબર, ગલી કે મહોલ્લા અર્થહીન બની જાય છે.

જેના આતમને પાંખો લાગેલી છે, જેણે મુક્ત ગગનમાં ઉડ્ડ્યન કરવું છે એને આવા સરનામાં અવરોધે જ. એ આવા સંદર્ભોની સીમાઓ અતિક્રમીને લહેરાશે. અને ત્યાં જ એની સાચી ઓળખ પ્રગટશે.. એ વૈશ્વિક હશે, સીમાહીન હશે… એને ત્યાં જ પૂરેપૂરી રીતે પામી શકાશે.

આમ જુઓ તો આખીયે સીધી સાદી વાત છે. કથનાત્મક રજૂઆત છે. કોઇપણ કલાકાર, પછી એ કવિ હોય, ચિત્રકાર કે સંગીતકાર અથવા બીજી કોઇ કલાનો મર્મજ્ઞ, કલાજીવ  હંમેશા ગગનની વિશાળતા જ ઇચ્છે. એટલે દિવાલો કે સીમાઓનો નાશ અને મુક્તિની ઝંખના એ નવી વાત નથી. પણ કંઇક જુદું બને છે આ પંક્તિમાં,

‘આ એક શાપ છે અને વરદાન પણ…..’

કોઇ એક જ બાબત શાપ પણ હોય અને વરદાન પણ ?? આ પંક્તિમાં સંકુલતા છે, એક ઊંડી સમજ છે અને યાદ આવે છે, ‘ઘર ત્યજી જનારને મળતી વિશ્વ તણી વિશાળતા…’ અહીંયા કંઇક એવી જ વાત છે. પહેલાં છોડવું પડે છે, પછી પમાય છે. પહેલાં ભૂંસવું પડે છે, ત્યારે લખાય છે પણ છોડવામાં કે ભૂંસવામાં પૂરેપૂરું જોખમ છે. ઘરના નંબરનો નાશ કરવો કે પાટિયા પરથી પોતાનું નામ ભૂંસી નાખવું સહેલું નથી. પૃથ્વી પર વસતા લગભગ પ્રત્યેક માનવીની જિંદગી આ નંબર ને નામના પાટિયાની આજુબાજુ જીવનભર ઘૂમ્યા રાખે છે ને એમાં જ પૂરી થાય છે. નામનું પાટિયું ને એમાં લાગેલા છોગા જ જીવનની ધરી બનતી હોય છે ત્યારે એ છોડવામાં કેટલી હિંમત જોઇએ !! માત્ર હિંમત જ નહીં, આંખ સામે મુક્તિનો પ્રકાશ એક ધ્રુવતારકની જેમ સતત ઝળહળતો હોય તો અને ત્યારે જ એ બને. પ્રકાશના લક્ષ્યનું સાતત્ય દુનિયાનું સૌથી વિકટ કામ છે. સંતો, મહંતો અને ઓલિયા જેવા કલાકારો જ આ લક્ષ્યને પામી શક્યા છે.

એટલે જ કવયિત્રીએ કહ્યું કે ‘આ એક શાપ છે અને વરદાન પણ…..’ ઘર છોડવામાં સુરક્ષા નથી. એવુંયે બની શકે કે ઘર છૂટી જાય અને રસ્તો જ કિસ્મતમાં રહે.. નામ છૂટી જાય અને ગુમનામી નસીબમાં લખાઇ જાય !! માત્ર ભૂંસી નાખવાથી નવા અક્ષરો પડવાની ખાતરી નથી મળતી. કેમ કે જે છૂટે છે એ ખરેખર દિલથી છૂટ્યું ન હોય અને જે પામવું છે એના માટેની ઝંખનામાં રતિભારેય કચાશ હોય…… અને જો એવું થાય તો વરદાન દૂર રહી જાય અને એ શાપ બની શકે. સીમાઓને એટલી વિસ્તારવી કે આખુંય વિશ્વ એમાં સમાઇ જાય એ સામાન્ય માનવીનું કામ નથી..

અમૃતાજીનો શબ્દ એ કંઇક આવી વાણી છે…. સીમાડાઓ તોડી એ મનથી મન સુધી વિસ્તરે છે. દિલથી દિલ સુધી વ્યાપી વળે છે અને એટલે જ જનમન સમક્ષ એ તારકની જેમ ઝળહળે છે !!

જોકે અહીં સામાન્ય માનવીયે યાદ આવે છે. મહાન માનવીઓ આંગળીના વેઢે ગણી શકાય એટલા હોય છે અને એ સારું જ છે. એક અદના માનવી માટે ‘ઘર’ શબ્દ ને એની સીમાઓ કેટલી હૂંફાળી છે !! આ શબ્દ મનની અંદર કેવી મીઠાશ મહોરાવી દે છે. ઘરથી દૂર હોઇએ ત્યારે ‘ઘર’ના અસ્તિત્વનો ખયાલ રોમેરોમ છવાયેલો રહે છે.. એટલે મહાન વ્યક્તિઓના ઘર ભલે સ્મારકમાં ફેરવાય કે એ વિશ્વમાં વિસ્તરે અને સામાન્ય માનવીનું સત્ય આપણે સીમાઓમાં પરોવાયેલું રહેવા દઇએ !! જ્યારે કોઇના ઘરે જઉં છું અને દાદા-દાદીના કે માતા-પિતાના, વૃદ્ધ બોખા મોં પર છવાયેલા રૂડા હાસ્ય સાથેના ફોટા દિવાલ પર લગાવેલા જોઉં છું, દીકરો કે દીકરી બહાર જતાં પહેલાં એ ફોટા સામે વંદન કરતાં જાય છે, ત્યારે મનમાં એક હાશકારો છવાય છે. હા, આ એમના જીવનની સાર્થકતા છે.

દઇ દે મન એવું કે માગે એ કશુંયે નહી… વિપિન પરીખ 

 તમારા સંતાનના માર્ગદર્શક કેમ બનશો ? – પ્રો. જગદીશ હિરાણી

કૉલેજમાં અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓને ઘણી મૂંઝવણો હોય છે અને કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ આ મૂંઝવણોના ઉકેલ શોધવા જેટલા પરિપક્વ હોતા નથી. તમારા સંતાન પણ આ પરિસ્થિતિમાં હોઇ શકે. તમે તેની કારકિર્દીના વિકાસ માટે માર્ગદર્શક બની શકો છો. માર્ગદર્શક બનવા માટે તમારે તમારી જાતને અસરકારક રીતે ઘડવી પડશે અને જરૂરી પાસાઓ સમજવા પડશે.

ઉચ્ચ અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓની કારકિર્દીના વિકાસ માટેના મહત્વના પરિબળો સમજીએ.

1. વિદ્યાર્થીઓની પોતાની પરિપક્વતા અને ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવા માટે મહેનત કરવાની તૈયારી.

2. માતા-પિતાની હૂંફ અને માર્ગદર્શન

3. મિત્રવર્તુળની પસંદગી

4. કૉલેજનું વાતાવરણ અને કૉલેજના પ્રાધ્યાપકોની વિદ્યાર્થીના સર્વાંગી વિકાસ માટેની દૃષ્ટિ – નિષ્ઠા.

આ બધા પરિબળો અગત્યના છે અને દરેક પરિબળો પર જુદી જુદી વ્યક્તિઓનો પ્રભાવ છે. આપણે માતા-પિતા તરીકે શું કરી શકીએ એ બાબત પર વિચારીએ.

1. ઉચ્ચ શિક્ષણ પાયાની જરૂરિયાત છે.

કેટલાક માતા-પિતા આ હકીકત સ્વીકારતા નથી. તેઓ એવું માનતા હોય છે કે ભણ્યા વગર પણ પૈસા કમાવાય છે. કેટલાક એવું પણ માનતા હોય છે કે અમારા ધંધામાં કંઇ ભણવાની જરૂર નથી. સારી છોકરી કે છોકરો જીવનસાથી તરીકે મળે એ માટે સંતાનોને ભનાવવાની ઇચ્છા રાખનારા માતા-પિતા પણ છે. જો માતા-પિતાને ઉચ્ચ શિક્ષણની જરૂરિયાત સમજાય નહીં તો તેઓ યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકે નહીં. શિક્ષણ જીવન વિશેનો દૃષ્ટિકોણ ઘડે છે એ વાત સ્વીકારીને માર્ગદર્શન આપો.

2. ઊંચી ટકાવારી પણ આવશ્યક છે.

કેટલાક માતા-પિતા એવું માનતા હોય છે કે ઓછા ટકા મેળવનારા વિદ્યાર્થી વધુ વ્યવહારુ હોય છે અને વાસ્તવિક જીવનમાં વધુ સફળ થાય છે. આ સનાતન સત્ય નથી એ સમજવા જેવું છે. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ મૂળભૂત શક્તિ ધરાવતા હોવા છતાં મહેનત કરવાની પરિપક્વતાને અભાવે ઓછા ટકા મેળવતા હોય છે. આવા વિદ્યાર્થીને ઊંચી ટકાવારી આવશ્યક છે એ વાત જો માતા-પિતા સમજાવી શકે તો વિદ્યાર્થી ધાર્યું પરિણામ મેળવી શકે છે. ઊંચી ટકાવારી લાવવા માટે મહેનત કરનાર વિદ્યાર્થી જિદગીભર જવાબદાર નાગરિક બનવાના ગુણ કેળવી શકે છે.

3. શિક્ષણનો ખર્ચ દિવસે દિવસે વધતો જાય છે.

શિક્ષણનો ખર્ચ અને માતા-પિતાની આર્થિક મર્યાદા વિશે સંતાનોને માહિતગાર બનાવવા ખૂબ જરૂરી છે. મધ્યમ અને નબળા વર્ગના માતા-પિતા ક્યારેક સંતાનો સાથે આ બાબત ચર્ચા કરવાનું ટાળતા હોય છે. આ બાબતની સાચી સમજ આપવાથી તમારા સંતાન શિક્ષણ સિવાયના બિનજરૂરી ખર્ચા ઘટાડવાનું વિચારી શકે. પૈસેટકે પોસાઇ શકે એવા માતા-પિતાએ પણ બિનજરૂરી ખર્ચા નહીં કરતા સંતાનોને સમજાવવું જોઇએ. પૈસા ખરચવા માટે સમયનો ભોગ આપવો પડે છે. ખોટા ખર્ચ કરવાની આદત અભ્યાસમાંથી ધ્યાન વિકેન્દ્રિત કરે છે. તમારા સંતાન ક્યાં કેટલા પૈસા ખર્ચે છે એનો હિસાબ માગવો એ કંઇ અજુગતું નથી એ વાત સ્વીકારો.

4. સરકારી કૉલેજમાં ઓછા ખર્ચે ભણવાની તક ઝડપવા જેવી છે.

વધતી જતી સ્વનિર્ભર કૉલેજોની સંખ્યા અને આવી કૉલેજ દ્વારા કરાતી જાહેરાતો અને ઊભી કરાયેલી ભવ્ય ઇમારતો ક્યારેક ઓછી આવકવાળા માતા-પિતાના સંતાનોને પણ લલચાવે છે. આવી લાલચ તમારા સંતાનોને ન થાય એ માટે સજાગ રહો અને તેમને વધુ મહેનત કરી ઊંચી ગુણવત્તા લાવી સરકારી કૉલેજમાં ઓછા ખર્ચે ભણવાની પ્રેરણા આપો. માતા-પિતા તરીકે સંતાનને ઉચ્ચ શિક્ષણ આપવા સિવાયની તમારી બીજી જવાબદારીઓ પણ છે એ હકીકત સમજાવો.

5. સ્વનિર્ભર કૉલેજ દ્વારા ઊંચી ગુણવત્તાવાળું શિક્ષણ મળી શકે છે.

સ્વનિર્ભર કૉલેજોની વધતી જતી સંખ્યા શિક્ષણમાં હરિફાઇનું વાતાવરણ ઘડી રહી છે. કેટલીક સ્વનિર્ભર કૉલેજો ઊંચી ગુણવત્તાવાળા શિક્ષણ માટે તૈયાર થઇ રહી છે. વધુ ને વધુ વિદ્યાર્થીઓ આવું ઊંચી ગુણવત્તાવાળું શિક્ષણ મેળવી શકે એવું વાતાવરણ ગુજરાતમાં ઘડાઇ રહ્યું છે. આવી કૉલેજોના લાભ લેવાની ઇચ્છા ધરાવનારા માતા-પિતાએ પોતાની આર્થિક સદ્ધરતા માટે તૈયારી કરવી જરૂર્રી છે. આર્થિક સહાય માટે બેંક દ્વારા મળતી લોન વિશે માહિતી પણ મેળવી લેવી જરૂરી છે. ક્યારેક માતા-પિતાના આયોજનના અભાવે વિદ્યાર્થી  પોતાની ફી સમયસર ભરી શકતા નથી અને તેના કારણે તેના અભ્યાસને અસર થાય છે. નબળી આર્થિક સ્થિતિવાળા માતા-પિતાએ સ્વનિર્ભર કૉલેજની પસંદગી કરતાં પહેલાં આર્થિક આયોજન કરવું ખૂબ જરૂરી છે.

6. તરુણ અવસ્થાની માનસિક મૂંઝવણ પણ સમજવા જેવી છે.

તરુણ અવસ્થાના ઘણા પ્રશ્નો છે. દરેક માતા-પિતા આ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થયેલા હોય છે પણ સંતાનો સાથેના વહેવારમાં આ વાત ભૂલી જાય છે. માતા-પિતાના સુચનો ન સ્વીકારવા, ઊંચા અવાજે સાચી વાતનો પણ વિરોધ કરવો, અભ્યાસને પણ અવગણીને મિત્રો સાથે હરવું-ફરવું, મોડી રાતના ઉજાગરા, વહેલા ન ઊઠવું વગેરે બાબતો તરુણાવસ્થા સાથે જોડાયેલ છે. આ બધી નબળાઇ પર કાબુ લેવા તમારા સંતાનોને તૈયાર કરવા એ જ માતાપિતાની મોટી જવાબદારી છે.

જ્યારે સંતાનો તમારી વાત-સૂચન ન સ્વીકારે ત્યારે ગુસ્સો કે જોહુકમી ન કરતાં પરસ્પર વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરો. કોઇપણ નિર્ણય લેતાં પહેલાં ચર્ચા કરો અને નિર્ણય લેવામાં તમારા સંતાનોને ભાગીદાર બનાવો. યુવાન સંતાનોને બાળક તરીકે જોવાનું છોડી તેમની સાથે માનપૂર્વકનો વ્યવહાર કરો. તરુણાવસ્થાની વિદ્રોહી મનોદશાથી ક્યારેક કૉલેજમાં પ્રાધ્યાપકો સાથે પણ મતભેદ થઇ શકે. આ પરિસ્થિતિમાં સંતાનોની ભૂલ-વ્યવહારને છાવરવાને બદલે સાચું માર્ગદર્શન આપી જીવન મૂલ્યો વિશે સમજ આપો.

7. ખરેખર પછાત સમાજના માતા-પિતાને સમજણ આપવાની તાતી જરૂર

ઘણા માતા-પિતા ખરેખર પછાત પરિસ્થિતિમાં જીવતા હોવા છતાં પોતાના સંતાનોને ભણાવવા ઝઝુમતા હોય છે. આવા માતા-પિતા ક્યારેક સંકોચથી જરૂરી માહિતી મેળવતા અચકાતા હોય છે. આવા માતા-પિતાએ ક્ષોભ સંકોચ છોડી સંતાનના ઉચ્ચ શિક્ષણને લગતી પાયાની બાબતોની માહિતી મેળવવી જરૂરી છે. કૉલેજોએ આ બાબતે સતર્ક રહેવાની જરૂર છે. આવા માતા-પિતાના સંતાનોની પણ ફરજ બને છે કે માતા-પિતાના આ પ્રશંસનીય પ્રયાસને બિરદાવે અને તેમની ભાવનાને સમજી નિષ્ઠાપૂર્વક ધ્યાન આપે.

8. માતા-પિતાના યોગદાન વિશે જનજાગૃતિનો અભાવ

કેટલીક સારી શાળાઓમાં થતી વાલીઓની મિટીંગને બાદ કરતાં માતા-પિતા સંતાનોના ઉચ્ચ શિક્ષણમાં શું કરી શકે એ માટેની જનજાગૃતિનો અભાવ જોવા મળે છે. સમજદાર અને સક્ષમ માતા-પિતાએ આવી જવાબદારી સ્વીકારવા જેવી છે કે તમારા સંતાનો જે કૉલેજમાં ભણતા હોય તે કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓનું રચનાત્મક સંગઠન કરી કૉલેજના અને વિદ્યાર્થીના સર્વાંગી વિકાસ માટે શું કરી શકાય તેનો વિચાર કરવો, જરૂરી પ્રવૃત્તિઓનું કૉલેજ સાથે મળી આયોજન કરવું અને તેના અમલ માટે પ્રયત્નશીલ રહેવું.

તમારા સંતાનોના અભ્યાસમાં અડચણ ઊભી કરનારા પ્રશ્નોની કૉલેજના સંચાલકો સમક્ષ રજૂ કરવાની હિંમત કેળવવાની જરૂર છે. આવી જાગૃતિ શિક્ષણમાં પાયાના સુધારા લાવી શકશે. વિદ્યાર્થીના કુટુંબીજનો શિક્ષણમાં કેવી રીતે યોગદાન આપી શકે એ માટે અમેરિકામાં ‘હાર્વર્ડ ફેમિલી રીસર્ચ પ્રોજેક્ટ’ જેવા અનેક પ્રયાસો વર્ષોથી થઇ રહ્યા છે. આવી માહિતીનો અભ્યાસ કરી ગુજરાતના જાગૃત વાલીઓએ પહેલ કરવા જેવી છે.

9. કૉલેજના અભ્યાસ સિવાયના સમયમાં તમારા સંતાન શું કરે છે તે જાણવું જરૂરી છે

તમારા સંતાનોની કારકિર્દીનો આધાર કૉલેજના અભ્યાસ સિવાયના સમયમાં તમારું સંતાન શું કરે છે તેના પર આધાર રાખે છે. અમેરિકા જેવા દેશોમાં રાષ્ટ્રકક્ષાએ વિવિધ કાર્યક્રમો આયોજિત થતાં હોય છે જેમાં વિદ્યાર્થીઓ ભાગ લઇ શકે છે. આપણે ત્યાં ‘અમદાવાદ મેનેજમેંટ એસોસિએશન’ જેવી સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થીઓ માટેના અભ્યાસક્રમો, વર્કશોપ, સેમિનાર, વ્યાખ્યાનોનું આયોજન કરે છે. આવા કાર્યક્રમમાં તમારા સંતાનો ભાગ લે તેવો આગ્રહ રાખો. કૉલેજોમાં પણ રમતગમત, સંગીત, નાટક, વક્તૃત્વ, સમાજસેવાની વિવિધ પ્રવૃતિઓનું આયોજ્ન થતું હોય છે. તેમાં તમારા સંતાનો ભાગ લે તે ખૂબ જરૂરી છે. અભ્યાસ સિવાયના સમયનો વ્યર્થ ઉપયોગ નથી થતો તેનું જરૂર ધ્યાન રાખો.

10. માતા-પિતાને અસર કરતા પરિબળો

માતા-પિતાની વિદ્યાર્થીઓના વિકાસ માટે નિષ્ઠા હોય તો પણ કેટલાક પરિબળોની અસર થતી હોય છે.

- ભૂજમાં રહેતા માતા-પિતા વિદ્યાનગર કે વડોદરામાં ભણતા સંતાનની કૉલેજની નિયમિત મુલાકાત લેવાનું ઇચ્છતા હોય તો પણ કોલેજનું અંતર, સમયનો અભાવ, આવકની મર્યાદા, નોકરી-ધંધાની સમસ્યા જેવી પરિસ્થિતિમાં અસરકારક રીતે ન પણ કરી શકે.

- ક્યારેક એવું પણ બને છે કે માતા-પિતા પોતાના સંતાનોની પ્રેમ અને હૂંફ જેવી જરૂરિયાત પ્રત્યે ઉદાસીન હોય છે.

- માતા-પિતાની માનસિક પરિપક્વતાનો અભાવ ક્યારેક નડે છે. આવા માતા-પિતા એવું જ માનતા હોય છે કે ‘છોકરાંઓ તો આમ જ ઘડાય… પડતા જાય, ઠોકર ખાતા જાય અને શીખતા જાય..’

11. કેટલાક સરળ ઉપાયો

- માતા-પિતાએ પોતાના સંતાનો જે કોઇ અભ્યાસ કરતા હોય તેના વિશે સામાન્ય સમજણ મેળવો. પોતાના સંતાનો અભ્યાસ સરસ રીતે પૂરો કરે તો તેનું ભવિષ્ય કેવું બની શકે તેનું સંપૂર્ણ ચિત્ર બનાવો.

- યુવાન સંતાનો સાથે માણી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે ક્રિકેટ, અંતાક્ષરી, સંગીત, જિમ્નેશ્યમ વગેરેમાં ભાગીદાર બનો.

- નિયમિત રીતે ફોન કરી સંતાનોની પ્રવૃતિઓથી માહિતગાર રહો. શક્ય હોય તો પ્રેમાળ અને પ્રોત્સાહન આપતા પત્રો લખો.

- પ્રેરણાત્મક લખાણવાળા પુસ્તકો ભેટ તરીકે આપતા રહો.

- તમારા સંતાનોની દરેક સફળતાને દિલથી બિરદાવો.

- હકારાત્મક વલણથી નિષ્ફળતામાંથી બહાર નીકળી આગળ વધવા સંતાનને તૈયાર કરો.

- તમારું વર્તન તમારા સંતાનને રોલમોડેલ તરીકે સ્વીકારવું ગમે તેવું રાખો.

- તમારા સંતાનોના મિત્રોને મળતાં રહો અને તેમને પણ પ્રોત્સાહિત કરો.

- તમારા સંતાનોના મિત્રોના માતા-પિતાના સંપર્કમાં રહો જેથી તેમના મિત્રોના કૌટુંબિક વાતાવરણ અને સંસ્કાર વિશે માહિતી મળતી રહે.

- અભ્યાસમાં અડચણ ઊભી કરતા ભયસ્થાનો વિશે જરૂર લાગે ત્યારે ખુલ્લા દિલે મિત્રભાવે વાતચીત કરો.

- કૉલેજના કોઇપણ કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવાનું આમંત્રણ મળે તો એ તક ચૂકશો નહીં.

- કૉલેજ તરફથી તમારા સંતાન વિશેની ફરિયાદ મળે તો સંતાનને છાવરવાનું કે ઠપકો આપવાનું ટાળો. ફરિયાદ આવે ત્યારે એવા વર્તનના મૂળ કારણ સુધી જઇ યોગ્ય સમજ પૂરી પાડો.

- પરીક્ષાના નબળા પરિણામ આવ્યા પછી ઠપકો આપવાના બદલે એ નિયમિત રીતે વર્ગમાં હાજરી આપે તેવો આગ્રહ રાખતા રહો અને એને માનસિક રીતે તૈયાર કરો. 

તને ખબર છે ?

હવે મને કોઇ ફરિયાદ નથી

ખાવા પીવાનાં, સુવા જાગવાનાં

અને માત્ર હસવાનાં

સમયપત્રકો મેં ગોઠવી દીધા છે.

વહેવાની મનાઇ ફરમાવીને

બધાં ઝરણાંઓને મેં

મુઠ્ઠીમાં સુકવી દીધાં છે.

સોળ ઉઠી આવે એવી સખ્તાઇથી

શાંતિના શબ્દોને હથેળીમાં ચીતરાવી દીધા છે

આંગળીઓ પર નખ વાગે નહીં

એટલે એને ઉતરડી લીધા છે

તો યે હાશકારો મારી સામે

કેમ ટગરટગર જોયા કરે છે ?

અને મારી મજાક ઉડાવે છે ?

એને પકડીને કેટલીયે વાર પૂર્યો

પણ છટકી જાય છે

અને પાછો

નજર સામેથી ખસતો યે નથી

કંઇ નહીં

એની પરવા કરે છે મારી બલારાત

બાકી કોઇ જ તકલીફ નથી…

ખુશ ?

ચાલ હવે હાથ મિલાવ…….. લતા હિરાણી

જોનાથન લિવિંગ્સ્ટનના ‘સાગરપંખી’માંથી