Posted by: readsetu | જુલાઇ 9, 2019

Kavyasetu 386

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 386 > 2 જુલાઇ 2019 

 

મૌનની મિરાત  – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

 ધરતીય મૌન છે અને આકાશ મૌન છે

દરિયો ભલે ને ઘૂઘવે, ખારાશ મૌન છે.

હોવાનો અર્થ અન્યને સમજાવતો રહ્યો

મારી હયાતીનો ખરો અહેસાસ મૌન છે.

ઊભાં છે એક પગ ઉપર વર્ષો સુધી ડગ

વૃક્ષોની સાધના તો સરેરાશ મૌન છે. 

પૂનમ અને અમાસમાં સ્થાપે છે સામ્યતા

અંધાર મૌન છે અને અજવાસ મૌન છે.

 વાતાવરણની સ્તબ્ધતા સંભળાય ચોતરફ

તેથી કદાચ શબ્દના આવાસ મૌન છે. – કુમાર જૈમીની શાસ્ત્રી

શબ્દનો સતત સહવાસ મૌનની શેરી સુધી જરૂર લંબાય છે. શબ્દ સાધકોને આનો અનુભવ હોય છે. સંબંધોમાં પણ છેક ઊંડાણ સુધી તાગનારા અનુભવ્યા કરે છે કે મૌન ક્યારેક શબ્દો કરતાં ક્યાંય અસરકારક હોય છે. ધરતી અને આકાશના સંબંધની ગહેરાઈ અર્થાત ક્ષિતિજમાં વિસ્તરેલા મૌનનો લય. શબ્દ વગરનું સુરીલું સંગીત એમાંથી જ પ્રગટે છે. માનવબાળ કેટલું જલ્દી બોલતાં શીખી જાય છે અને માતાપિતા હરખાય છે કે સંતાન કેવું મીઠું બોલે છે ! એ જ સંતાન યુવાનીમાં પ્રવેશે છે કે સંસારી થાય છે ત્યારે ક્યારેક એ જ માતા-પિતા પસ્તાય પણ છે કે ‘એને બોલવાની સમજ ક્યારે આવશે ? આ ‘બોલવાની સમજ’માં મૌનનો મોટો ફાળો છે. ક્યારે કેટલું બોલવું કે ચૂપ રહેવું એની સમજ આવતાં દસકાઓ વીતી જાય છે અને મોટાભાગના લોકોમાં તો એ જીવનભર નથી આવતી.  

કંઇ કેટલીય ધસમસતી નદીઓના અફાટ મીઠા જળરાશીને ધરાઈને પીધા પછી, પોતાના ઉદરના ઊંડાણમાં સમાવ્યા પછી જીવનને પોષનારી ખારાશ પેદા થાય છે. મીઠા જળના પોતાના મૂલ છે તો ખારાશની પોતાની ખલકત છે. એકમાં અવાજ છે, સાદ છે ને બીજામાં ગુંજ છે, નાદ છે અને આ સઘળું સ્વમાં વ્યાપ્ત,નિજમાં મસ્ત છે. એટલે‘રોજ તારી યાદમાંનો સર્જક એવું પણ લખે છે –

છોડવાનું હોય છે જેનું શરણ,એ નાભિમાં રહે ને વિસ્તરે…..

કવિને વૃક્ષ એક પગ પર ઊભેલું લાગે છે, મને તો વૃક્ષને પગ હોય એવું જ લાગતું નથી. જો કે બંને વિચારનું પરિણામ કે વાસ્તવિકતા એક જ છે. વૃક્ષ આજીવન એક જ જગ્યાએ ઊભું રહે છે. એનાં મૂળિયાં અંદરની માટીને હૈયે લગાવીને રહે છે. પોતાની ડાળીઓથી એ આકાશને પીધા કરે છે અને ફળ-ફૂલોથી, પર્ણોથી, આ સંસારને, માનવજીવનને સુંદર બનાવવા મથ્યા કરે છે. એની સાધના મૌનની સાધના છે. વાયુ સાથેનો એનો વાર્તાલાપ પણ શબ્દવિહીન ! લીલાશની અનુભૂતિ, ભીનાશની અનુભૂતિનો વિસ્તાર એટલે વૃક્ષ. જીવનની આસપાસ મૌનના કેટલા મેઘધનુષ વિખરાયા છે, જો જોવાની ફુરસદ હોય તો !    

વાણી એ વિચારનો વિસ્તાર છે, સ્પર્શ એ સ્નેહનો સ્વીકાર છે અને મૌન એ હૃદયનો આવિષ્કાર છે. આ બધા સંવાદના સક્ષમ સ્ત્રોત છે. એ કંઈક કહે છે, કોઈક સેતુ સ્થાપે છે. આમાં મૌન એ સૌથી સબળ અને સૌથી સુંદર સાધન છે. પૂનમ અને અમાસમાં લોકોને કેટલો વિરોધાભાસ લાગે પણ કવિ કહે છે,‘પૂનમ અને અમાસમાં સ્થાપે છે સામ્યતા /અંધાર મૌન છે અને અજવાસ મૌન છે.’આ કવિતાનું સૌંદર્ય છે.

 તમારા નામનો સિક્કોમાં કવિ કહે છે,

આવકારો  દઈશ જુઓ  બોલ્યા વગર                                                                                                           કોઈ આવે દ્વાર પણ ખોલ્યા વગર

નિકટના સંબંધમાં મૌનના રણકાને અહી વહેતો મૂકી દીધો છે. બોલ્યા વગરનો આવકારો જે માત્ર આંખથી છે, જેમાં દ્વારના અવાજનેય આવકાર નથી ! એ જ પ્રવાહમાં આ શેર પણ વહ્યો જાય છે,                                             

‘હોવાનો અર્થ અન્યને સમજાવતો રહ્યો,                                                                                                મારી હયાતીનો ખરો અહેસાસ મૌન છે.’

‘રોજ તારી યાદમાં’ પલળવાનો લ્હાવો જેણે લીધો હોય તે જ જાણે. સ્મરણોનો દરિયો છલકાય છે ત્યારે એમાં ડૂબકી લગાવતા સમાધિ લાગી જાય છે. વાતાવરણના સન્નાટામાં શબ્દના આવાસે ભોગળો ભીડી, મન ભીંજાવા જ ઈચ્છે  ત્યારે માત્ર બે આંખોનું જળાશય એનાં માટે પૂરતું હોય છે. અંતમાં કવિના એક સરસ મજાનાં શેર સાથે

સૂર્ય હોવાની સજા એવી મળી                                                                                                                   રાતની અવહેલના સહેવી પડી….

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements
Posted by: readsetu | જુલાઇ 9, 2019

Kavyasetu 385

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 385 > 25 જૂન 2019

મૌનનો સ્પર્શ – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

શબદ સાવ થાક્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો

સમયના ઘાવ પાક્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ઘણી ઘટના લસોટીને ઘસારો પીધો છે મેં

ચરીમાં શબ્દ રાખ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ઉથાપી કેટલાં થોથાં, શબદના તારલા તોડ્યા

અસર એવી લાવ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

થવા દો સર્વ સંવાદો, હૃદયથી આંખથી નિશ્છલ

પછી ના કોઈ વ્યાખ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ગજબ છે અજબ તરકીબથી સૃષ્ટિ ચલાવે છે

શબદ ક્યાં કોઈ સ્થાપ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો. – રેણુકા દવે

 

પ્રિયજનની સંગે મૌન રહીને મહાલવું એ એક લ્હાવો છે. શબ્દોનો મહિમા અપાર છે તો મૌન અનહદની પાર પહોંચાડી શકે છે. મૌનને દ્વારેથી જ કવિ કહે છે, ‘થવા દો સર્વ સંવાદો, હૃદયથી આંખથી નિશ્છલ… મને બસ મૌન રહેવા દો… આવું મૌન ત્યારે જ શક્ય બને કે જ્યારે હૃદય સ્નેહથી છલોછલ હોય, એને વ્યક્ત થવા માટે એક હળવા સ્પર્શથી અધિક કાંઇ ન જોઈતું હોય… પ્રેમને સમજવા, સમજાવવા વાણીને સંપૂર્ણ વિરામ આપી એક માત્ર અનુભૂતિને શરણે જવું અને સ્નેહનું સ્વર્ગ હાથવેંતમાં… અને કવિ કહે છે,

સાવ પોતાનું લાગતું કોઈ, આંગળા ભીડી ચાલતું કોઈ,                                                                                  આંખમાં ઘૂંટયો કેફ ને તોયે, મૌન રહીને મ્હાલતું કોઈ…   

જો કે ઉપરની ગઝલમાં આ એક શેર બાદ કરતાં બીજા શેરોમાં વિષાદ વધારે વ્યાપેલો છે. ક્યારેક સંબંધોનો, ઘટનાઓનો, વાસ્તવિકતાનો થાક લાગે છે અને એમ લાગે છે કે સમયના આ ઘાવ રૂઝવવા હવે મૌનનો કોઈ વિકલ્પ નથી. શબ્દોનો કહો કે શબ્દોની થતી અસરનો થાક લાગે છે. કહેવાય છે કે મારા બોલવા પર મારો અધિકાર છે, પણ તમારા સમજવા પર નહીં. શબ્દો કેટલીયે વાર ગેરસમજ જન્માવે છે. કહેવાયું હોય જુદા ઉદ્દેશથી અને સામેવાળાને સમજાય જુદા એંગલથી. એમાં સાંભળનારનો એટીટ્યુડ ને એના મનોભાવો પણ બહુ મોટો ભાગ ભજવે છે. એટલે જ કહેવાયું છે, દૃષ્ટિ એવી સૃષ્ટિ. આની પાછળ આ જ અર્થ અભિપ્રેત છે. કાળા ચશ્મા પહેરી રાખનારને અજવાળું દેખાતું નથી અને એના માટે માથા પછાડવાનો કોઈ અર્થ નથી. પછી ચૂપચાપ ખસી જવું એ એક જ વિકલ્પ રહે.    

જીવનમાં શબ્દોના બાણથી ઘવાવાનો કે બોલાયેલા શબ્દોની અવળી અસર થયાનો અનુભવ બધાને હોય. કોઈ એમાંથી બાકાત ન હોય. અમુક ઉમર પછી એમ સમજાય છે કે પોતાની વાત, પોતાનું દૃષ્ટિબિંદુ સામેની વ્યક્તિને સમજાવવામાં ને એના ગળે ઉતારવામાં કેટલો સમય-શક્તિ બગાડ્યા ! એમાં પોતાનું મન પણ ખરાબ થયું ને અંતે પરિણામ ? કશું જ નહીં, કેમ કે જેને જે સમજવું હોય એ જ સમજે છે તો પછી આ બધું શા માટે ? એના કરતાં બહેતર છે પોતાના દિલને જે યોગ્ય લાગે એ કરવું અને બીજાની ચિંતા ન કરવી. ત્યારે જ આવો શેર આવે,                                                                                      ઘણી ઘટના લસોટીને ઘસારો આ પીધો છે મેં,                                                                                                 ચરીમાં શબ્દ રાખ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ક્યારેક મૌન જે અસર લાવે છે એ શબ્દો નથી લાવી શકતા. ત્યારે કવિ કહે છે,                                               આપણી વચ્ચે હૃદયનું જળ વહે,                                                                                                      કંઈક કોરી કંઈક ભીની પળ વહે.

મૌનની અનુભૂતિ કવિના આ ઉદગારમાંથી પણ સરે છે,                                                                                   કોનું લીધું છે શરણું, અસ્તિત્વ જાણે ઝરણું                                                                                                 સાગર સુધી થયો છે વિસ્તાર, સાધુ સાધુ…

બોલતા શીખવા માટે માની જરૂર છે, માતૃભાષાની જરૂર છે, સમાજની જરૂર છે પણ મૌન રહેતા શીખવા માટે માત્ર સમજદારીની જરૂર છે. એ સમજણ આવે તો આવે છે, જરૂરી નથી કે બધાને આવે અથવા વય વધતાં આવે !

છેલ્લે કવિએ ઈશ્વરના ઉદાહરણથી મૌનને પ્રસ્થાપિત કર્યું છે. આટલી મોટી સૃષ્ટિનું સામ્રાજ્ય જે અત્યંત સહજતાથી અને સંવાદિતાથી ચલાવે છે એ જગન્નિયંતાને કોઈ શબ્દની જરૂર નથી પડતી ! અને હવે ભાવકનો મૌન બનવાનો વારો છે.

પ્રિયજનની સંગેના કવિ રેણુકા દવેને આ નવલા કાવ્યસંગ્રહ માટે હૃદયથી અભિનંદન.

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 9, 2019

Kavyasetu 387

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 387 > 9 જુલાઇ  2019

દોહરો દાવ, ખાલી સાવ  – લતા હિરાણી   (મૂળ લેખ)

કિલ્લે કિલ્લે, રાંગે રાંગે ઘોડાઓ પૂરપાટ શહેનશાહ

ભીતર ભીતર પાણીપત ને ઉપલક જમનાઘાટ શહેનશાહ !

સાત જનમની ઘટના જેવું ફિસ્સું ફિસ્સું જીવતર જીવવા

મૂછ વિનાને ચહેરે લાવે ભાડૂતી ચળકાટ શહેનશાહ

બેગમ સાથે, બખ્તર સાથે, રાતદિવસનાં ચક્કર સાથે

નક્ષત્રોનાં પ્યાદાં સાથે ખેલંતા ચોપાટ શહેનશાહ

છીપ વચાળે મોતી થઈને, તોર નશીલો ઓઢી લઈને

શકટ તળેના શ્વાન બનીને સૂતા ચત્તાપાટ શહેનશાહ

કાચ સવાયું, સાચ સવાયું, તલવારોની ટાંચ સવાયું

બેધારું બેફિકર થવાયું, એક દિવસના લાટ શહેનશાહ

દરબારીથી ખચ્ચ સભામાં ખુદ ઉખાણું બન બૈઠા છે,

કોક ચતુરી બાહોશીની જોતાં જોતાં વાટ શહેનશાહ  ……પારૂલ મહેતા

જન્મ થાય છે અને શ્વાસ શરૂ થાય છે. શ્વાસની રેખા શ્વાસ સાથે જ અને શ્વાસ સુધી જ ચાલે છે. એમાં ક્યાંય સાંધો કે રેણ નથી ચાલતાં. નથી ચાલતા થાગડ-થીગડ. એ અટકે છે, ત્યારે બસ અટકી જાય છે. એને ફરી ચાલુ કરવાની સત્તા કોઈ શહેનશાહ પાસે નથી પણ આ લાંબા સમયગાળા વચ્ચેનું સત્ય શું ? માત્ર શ્વાસની હસ્તી જ કે એથી વિશેષ કશું ? ‘એથી વિશેષ’ ધરાવનારા કોઈ વિરલા હોય છે ખરા પણ મોટેભાગે તો ઉપર જણાવ્યા એવા જ, ‘બોલોના બાદશાહ !’, ‘મિથ્યા’ના મહાનુભાવો !

આ રચનામાં દંભમાં રાચનાર માનવીઓ માટે, માણસજાત માટે જે રદ્દીફ, પ્રતિકો વપરાયા છે એ એટલા તો અસરકારક અને બળુકા છે કે એકવાર વાંચ્યે સંતોષ ન થાય. ક્યાંય ટેકા વગર, કોઈ થીગડા કે પ્રયાસ વગર આખીયે રચના એકધારી, પૂરપાટ દોડયે જાય છે. કાફિયા પણ એક પ્રવાહની જેમ, સહજ ગોઠવાઈ જાય છે. સાવ દંભી જીવન જીવતી માનવજાત વિષે ધારદાર રજૂઆત કરતું આ કાવ્ય પહેલી નજરે જ એટલું સ્પર્શી ગયું કે તરત ટપકાવાઇ ગયું. નામ ઓછું જાણીતું હોય અને કવિતા સરસ હોય ત્યારે આવો લોભ લાગે જ.

ઈશ્વર પાસે માનવ માટે શું વ્યવસ્થા છે ? એક દેહ આપ્યો અને એમાં શ્વાસ મૂક્યો, બસ. હવે જીવન એણે જીવવાનું છે. થોડી સમજ આપી ને થોડું વાતાવરણ આપ્યું પછી આજુબાજુ મબલખ ખજાનો વેરી દીધો ને માણસને પૂરી સ્વતંત્રતા આપી, ‘જા, જાતે શીખ હવે !’ ચારેબાજુ સંદેશ આપતી કુદરત છે, ગ્રંથો છે, શાસ્ત્રો છે, ઉપદેશ છે, અનુભવીઓ છે પણ એમની પાસેથી શીખવાનું છે એટલુંય મોટાભાગનાને સમજાતું નથી. માણસ બીજાના અનુભવે શીખવાનું રાખે તો વિશ્વની અડધી સમસ્યાઓ ઉકલી જાય. જ્યારે હકીકત એ છે કે દરેકને પોતાના અનુભવે જ શીખવું છે અને ત્યાં શ્વાસની દોરી પૂરી થવા આવે છે !

આ જ જીવન છે કે માણસ અંદરખાને સમસ્યાઓમાં ફસાયેલ હોય, સમાધાન શોધવા તરફડિયાં મારતો હોય પણ બહાર ‘સબ સલામત’ની છડી’ પોકારવાનું ચુકતો નથી. દંભ અને દેખાડો માણસને કોઠે પડી ગયો છે. બહાર બધા સામે ચમકવું જ જોઈએ, પોતાની ‘ઊંચાઈ’ દેખાવી જ જોઈએ એ જીદ એને ખીણમાં પહોંચાડે છે અને તોયે એની આંખ નથી ખૂલતી. સમજણની શેરી અત્યંત સાંકડી છે. ‘હું’ને છોડ્યા વગર એમાં પ્રવેશાય નહીં જે નથી થઈ શકતું કેમ કે ભાન આવ્યું ત્યારથી જાત સાથે ‘હું’ જોડાતો ગયો છે, એને પંપાળનારા દરબારીઓની મોટી જમાત છે અને ધીમે ધીમે એ જ સર્વસ્વ થઈ ચૂક્યો છે. એટલે આંખ પણ બંધ છે, કાટ ખાધેલી તલવાર અને બટકી રહેલા બખ્તરના બળે સૌને જંગ જીતવો છે. કવિ હરેશ તથાગત લખે છે – ‘ઊંચકી લીધું અહમનું પિંજરું, / લ્યો, હવે હેઠું ક્યાં મુકાય છે?

સરળ રીતે જીવવાનું કોઈને ફાવતું નથી. કવિ હિમાંશુ ભટ્ટ કહે છે, ‘ન હો જો કશું તો, અભાવો નડે છે ; મળે જો બધું તો, સ્વભાવો નડે છે. જીવવા માટે અનેક સીધા રસ્તા સામે જ પથરાયા છે પણ એટલો સહેલો મારગ પકડવામાં આપણી હોંશિયારીનું શું ? કંઈક આટાપાટા હોય, રમતો હોય, વ્યૂહરચના હોય તો બતાવી દઈ શકાય ! આ ચોપાટ ખેલવાના મોહમાં ને મોહમાં એકદિવસ અચાનક ચત્તાપાટ થઈ જવાય છે ને કુદરત જીવનની બાજી સંકેલી લે છે ! કાશ આ બધું સમજાતું હોત તો ! તો આ કવિતા ન રચવી પડી હોત ! પણ ના, આના તો હજુ મહાકાવ્યો રચાતા જ રહેવાના છે, પૃથ્વીના અંત સુધી !  કવિ બશીર બદ્ર સરસ કહે છે,

ઘરો પે નામ થે, નામો કે સાથ ઓહદે થે

બહુત તલાશ કી, કોઈ આદમી ન મિલા – બશીર બદ્ર

 

 

                

 

 

 

Posted by: readsetu | જૂન 18, 2019

પપ્પા

‘બેટા તને પત્ર નથી લખી શક્યો એ માટે મને માફ કરજે. તારા કામની દોડાદોડીમાં રહું છું અને એમાં જ દિવસમાં કેટલીય વાર તને યાદ કરું છું. ‘હું શું કરું તો મારી દીકરી સુખી થાય !’ બસ આ વિચારમાં જ મારો દિવસ જાય છે. આખો દિવસ તારા માટે કેટકેટલી ચીજવસ્તુઓની ખરીદી થતી રહે છે. પેલો, જ્યાં જૂઈની ડાળીઓ પડે છે એ તને ગમતા રૂમમાં જ બધુ રાખ્યું છે. તને આપવાના વસ્તુઓનો ઢગલો થઈ ગયો છે બેટા.”

મારા લગ્ન પહેલાંનું (1973) પપ્પાનું આ છેલ્લું પોસ્ટકાર્ડ હતું. મેં ફાઇલમાં ખાસ સાચવીને રાખ્યું હતું. આજેય એ અક્ષરો આંખો સામે જેમના તેમ તરવરે છે. પછીયે પત્રો તો આવતા જ રહ્યા. “બેટા કંઇપણ જોઈતું હોય તો મંગાવજે. બસ મને એક પોસ્ટકાર્ડ લખી દેજે. સામાન તને મળી જશે. મૂંઝાઈશ નહીં.”

એમના પત્રો મનને અને હાથમાં રહેલા કાગળનેય ભીંજવતા. પત્ર વાંચ્યા પછીયે હવામાં એ શબ્દો અવાજ બનીને ગુંજયા કરતાં. જુવાન આંખો સામે એક પ્રૌઢ ચહેરો ઉપસી આવતો. ક્યારેક એ ચહેરા પર શબ્દો વેરાઈ જતા ને પછી ઘરના ખૂણે ખૂણે પથરાઈ જતાં. હાથમાં રહેલું વેલણ કે સાવરણી ક્યારેક થંભી જતાં. પતિનો સવાલ કાન સાથે અફળાઈને રહી જતો.

“શું થયું ?”

“અરે કશું નહી. બસ આમ જ.”

“ન હોય, આમ જ કશું ન થાય.”

એમને યાદ આવી જતું કે હા, બે-ત્રણ દિવસ પહેલા પપ્પાની ટપાલ આવી હતી. એ કહેતા,

“વાંચવા તો દે, તારા પપ્પા એની લાડકી દીકરીને શું લખે છે ?” અને મારો હંમેશનો ઇનકાર.

પપ્પાને એ વાતનો સધિયારો હતો કે જમાઈનો સ્વભાવ બહુ સારો છે. મારા પત્રોમાં એ પામી જતાં કે હું બહુ ખુશ છું પણ સતત એ ચિંતા રહેતી કે દીકરીને હજી નવું નવું ઘર છે, કેટલી ચીજો જોઈતી હોય ! એકસાથે ક્યાંથી બધુ વસાવી શકાય !

ક્યારેક એમ પણ લખી બેસે કે

‘બેટા, તારે શું જોઈએ એનું લિસ્ટ મને મોકલ. હું તને મોકલી દઉ.’

આવું વાંચે તો જમાઈને અપમાન ન લાગે !

મારો હંમેશનો જવાબ.
“પપ્પા જોઈએ એ બધું જ છે તમારી દીકરી પાસે. તમે ચિંતા ન કરો.”

વરસો પસાર થઈ ગયા અને પપ્પા મારા જ શહેરમાં રહેવા આવી ગયા. ક્યારેક સવારના પહોરમાં આવી જતાં.

“આ ચાલવા નીકળ્યો ‘તો તે થયું તને મળતો જાઉં. તારી જૂઈ તો બહુ ઊંચે ચડી છે કંઇ !’

પપ્પા નીચે પડેલા ફૂલો વીણીને મને આપતા ને ત્યાં સુધીમાં એમની ચા બની જતી. એ કહેતા,

“પપ્પા તમે બાપદીકરી વાતો કરો ત્યાં હું નાહી લઉં.”
એમને એ ખબર કે પપ્પા ઘણીવાર દીકરી પાસે હૈયું હળવું કરે. એમાં મમ્મીની ફરિયાદનોય સમાવેશ થઈ જાય !

હવે મારું ઘર ભરાઈ ગયું હતું. પપ્પાની નજર તોય ફર્યા કરતી. કંઇ ખૂટતું તો નથી ને !

“એમ કર બેટા, હવે તું એક લ્યુના લઈ લે. દરવખતે રિક્ષા મોંઘી પડે ને બસમાં ફરવામાં ટાઈમ બહુ જાય. વ્હીકલ હોય તો સારું પડે !”

“હું લઈ લઇશ. તમે શાંતિ રાખજો.”
પણ પપ્પાને હું જાણું ને ! એકાદ મહિનો જોયા કર્યું ને બીજે મહિને પોતે જ બુક કરાવી દીધું. પતિને ક્યારેક ખરાબ લાગતું,

“પપ્પા હવે હું છું તમારી દીકરીની ચિંતા કરવા માટે.”
“ભલે ને, તમે તો ખરા જ વળી. આખી જિંદગી હું ક્યાં ધ્યાન રાખીશ ! તમારે જ એને સંભાળવાની છે. આ તો હું છું ત્યાં સુધી એમ થાય કે… “
એમનું વાક્ય અધૂરું રહી જતું.

“પપ્પા તમને ખબર છે મારા ઘરમાં હવે બધું જ છે, ને તમે કશુંક ને કશુંક લાવ લાવ કર્યા જ કરો છે !”
પપ્પા કશું બોલ્યા વગર હળવું હસી દેતા.

વરસો તો વહ્યા જ કરે છે. એકવાર પપ્પાને છાતીમાં દુખાવો ઉપડયો. મદ્રાસ એપોલો હોસ્પીટલમાં લઈ જવાનું નક્કી થયું. લગભગ કાકલૂદીની જેમ મેં કહ્યું કે

‘હું સાથે આવીશ મમ્મી’….

પણ અજાણ્યું શહેર, કોઈ સગું વ્હાલું ત્યાં નહી, હોટલમાં રહેવાનું. વ્યાવહારિક રીતે બધાને લાગ્યું કે માત્ર મમ્મી ને ભાઈ જાય એ જ બરાબર.

એમણે મને સમજાવી,
“પપ્પાને સારું જ થઈ જવાનું છે. આટલી ખ્યાતનામ હોસ્પિટલ ને આધુનિક સારવાર. હવે બહુ સહેલું થઈ ગયું છે. તું ચિંતા ન કર.”

મમ્મીએ પણ સમજાવી, “એકવાર ઓપરેશન થઈ જાય પછી આવજે ને ! ત્યારે પપ્પાને ત્યારે મળીશ તો એ વધારે ખુશ થશે.”

પપ્પા એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર મારી સામે જોઈ રહ્યા હતા. હું યે ચૂપ જ રહી !

ઓપરેશનનો દિવસ આવી ગયો. સવારે દસ વાગ્યા પછી એમને એન્જીયોગ્રાફી માટે લઈ જવાના હતા. અમે બપોરે જમવા બેઠા. કોણ જાણે કેમ પણ ગળેથી કોળિયો નીચે ઊતરતો નહોતો. ચૂપચાપ મોઢાંમાં ખોસવાનો મારો વ્યર્થ પ્રયત્ન એ જોઈ રહ્યા હતા પણ એને ખબર હતી કે અત્યારે એક શબ્દ બોલવાથી બંધ તૂટી જશે. ડાઈનીંગ રૂમનું ભારેખમ મૌન ફોનની રિંગથી તૂટ્યું,

“હેલો..”

“લતાબહેન, જલ્દી પહેલી ફ્લાઇટમાં આવી જાવ. પપ્પા સિરિયસ છે.” ભાઇ દીપકનો અવાજ હતો.

સાંજે ચાર વાગે હું મદ્રાસ તરફ ઊડી રહી હતી ને છ વાગ્યે હોસ્પિટલમાં પહોંચી. બાંકડા પર મમ્મી એકલા બેઠા રડી રહ્યા ‘તા. ભાઈ આવ્યો. મામલો સમજવો સાવ સહેલો હતો ને મન પર સંયમ રાખી હોસ્પીટલની ફોર્માલીટી પતાવવી એટલી જ દુષ્કર ને ભયંકર !

બીજે દિવસે એ કારમું યુદ્ધ પતાવીને અમે નીકળ્યા. ફ્લાઇટમાં બેઠા ને મારાથી લગભગ ચીસ પડાઈ ગઈ.

“પપ્પા ક્યાં ?”

“લતાબહેન, શાંતિ રાખો. કોફિન નીચે જ હોય.”

“નીચે એટલે ?”

“નીચે એટલે પ્લેનમાં નીચેના ભાગે, જ્યાં સામાન રહેતો હોય ત્યાં.”

પ્લેન હવાની સાથે મનનેય ચીરતું હતું.

“પપ્પા, સામાનની સાથે ? દીપક, પ્લીઝ તું કંઈક કર… પપ્પા શ્વાસ કેમ લેશે ? ના, એ કેમ શ્વાસ લેશે ?”

આખે રસ્તે મારી આ રટ ખતમ ન થઈ. મનમાં ઘણની જેમ પછડાયા કરતી વાત,

“પપ્પા સામાનની સાથે ? પપ્પા સામાનની સાથે ?”

(‘આનંદ ઉપવન’ > ઓગસ્ટ 2016)

Posted by: readsetu | જૂન 18, 2019

કાવ્યસેતુ 384

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 384 > 18 જૂન 2019

વેદનાની વારતા – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

કેવો આ થાક રોજ આંખોમાં આંજીને સાંજ બધી ઢગલો થઈ જાતી

કોઈ દિવસ છાતીમાં મોર નથી ટહૂક્યો તો છાતીને કેમ કહું છાતી ?

થાતું તું હું ય જરી મહેકી ઉઠું તો મારી સંગાથે મહેકે આ શ્વાસ

મહેકીલો શ્વાસ લઈ પગલું માંડું ત્યાં તો આડું ઉતરતું આકાશ

શેરીમાં ફાટફાટ પૂર વહ્યે જાય અને ફળિયાની ધૂળ ના ભીંજાતી….

આંખોએ ઝંખ્યા તા મીઠા ઉજાગરા ને અંબોડે ઝંખ્યા તા ફૂલ

ઝંખનાની જાતરામાં એટલું તો સમજાયું ‘ઝંખ્યું તું’ એ જ મોટી ભૂલ’

ભીતરની કોયલને ડૂમાઓ બાઝ્યા તે મૂંગું મૂંગું ય નથી ગાતી….. જિગર જોશી

 

જેની હથેળીમાં સદાને માટે સાક્ષાત પીડાઓ અંકાયેલી છે એવી વંચિતાની વેદના ગીતમાં બે કાંઠે વહે છે. એને નથી મળ્યો સાથી, નથી મળ્યો સંગાથ ! સરખેસરખી સાહેલીઓ પોતપોતાના ઘર માંડીને બેસી ગઈ હોય ત્યારે એક એકલી રહી ગયેલી યુવાન સ્ત્રી શું અનુભવે ? રોજેરોજ સાંજ રોજ ઢગલો થઈને આંખમાં પથરાય ત્યારે તન અને મનના પોટલાને ઊંચકીને ફરવાની કેવડી મોટી સજા ? કોઈના પ્રેમની એક બુંદ પણ જે નથી પામી એની છાતીના મોર મૂંગામંતર રહે ત્યારે ‘છાતીને કેમ કહું છાતી ?’ શબ્દો તીરની જેમ ભોંકાય છે. એનાથીયે વેધક અભિવ્યક્તિ છે, ‘શેરીમાં ફાટફાટ પૂર વહ્યે જાય અને ફળિયાની ધૂળ ના ભીંજાતી….’ સરળ છતાં અત્યંત ચોટદાર રીતે વ્યક્ત થતી આ વાત આખા ગીતને ધારદાર બનાવી દે છે.

ફળિયું એ તો સૌરાષ્ટ્રની ઓળખ. ‘ફળિયું’ સાંભળતાં જ દેશ, વતન, ગામ આંખ સામે જીવંત થઈ જાય છે. અહીં કવિએ ફળિયાના કલ્પન અસરકારક રીતે મૂક્યા છે. ગમતી પળ મળે તો ફળિયું વેંત એક ઊંચું ચાલે ને નહીંતર આસપાસ ધોધમાર પૂર હોવા છતાં એની ધૂળ પણ ના ભીંજાય… કેવી ગમી જાય એવી વાત ! ભીંત તોડીને દરવાજો કર્યા પછીયે  કોઈ આવે નહીં ત્યારે મન માત્ર રોવા ચાહે પણ એવે સમયે આંખના કૂવા સાવ અવાવરુ થઈ બેસે એ પીડા કોને જઈને કહેવાની ?  ‘ફૂંકના દેશ’માં પ્રવેશી જતા કવિ એમ પણ કહે કે ‘રૂંવાડે રૂંવાડે પ્રગટ્યો અંધાર જાણે ઠરી ગયો દીવાનો દેશ !’     

ઇચ્છા રાખવી, ઝંખના રાખવી એ જીવનની મોટામાં મોટી ભૂલ છે એવું સંતો કહી ગયા છે. ઇચ્છાનો ત્યાગ કરવો એમ શાસ્ત્રો કહે છે પણ એ ઉપદેશ કાગળના અક્ષરો બનીને જ રહી જાય, અંદર સુધી ન ઉતરે કેમ કે ઇચ્છા તો માણસના હોવાની નિશાની છે. આદર્શ ગમે તે હોય પણ વાસ્તવિકતા એથી સાવ જુદી છે. પરંતુ અહી નાયિકા જ્યારે કહે, ‘ઝંખનાની જાતરામાં એટલું તો સમજાયું ‘ઝંખ્યું તું’ એ જ મોટી ભૂલ’… ત્યારે એ સ્ત્રીનું અસ્તિત્વ, એનો ભાવ એ જ સચ્ચાઈનું પ્રતીક લાગે. નાયિકાની ‘ઝંખના’નો કોઈ દોષ મનમાં ન વસે. એક યુવાન સ્ત્રી ‘સાહચર્ય’ વગર કેમ જીવી શકે ? કવિને જે કહેવું છે એ અહીં લયના હિલોળે ચડી મન પર પથરાઈ જાય છે. ભાવ અસરકારક રીતે વ્યક્ત થયા છે. ઈચ્છા માટે કવિ આમ પણ કહે છે, ‘સુખની ઈચ્છા કરવી એ  તો રમવું ધુમ્મસ ધુમ્મસ.’ જીવનની સામે જે અજવાળું દેખાય છે એ કેટલું છેતરામણું છે ? 

જેમની કલમમાંથી રણઝણતા ગીતો અવતર્યા રાખે છે એવા કવિ જિગર જોશીના ‘હથેળીમાં સાક્ષાત સરસતી’ કાવ્યસંગ્રહમાં શબ્દો દીવાની જેમ ઝળહળે છે ને દરિયાની જેમ પાને પાને ઓટોગ્રાફ આપતા ઉછળે છે.

‘નોખી રીતે જ સાવ જીવી શકાય એવી કૂંપળ એક શીખવે છે રીત

રહેવાનુ રોજે રોજ ભીંતોની વચ્ચે પણ આપણે નહીં થાવાનું ભીંત !’  – જિગર જોશીની સ્પર્શી જાય એવી પંક્તિ છે.  

સોયમાં દોરો પરોવવાની વાત જુદી જુદી રીતે ઘણાએ કરી. અહીં કવિ કહે છે,

વીજળિયું રે ક્યાં ગઈ ક્યાં ગયા એ મોતીડાં

ગયા ક્યાં સોયમાં રાત્યું પરોવનારા રે ! – વાહ કવિ !  

 

 

 

 

Posted by: readsetu | જૂન 18, 2019

કાવ્યસેતુ 383

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 383 > 11 જૂન 2019

 શબ્દોની તરસ – લતા હિરાણી (મૂળ લેખ)

 અલ્પવિરામ અને પૂર્ણવિરામની વચ્ચે ક્યાંક રખડતા

જોને આ 

છુટાછવાયા શબ્દો..

તું બોલે તેની રાહમાં,

મને કઈક સંભળાવવા તત્પર..

કાગળની ફ્રેમ પર ડોકિયું

કરવા ઇચ્છતા,

ને કલમની ટોચે ટળવળતા..

એક માત્ર તારા સ્પર્શની 

યાચક થઈ દયા ભીખ માંગતા..

આ છુટાછવાયા 

સ્નેહભીના શબ્દો,

શુષ્ક રેત થઈ સળવળતાં..

હવે તો મુક, તું છુટા…    – મેધાવિની ચિંતન રાવલ

 

બારાખડીના અક્ષરોનું સ્વતંત્ર વજૂદ શું છે ? એ માત્ર એક આકાર નથી, માત્ર એક છાપ નથી. એનાથી પર એમાં કશુંક છે. એનો ઉચ્ચાર થાય ત્યારે એમાંથી એક લય પ્રગટે છે, એક ધ્વનિ પેદા થાય છે. જો એના પ્રત્યે સભાનતા હોય તો એનું અનુરણન કાનમાં ગુંજે છે. આ થઈ અક્ષરોની વાત. આજ અક્ષરો એકબીજાના સાથમાં ઊભા રહી જાય છે ત્યારે એનામાં અનોખા અર્થનું નવું જોમ પ્રગટે છે ! સાથ અને સહકાર કોઈને પણ નવી ભૂમિકાએ નવી ઊંચાઈએ પહોંચાડે છે એવું જ અહીં અક્ષરોનું / શબ્દોનું. – ક,લ અને મ અલગ અલગ અક્ષરો પાસે આકાર, લય અને ગુંજન છે પરંતુ ત્રણેય સાથે મળે છે ત્યારે એ વિશ્વની એક મહાન શક્તિના અર્થને અવતરિત કરે છે અને કવિ સંદીપ ભાટિયા લખે છે – કાચનદીને  પેલે  કાંઠે  શબ્દ  ઊભો  અજવાળા  લઈને…..

 

માનવી જ્યારે પ્રેમમાં પડે છે ત્યારે આ જ શબ્દો એની પાસે હિમાલયની જેમ ખડા થઈ જાય છે. ‘હું તારી સાથે છું’ આ શબ્દો અને એની પૂર્ણ અનુભૂતિ માનવીને ક્યારેય તૂટવા ન દે. સમાજના ગમેતેવા વાવાઝોડા સામે આ શબ્દો ઢાલ બનીને હૂંફ પૂરી પાડે છે. એકાંતમાં એ વ્યક્તિને એકલી પડવા નથી દેતા અને પ્રેમીઓ સાથે હોય ત્યારે તો મૌનનો રવ પ્રેમની નદીને બેય કાંઠે છલકાવી દે, જરાક હળવો સ્પર્શ આખું ગીત બની જાય અને એમાં તાલ પુરાવે એવા શબ્દો જો સૂઝી આવે તો પછી સ્વર્ગ હાથવેંતમાં ! કોઈને આ ફિલ્મી સિચ્યુએશન લાગી શકે કેમ કે ફિલ્મોમાં આવા દૃશ્યો સામાન્ય હોય છે જ્યારે વાસ્તવમાં દુર્લભ ! એની સામે એય દલીલ કરી શકાય કે આવો અનુપમ અનુભવ મેળવનારા એટલા છીછરા ન જ હોય કે એની જાહેરાત કરતાં ફરે. બસ આ અનુભૂતિનો પ્રદેશ છે અને એની સફર કરી શકનારા એને હૈયાના ખૂણે મઢી રાખે.

 

અહિયાં કવિએ આ શબ્દોને જ સ્મર્યા છે. કવિને જે શબ્દોની તરસ છે, એ ક્યાંક છે ખરા પણ પ્રગટવાના બાકી છે. એ કશેક અટવાયેલા છે. કહેવું કે ન કહેવું ના અર્ધવિરામો વચ્ચે આથડે છે. કહેવું તો શું કહેવું – ની વિમાસણના પ્રદેશમાં અટવાય છે. કદાચ સર્જકને એની જાણ છે, એની પાસે એનું પ્રમાણ છે અથવા એની એને ઝંખના તો છે ને છે જ. આવા ભ્રમ પણ સુખદાયી બની રહે છે, એ જૂઠ સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી. કવિની તરસ છે એ શબ્દો પોતાના સુધી પહોંચે અને પોતાને તારે, ઠારે. એને પહોંચાડવામાં સામેની વ્યક્તિને શું નડે છે એ સવાલ છે. જવાબ તો એના સિવાય બીજું કોઈ આપી જ ન શકે ! પણ રાહ છે, પ્રતિક્ષા છે, ને એ માટેની તરસ એ હૃદયની મજબૂરી પણ છે, એટલી હદ સુધી કે એ માગવામાં ‘દયા’ જેવા શબ્દનો પ્રયોગ પણ એ કરી બેસે છે, આ પ્રેમની લાચારી છે કેમ કે પ્રેમમાં કદી દયા હોય જ નહી. દયા એ સંબંધનું અપમાન છે પણ ક્યારેક માનવી એટલો વ્યાકુળ થઇ જાય છે, પ્રેમ પામવાની એની ઝંખના એટલી તીવ્ર બની જાય છે કે એ કંઇ પણ યાચી બેસે ! માટે જ એ આકુળવ્યાકુળ થઈને કહી બેસે છે કે – તું કંઈક તો બોલ, કશુંક તો કહે, બોલી ન શક તો તારી કલમને છુટ્ટી મેલી દે અને લખ ! તું નહીં બોલે તો એ શબ્દો સુકાઈ જશે, મારું હૈયું સુકાઈ જશે. મારો પ્રેમ રણમાં તડપતો આથડશે…. બસ જરૂર છે તારા થોડાક સ્નેહભીના શબ્દોની … જરૂર છે તારી હૂંફાળી વાણીની … એ ક્યાંયથી પણ વહે, જે રીતે વહે, પણ એને વહેવા દે… વહેતી રહેવા દે…. મારા શ્વાસ ચાલવા સાથે એને સીધો સંબંધ છે એટલું તું સમજી જા ! અને અહીં ભગવતીકુમાર શર્મા યાદ આવ્યા વગર ન રહે. – ચલો તમારું નામ શ્વેત કાગળ પર લખીએ / મળે નહીં કાગળ તો વહેતા જળ પર લખીએ..

 

પ્રેમની આરત બહુ તીવ્રતાથી અને સ્પર્શી જાય એ હદે અહીં સરસ પ્રતીકોથી વ્યક્ત થઈ છે. 

 

 

 

સહુ અર્થો લખાણોથી છૂટા પડ્યા, / પછી પાનું દેખાય લીલુંછમ લીલુંછમ…. દીવા પાંડેય  

 

ચલો તમારું નામ શ્વેત કાગળ પર લખીએ / મળે નહીં કાગળ તો વહેતા જળ પર લખીએ.. ભગવતીકુમાર શર્મા

 

મને સદભાગ્યે શબ્દો મળ્યા તારે નગર જાવા/ચરણ લઇ દોડવા બેસું તો વરસોના વરસ લાગે – મનોજ ખંડેરિયા

કાચનદીને  પેલે  કાંઠે  શબ્દ  ઊભો  અજવાળા  લઈને….. સંદીપ ભાટિયા

            

 

 

 

વાત એક અસાધારણ સ્ત્રીની…

આ આખું વાંચશો તો તમને થશે કે આવી સરસ વાત તમે અત્યાર સુધી કેમ ન લખી ? મને ય એમ લાગે છે પણ નથી લખી… બસ નથી લખાઈ !

તો સાંભળો એટલે કે વાંચો…વાહ પોકારી જશો એની ગેરંટી.. પૂરું વાંચશો તો…

હું જન્મી 1955 માં (હવે તો ઉંમર કહેવામાં કાંઈ વાંધો નહીં !) મારું જન્મ વર્ષ એટલે લખું છું કે તમને એ સમયનો ખ્યાલ આવે. ત્યારે મારી મા 16 વરસની. એ પરણી ત્યારે નવ ધોરણ પાસ હતી અને મારા પપ્પા B.A. LLB.

સરકારી નોકરી કરતા પપ્પા મામલતદાર બન્યા. સૌરાષ્ટ્રના નાના તાલુકાઓમાં અમારી બદલી થયા કરે. એટલી હદે કે મેં 11 ધોરણ સુધીમાં 11 સ્કૂલો બદલી. (ને BA ના ચાર વર્ષમાં ચાર કોલેજ) ગામમાં કન્યાશાળા હોય તો જ ભણવાનું નહીંતર પપ્પા મામાને ત્યાં ભણવા મોકલી દે. વળી કન્યાશાળા હોય એવું ગામ મળે તો બોલાવી લે ! વરસમાં બબ્બે વાર સ્કુલ બદલી છે એટલે મારે કોઈ બહેનપણી હોય જ નહીં ! મને મારા કોઈ શિક્ષકોય યાદ નથી ! આવા ભૂતકાળનો બહુ અફસોસ છે.

ચાલો એ તો આડવાત થઈ. મૂળ વાત મારી માની. અમે ત્રણ ભાઈબહેન પછી મારા ચોથા નંબરના ભાઈ દીપકનો જન્મ સૌરાષ્ટ્રના માંગરોળ ગામે થયો. એ વર્ષે મારા કાકાના દીકરાને પપ્પાએ અમારી સાથે બોલાવી લીધેલા. એમને મેટ્રિકનું વર્ષ હતું. આખા કુટુંબમાં પપ્પા એક જ આટલું ભણેલા એટલે એમને થયું કે ગિરધર અહીં મારી સાથે રહીને ભણે તો ધ્યાન રહે. ટ્યુશન રખાવી દઉં. મેટ્રિકમાં સારું રિઝલ્ટ આવે તો આગળ ભણાવું ને એની જિંદગી સુધારી જાય !

આમ ગિરધરભાઈ અમારા ઘરે આવ્યા ને સ્કૂલમાં દાખલ થયા. ત્યારે એડમિશનની આટલી બબાલો નહોતી. સરકારી સ્કૂલોમાં જ ભણવાનું રહેતું. એમના માટે નવી ચોપડીઓ ને નોટો આવી. ઘરે ટ્યુશનના સાહેબ ભણાવવા આવવા માંડયા.

મમ્મીને થયું, ગિરધરની ચોપડીઓ, એ નહીં વાંચતો હોય ત્યારે હું વાંચું ને એને સાહેબ ભણાવે ત્યારે હું બાજુમાં બેસીને શીખું તો સ્કૂલે ગયા વગર મેટ્રિકની પરિક્ષા આપી શકું !

મિત્રો, એ વખતે એ ચાર બાળકોની મા હતી ને મારો સૌથી નાનો ભાઈ દિપક લગભગ છ કે આઠ મહિનાનો હતો. ઉપરાંત સૌરાષ્ટ્રનું અત્યંત રૂઢિચુસ્ત વાતાવરણ.

એણે પપ્પાને બીતાં બીતાં પૂછ્યું. પપ્પાનો જવાબ એ જ જે એ સમયે રહેતો.

‘તારે હવે ભણીને કરવું છે શું ?’

પણ મમ્મીએ રિકવેસ્ટ ચાલુ રાખી. પપ્પા માન્યા. – તું પહોંચી વળતી હોય તો સારું, ભણ.

પપ્પાએ એટલી સગવડ જરૂર કરી કે મમ્મીને નવી ચોપડીઓ, નોટો અપાવી દીધાં. મમ્મી રોજ ગિરધરભાઈની સાથે સાહેબ પાસે ભણે ને ઘરમાંથી સમય કાઢીને વાંચે.

પપ્પા મામલતદાર એટલે ઘરે સાહ્યબી ખરી. અમારી પોતાની ઘોડાગાડી હતી ! એ જમાનામાં એ મોટી વાત હતી. આજે કાર પણ સામાન્ય લાગે. ગીરધરભાઈને આ ઘોડાગાડીમાં ફરવાની બહુ મજા પડી ગઈ. અંતે પરિણામ આવ્યું ત્યારે ભાઈ ફેઈલ થયા ને મમ્મી ફર્સ્ટ કલાસ પાસ થઈ ! એ જમાનામાં મેટ્રિકનું રિઝલ્ટ છાપામાં આવતું જેમાં ફર્સ્ટ કલાસની નાની કોલમ હોય ને થર્ડ કલાસનું પાનું ભર્યું હોય !

ચાર બાળકોની મા, નિશાળે ગયા વગર ઘર ને ચાર બાળકો સંભાળતા ફર્સ્ટ કલાસ મેટ્રિક પાસ થઈ ! પપ્પા સહિત બધા ખુશ ખુશ થઈ ગયા. ત્યારે હું ચોથા કે પાંચમામાં હોઈશ. કદાચ 1963ની આ વાત.

જીવન ફરી એમ જ ચાલ્યું. વર્ષો વીત્યા ને હું મેટ્રિકમાં આવી. (મને હાયર સેકન્ડ કલાસ મળેલો) ત્યારે મમ્મીએ છાપામાં જાહેરાત વાંચી, – એક્સ્ટર્નલ બી.એ. કરી શકાય એ અંગેની. એનો જીવ ફરી સળવળ્યો.
અરે વાહ, કોલેજે ગયા વગર બી.એ. થવાય એ તો કેવું સારું !
એને મૂળે રોજ કોલેજ જવું ન પોસાય. બાકી ઘરમાં તો એ બધા જંગ જીતી લે !

ફરી એ જ સવાલ-જવાબ

‘તારે બી.એ. થઈને હવે કરવું છે શું ?’

પણ એણે પોતાની વાત પકડી રાખી. એકવાર ભણીને સાબિત પણ કરી દીધું તું. હવે અમે પાંચ ભાઈબહેન થયા તા અને બધા ભણતા હતા. પરિક્ષા પણ બધાની સાથે હોય ! એણે છાપાની જાહેરખબરમાંથી જ રસ્તો શોધી લીધો હતો.

‘હું ઓક્ટોબર ટુ ઓક્ટોબર પરિક્ષા આપીશ જેથી લતા ને છોકરાવની પરીક્ષા માર્ચમાં હોય તો વાંધો ન આવે !’

પપ્પા પાસે હા કહેવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નહોતો. આમેય એમનો સ્વભાવ હંમેંશા સૌને સાથ આપવાનો. શિક્ષણ માટે એમને પ્રેમ. ને મમ્મીનું કોલેજનું ભણવાનું શરૂ થયું.

અમે મા દીકરી સાથે સાથે ભણ્યા. હું માર્ચમાં પરીક્ષા આપું ને એ ઓક્ટોબરમાં. કોલેજના અભ્યાસમાં એ મારા કરતાં માત્ર એક વરસ આગળ. મારા કરતાં સારા માર્ક્સ લાવે ! એમ મેં SYBA પાસ કર્યું.

જોવાની વાત એ કે પોતે આટલી ભણવાની હોંશ ધરાવે તોય સારો છોકરો મળતાં મને SYBA પછી પરણાવી દીધી..જવાબ એક જ
‘લગન પછીયે ભણાય, ભણવું હોય તો ! આ મને જુઓને, હું નથી ભણતી ?’

લો બોલો… જો કે આ તો એણે બીજા લોકોને આપેલો જવાબ. મેં કાંઈ દલીલ નહોતી કરી હો, હું તો મજાની હરખે હરખે પરણી ગઇ તી…મને ‘એ’ બહુ ગમતા તા… (એરેન્જડ મેરેજ)

મારા લગ્ન નિમિત્તે એણે એક વર્ષનો ડ્રોપ લઈ લીધો ! બસ આટલું જ. મને પરણાવીને પાછી ફાઇનલ BA માટે મંડી પડી …

B.A. એ થઈ ગઈ. ત્યારે પપ્પા ડેપ્યુટી કલેકટર, મેજિસ્ટ્રેટ બની ગયા હતા. એ પછી એણે પપ્પાને પૂછ્યું,

‘તમે રિટાયર્ડ થશો પછી શું કરશો ?
‘પછી વકીલાત કરીશ’

(હવે આ દરમિયાન એણે ક્યાંકથી જાણકારી મેળવી લીધી હતી કે LL B તો ઘરે બેસીને ય કરી શકાય..ખાલી કોલેજમાં એડમિશન લઈ લેવાનું. કોલેજે જવાની જરૂર નહીં. એ પેલા સવાલ જવાબનું રહસ્ય.)

પપ્પાનો એ જ જવાબ પણ મોળો કેમ કે એમને ખબર, આ હવે છોડશે નહીં.
વળી મમ્મીની એય દલીલ કે,

– મારે ક્યાં નોકરી કરવી છે ? હું તો તમારી સાથે ઓફિસમાં બેસીશ. શીખીશ ને તમને મદદ કરીશ. એ બધું LL B કરી લઉં તો જ થાય ને !

મૂળ વાત એ કે કૈંક કરી બતાવવાની, શીખવાની એની ધગશને કોઈ સીમા જ નહોતી. ભણવાનું એનું કટકે કટકે ચાલ્યું કેમ કે અચાનક પપ્પાની બદલી થાય ને અનુકૂળ ન હોય તો બંધ રાખવું પડે. પણ એ નવરી તો બેસે જ નહીં. વચ્ચેના ભણવાના વિરામો દરમિયાન એ સીવણ એમ્બ્રોઇડરી શીખી. વિસાવદરમાં ઘર પાસે અંધશાળા હતી તો એક શિક્ષકને ઘરે રાખીને સંગીત શીખવાનું શરૂ કરી દીધું. ગાયનની બે વર્ષની પરિક્ષા આપી. હારમોનિયમ શીખી. વાયોલિન જેવું વાદય ! એ સમયે કદાચ સ્ત્રીઓ શીખવાનું વિચારે ય નહીં ! મારી મા વાયોલિન શીખી જ એટલું નહીં વાયોલિન વાદનમાં વિશારદ થઈ !!

હવે એણે આમ જ LL. B ના ત્રણ વર્ષ કરી સનદ પણ લઈ લીધી !!

એ LL. B નું ભણતી હતી ત્યારે હું બે બચ્ચાની મા બની ગઈ હતી. એટલે વચ્ચે વચ્ચે મારી સુવાવડો પણ એણે કરી.

આખરે એના છેલ્લું સપનું (જો કે છેલ્લું નહોતું) પણ પુરૂ થયું. અમદાવાદમાં રિલીફ રોડ પર પપ્પાની ઓફિસમાં એમની સાથે બેસીને થોડો સમય વકીલાત પણ કરી.

એ દરમિયાન એણે મનેય વટલાવી નાખી. મારે MA કરવું તું.

MA કરીને શુ કરીશ ? ક્યાંય નોકરો નહીં મળે ! એના કરતા કરતા મારી જેમ LL. B કરી નાખ. અમારી સાથે બેસીને પ્રેક્ટિસ કરજે.

હું ભોળવાઈ ગઈ. જો કે વાત એની કાંઈ ખોટી નહોતી. પપ્પા કામ શીખવે. મેં એમ જ કર્યું. પણ કમનસીબે મેં ત્રણ વર્ષ પુરા કર્યા, સનદ લીધી ને પપ્પાનો સ્વર્ગવાસ થયો. મમ્મીની ઓફીસ બંધ થઈ. કદાચ અમે બધાએ પ્રોત્સાહન આપ્યું હોત તો એણે ચાલુ પણ રાખ્યું હોત ! પણ અમારા કોઈમાં એના જેટલું જોશ નહોતું અને પપ્પાના અચાનક અવસાન (હાર્ટ એટેક)થી એ થોડી ઢીલી પડી ગઈ હતી.

મારો તો કોઈ સવાલ જ નહોતો. મારા માટે તો એ સારું જ થયું. કેમ કે હું વકીલાતનું માંડ ઢસડાતા, પરાણે જ ભણી તી. મને એમાં જરાય મજા નહોતી આવતી.

થોડા વર્ષો એ શાંત રહી. ઘરમાં સ્કૂટર જોઈ એકવાર એને થયું કે હું સ્કૂટર શીખી જાઉં તો કેટલું સારું ! આ રીક્ષાની ઝંઝટ નહીં. અમે સમજાવ્યું કે

– તમને સાયકલ આવડતી નથી, સ્કૂટર ક્યાંથી ચલાવશો ? બેલેન્સ રાખતા શીખવું પડે ને હવે આ ઉંમરે જોખમ ન લેવાય. હાડકા ભાંગે તો અઘરું પડે !

ત્યારે તો એ ચૂપ થઈ ગઈ પણ એમાં એક દિવસ એને રસ્તામાં સાઈડકારવાળું સ્કૂટર દેખાયું. ઓહ, એને ઉપાય મળી ગયો ! આમાં તો બેલેન્સ રાખતા શીખવાની જરૂર જ નહીં. બસ ચલાવતા જ શીખવાનું !

કોઈની દલીલ સાંભળ્યા વગર એણે સાઈડકાર નખાવી દીધું ને ડ્રાઈવર પાસે ચલાવતા શીખી પણ ગઈ !
પછી તો સાઈડકારવાળું સ્કૂટર લઈને રોજ લો ગાર્ડનમાં લાફિંગ ક્લબમાં એ પહોંચી જાય.

આમ જ એ ગાડી શીખી ગઈ.
ઘરમાં કાર હોય ને મને ચલાવતા ન આવડે એ કેમ ચાલે ? અમે બધાએ કહ્યું કે ડ્રાઈવર રાખી લઈએ. જવાબ એક જ “ના, હું શીખી જઈશ”
એ શીખી ગઈ. સ્કૂટર ને બદલે ગાડી લઈને ફરવા માંડી.

એના મનમાં બસ એકવાર વિચાર આવવો જોઈએ પછી એ કરીને જ રહે.

જો કે એકવાર એનાથી નાનો અકસ્માત થઈ ગયો અને ભાઈએ મમ્મીને ગાડી ચલાવવાની ના પાડી દીધી. મમ્મીને મનાવવા મુશ્કેલ એટલે એણે ગાડી વેચી નાખી. પપ્પાની ગેરહાજરીમાં એને મમ્મીની વધારે ચિંતા રહેતી.

જોવાની વાત એ છે કે 1940માં સૌરાષ્ટ્રના રૂઢિચુસ્ત વાતાવરણમાં જન્મેલી આ સ્ત્રીએ કેવી કેવી ઈચ્છાઓ સેવી અને એણે પોતાની જાતે જ બધા રસ્તાઓ શોધી લીધા ! અમને ખબર નથી એ કેવી રીતે ભણી ! એણે કેવી રીતે ઘર ને બાળકો અને અમારા સોએક માણસના કુટુંબમા વારે વારે આવતા સામાજિક વ્યવહારો નિભાવતા કેવી રીતે ભણી !! ક્યાં જઈને
સાઈડકાર નખાવ્યું ને કેવી રીતે શીખી !!

કાર વેચી નાખી પછી ફરી એ એના સ્કૂટર પર આવી ગઈ ! એ ભલી ને એનું સાઈડકાર ભલું ! જ્યા મન થાય ત્યાં પહોંચી જાય.

આખી જિંદગી જે સ્ત્રી આટલી જબરદસ્ત ખુમારીથી જીવી એને અંતે અલઝાઇમર થયો અને ત્રણ વરસ ખાટલામાં કોઈ હલનચલન કે અવાજ વગર પડી રહી. એમની વાચા પણ હણાઈ ગઈ હતી. આટલી શાંત એ જીવનમાં એક દિવસ પણ નહીં રહી હોય !!

ખબર નથી કે છેલ્લે છેલ્લે એ અમને ઓળખતી પણ હતી કે નહીં ! એ જાણે કોઈ જુદી જ દુનિયામાં કશુંક નવું શીખવા જતી રહી હતી ને એમ જ એણે આંખો મીંચી દીધી 7 ઓક્ટોબર 2016…….

મને અનેકવાર થતું કે એ સમયે ભાગ્યે જ જોવા મળે એવી આ અદભુત સ્ત્રી હતી. આજના સમય પ્રમાણે તો એની આ વાત જાણીને ટીવી મીડિયા એનો ઇન્ટરવ્યૂ લેવા માટે પડાપડી કરતા હોત. છાપાઓ અને મેગેઝીનોમાં એના વિશે લખીને કેટલાય પત્રકારો લેખકો રાજી થયા હોત.. એને અનેક એવોર્ડ પુરસ્કારો સન્માનો ખિતાબો મળ્યા હોત..

એ જબરદસ્ત જીવી અને સાવ ગુમનામીમાં જતી રહી..

1938માં જન્મેલી મારી માનું નામ ચંદ્રિકા. પપ્પા ધીરજલાલ. હું લતા, ભાઈ હરેશ અને ડૉ. દિપક, બહેન સાધના લેસ્ટરમાં છે. એક બહેન કાશ્મીરા નાની વયે અવસાન પામી.

હું લેખક ! મેંય એને ન્યાય ન આપ્યો..
હશે… કુદરત પાસે ઘણા રહસ્યો હોય છે..
હું એમાં નિમિત્ત બની !! જે હોય તે… આજે આટલું લખીને થોડો સંતોષ લઉં છું…

મને એય ખબર છે કે આ સાવ સપાટ લખાણ છે, બસ હકીકતોનું બયાન પણ અત્યારે અહીં અલમોડામાં બેઠી છું. મધર્સ ડે ના FB પર લખાણો વાંચ્યા ને શરમ આવી કે આવી અદભુત મા પર મેં ક્યારેય લખ્યું નહીં ! આજે વરસાદ છે. લાઈટ નથી..મોબાઈલમાં આખો લેખ લખ્યો છે ને FB પર પોસ્ટ કર્યો છે. હવે લખવામાં બેટરીનુંય વિચારવું પડે એમ છે…બહુ ઓછી બેટરી બચી છે અને લાઈટ નથી.

આને ફરી મઠારીને લખીશ..
પ્રણામ મા તને..

Posted by: readsetu | જૂન 6, 2019

કાવ્યસેતુ 382

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 382 > 4 જૂન 2019

‘મજા’ની મજબૂરી – લતા હિરાણી (મૂળ લેખ)

આલ્લે આ તો ખરેખરી થઈ, અમે મજામાં તમે મજામાં
કૌતુક જેવી વાત બની ગઈ, અમે મજામાં તમે મજામાં

નામ-ઠામ ને નાણું-ભાણું ગોઠવવામાં રાત પડી ગઇ
જાતને આગળ ધરતા ધરતાં આખેઆખી જાત મરી ગઇ
અંદરખાને કબર બની ગઈ, અમે મજામાં તમે મજામાં
આલ્લે આ તો ખરેખરી થઈ, અમે મજામાં તમે મજામાં….

જાગ્યા ત્યારથી સૂતા સુધીમાં હસ્યાં મહીનું સાચ કેટલું !
મન તો ઠાલું ઝળાહળાં છે, સાવ તૂટેલા કાચ જેટલું
હાથ મિલાવો ટેવ પડી ગઈ અમે મજામાં તમે મજામાં આલ્લે આ તો ખરેખરી થઈ, અમે મજામાં તમે મજામાં….. ધ્રુવ ભટ્ટ

એક સાચા માણસની સાચી સંવેદનાનું ગીત. આ ગીત કોઈનું પણ હોય શકે, દિલની સચ્ચાઈ એ એની પ્રાથમિક શરત છે. આપણે બધાં ‘અમે મજામાં તમે મજામાં’ ની રમત રમ્યા કરીએ છીએ ને આખી જિંદગી મજાથી, આનંદથી જોજનો દૂર જીવ્યા કરીએ છીએ. ઓચિંતું કે પછી નક્કી કરેલી રીતે કે સમયે કોઈને મળતાં આપણો પહેલો પ્રશ્ન ‘કેમ છો ?’ હોય છે ને એનો જવાબ પણ નક્કી જ હોય છે, ‘મજામાં !’ આ શબ્દો જાણે માણસ નહીં રોબોટ બોલતા હોય એટલા જડ અને યાંત્રિક બની ગયા છે. કેમ કે કોઈ હંમેશા મજામાં હોય એવું બને નહીં. હા, એ ફિલોસોફી વળી જુદી છે કે ‘બધાની પાસે આપણી મુશ્કેલીઓ ઓછી રડવા બેસાય ?’ એ વાત તદ્દન સાચી. જીવન છે, ત્યાં સુધી પ્રશ્નો, મુસીબતો રહેવાનાં જ અને એ પોતાની અંગત વાત છે એની જાહેરાત કરતાં ફરાય નહીં.

બીજું ચિંતન એ ય ખરું કે ગમે એવી મુશ્કેલીઓ હોય પણ એને મન પર લીધા વગર કે અકળાયા વગર શાંત અને સ્વસ્થ ચિત્તે એના ઉકેલની દિશામાં વિચારનારા અને સદાય મોજમાં રહેનારા લોકો બહુ ઓછા પણ હોય છે ખરા. આ જ કવિ બીજા એક ગીતમાં કહે છે, ‘ઓચિંતુ કોઇ મને રસ્તે મળે ને કદી ધીરેથી પૂછે કે કેમ છે ? આપણે તો કહીએ કે દરિયા શી મોજમાં ને ઉપરથી કુદરતની રહેમ છે.’ આવા મસ્ત અલગારી ઓલિયાઓ ખરેખર સદાય મજામાં હોય છે. એમને એમ કહેવાનો પૂરો હક છે પણ એ વર્ગ ખૂબ નાનો એટલે એની વાત આપણે નહીં કરીએ. આ ગીતમાં જે ભાવ નિરૂપાયો છે એ માનવીના દંભ ને મુખવટા સામેનો છે અને અત્યંત અસરકારક રીતે રજૂ થયો છે.

‘અમે મજામાં, તમે મજામાં’ની જે હવા માણસને વીંટળાયેલી રહે છે એ કેટલી આભાસી છે ! ‘આલ્લે’ અને ‘કૌતુક’ જેવા સરળ અને સહજ શબ્દો વાપરી જીવનની કેટલી ગંભીર બાબત કવિ રજૂ કરી દે છે ! ‘કેમ છો ?’ પૂછનારને પોતાના પ્રશ્નની પોકળતા ખબર છે. સામે જવાબ શું હોય, એનીયે ખબર છે. જવાબ આપનાર પણ એક રૂઢ રીતે કહી દે છે, ‘મજામાં’ અને એને એના શબ્દાર્થ સાથે પણ લેવાદેવા નથી ! આ નાટક સવારથી સાંજ સુધી સૌની સાથે ચાલ્યા રાખે અને કોઈને એના પર વિચાર કરવા જેટલીય જરૂર ન લાગે એ હકીકત છે ત્યારે ‘અંદરખાને કબર બની ગઈ, અમે મજામાં તમે મજામાં. આલ્લે આ તો ખરેખરી થઈ, અમે મજામાં તમે મજામાં….’ આ કવિની દૃષ્ટિ છે ! કવિનું ચિંતન છે !

દંભની દુનિયાના એક એક પડદા ખોલતા કવિ કહે છે, ‘પોતાની જાતને મળવાનું બાકી જ રહ્યું, ખરા આનંદથી દૂર જ રહેવાયું ને આખી જિંદગી નામ-દામ પાછળ, સત્તા-સંપતિ પાછળ, નાત-જાત સંભાળવામાં વીતી ગઈ. બાહરી ઠાઠ ગમે એટલા રહ્યા, અંદરખાને શૂન્ય વધતું રહ્યું. કૃત્રિમ જિંદગી જીવવાની આપણને આદત પડી ગઈ. એટલી હદે કે સવારથી રાત સુધીમાં સચ્ચાઈની એક પળ જીવવાની જરૂર ન લાગી, સમજણ ન આવી. તૂટેલા કાચ જેવા મન લઈને સૌ ફરતાં રહ્યા ને માનતા રહ્યા કે કેટલો પ્રકાશ છે ! જીવવું એય એક ટેવ બની ગયું. હાય, હલ્લો અને ખસો નહીંતર ખસેડો જેવા અલિખિત સૂત્રો ક્યારે જીવનમાં વણાઈ ગયા એની ખબર પણ ના રહી.

Posted by: readsetu | જૂન 6, 2019

ત્રીજા પ્રકારના માણસ

વિનંતી. લાઈક આપતા પહેલાં આખું વાંચવું PL.

કોઈ વ્યક્તિ અત્યંત થાકેલી છે, મૂંઝાયેલી છે, બીમાર છે, કદાચ ડિપ્રેશનમાં છે અને એને કોઈકની પાસે હળવા થવું છે, એ આવી કોશિશ કરે છે ત્યારે એને મોટેભાગે બે પ્રકારના માણસો મળશે.

1. જે એની વાત શાંતિથી પૂરી સાંભળ્યા વગર એને સલાહ દેવા માંડશે. આમ કરવું, આમ ન કરવું વગેરે… એની ભૂલો પણ બતાવશે. આમ કર્યું હોત તો આમ ન થાત !!

કહેનારને એમ થાય કે અરે, આની પાસે મેં કયા દિલ ખોલ્યું ?

2. બીજા પ્રકારમાં એવા લોકો આવે કે જે સામેની વ્યક્તિને પૂરી સાંભળયા વગર પોતાની કથા શરૂ કરી દેશે. મારે પણ જો ને… મારા કાકાના દીકરાને હમણાં… મારા પપ્પાને એટલી મુસીબત છે કે…..મારે તો દિવસો જ એવા જાય છે કે…. ટૂંકમાં એને એની જ કથા કહેવી હોય ! સાંભળવામાં નહીં કહેવામાં જ રસ હોય !

કહેનાર પસ્તાઈને ચૂપ થઈ જશે…આ તો સરનામું જ ખોટું !

ચારે તરફ આવા જ લોકો..

હકીકતે જે પોતે તકલીફમાં હોય એ મોટેભાગે બધું જાણતા જ હોય..

ડોક્ટરને બતાવવું.
દવાઓ બરાબર લેવી..
ચિંતા ન કરવી.
જીવનમાં આવું તો થયા કરે.
પોઝીટીવ વિચારવું..
મન પર ન લેવું..
ને કેટકેટલુંય..

કહેનાર પોતે ખાડામાં છે. એને બહાર નીકળવું છે. કમસે કમ કોઈ પોતાનો હાથ પકડવાની તૈયારી બતાવે, એના પ્રત્યે સંવેદના બતાવે, પોતાનો સમય આપવાની તૈયારીયે બતાવે, એવી ફીલિંગ પણ તકલીફ સહન કરનારને માનસિક રાહત આપે છે.

એને મોટેભાગે પોતાની ભૂલનીય ખબર હોય છે પણ એ તો થઈ ગયું, હવે શું ?

હવે શું કરવું એનીય એને મોટેભાગે ખબર હોય છે પણ તાકાત ઓછી પડે છે અને એ માનસિક જ હોય છે.

અને માનો કે એને પોતાની ભુલની કે હવે શું કરવું એની પૂરી ખબર ન હોય તોય એ જ્યારે પોતાનું હૈયું હળવું કરવા બેસે, ત્યારે એ સમય તો સલાહ આપવાનો નથી જ નથી !

એને બસ કોઈકનો સધિયારો જોઈએ, થોડીક હૂંફ જોઈએ… કોઈ સાથે છે એવી લાગણી જોઈએ….

પણ ના,

આ ત્રીજા પ્રકારના માણસ મળવા દુર્લભ છે !!

તમે ક્યા પ્રકારમાં આવો છો ?

આ લખ્યું તો ખરું પણ

હવે મારે અને તમારે, જે આ વાત સાથે સંમત હોય તેમણે,

જાત સામે પહેલાં જોવું પડશે.. પહેલાં પોતાનો પ્રકાર નક્કી કરવો પડશે અને ત્રીજામાં આવવા કે રહેવા સતર્ક રહેવું પડશે…

કેમ કે આવા દિવસો બધાની સાથે ક્યારેક આવતા જ હોય છે..

આજે પર્યાવરણદિન નિમિત્તે ઉજડેલા પર્યાવરણ પરનું મારું એક કાવ્ય અને એનો આસ્વાદ વિખ્યાત વિવેચક શ્રી રાધેશ્યામ શર્માની કલમે, એમને વંદન સહ રજૂ કરું છું.

પથ્થર યુગની પુન: આગાહી કરતી સબળ કૃતિ – ચટ્ટાનો ખુશ છે

આસ્વાદ : શ્રી રાધેશ્યામ શર્મા (બુદ્ધિપ્રકાશ ઓક્ટોબર 2017)

ચટ્ટાનો ખુશ છે
ખુશ છે પાણા પથ્થર
વધી રહી છે એની વસ્તી
ગામ, શહેર, નગર…
પેલી પર્વતશિલા હતી કેવી
જંગલ આડે સંતાયેલી
હવે આખ્ખે આખ્ખો પર્વત
નાગોપૂગો બિચારો
ફાટી આંખે જોઇ રહ્યો
ને રોઇ રહ્યો
કોઇ નથી એનું તારણ
હારી ગયા ને હરી ગયા
ઝાડ, પાન ને જંગલ
ખુશ છે પાણા પથ્થર
વિશ્વાસ છે એમનો જબ્બર
કરશું અમે તો રાજ અહીં
વાર હવે ક્યાં ?
આમ જુઓ
આ માણસનાયે પેટેય હવે
પાકી રહ્યા છે પથ્થર….. લતા હિરાણી (‘ઝરમર’ પૃ. 58)

2015માં ‘ઝળઝળિયાં’ કાવ્યસંગ્રહ પછી 2016માં ‘ઝરમર’ સંગ્રહ આવ્યો ત્યારે કવયિત્રી લતા હિરાણીએ ‘સુગંધના અક્ષર સુધી’ની યાત્રાનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેઓ અટલ અછાંદસવાદી ગણાય. ઝરમર ‘ફોરાં’ સમ નિવેદનમાં નિખાલસતાથી કબૂલ્યું છે, ‘મનમાં જ્યારે જ્યારે સંવેદનો ઊઠ્યાં ત્યારે એને કોઈ આકારમાં નથી બાંધી શકી કે નથી એના માટે કોઈ પ્રયાસ કરી શકી એટલે ગીત ગઝલ કરતાં અછાંદસ કાવ્યપ્રકાર મારા માટે વધુ સહજ છે, અનુકૂળ છે. મોટે ભાગે આ કવિતાઓ એક લસરકે લખાઈ છે.’

આમ છતાં ‘લીટી ભેગો લસરકો’ જેવું પરિણામ નથી ઉતર્યું. છંદરસિક ગુણગ્રાહી કવિ શ્રી રાજેશ વ્યાસ ‘મિસ્કીન’ તરત જોઈ શક્યા કે કવિએ ભલે કાવ્યોને અછાંદસ કહ્યા પરંતુ છંદોએ તેમને છોડ્યા નથી.
હવે અહીં તો રચના છંદના છંદે હોય કે અછાંદસનાં વાદે ચઢી હોય, આપણે તો મમમમથી કામ, ટપટપથી નહીં. કવિતાકળા છંદને નથી ગાંઠતી, નથી અછંદને. પ્રકારનું મહત્વ નથી. ભાવોર્મિત વસ્તુલક્ષી સંવેદનશીલતાનો મહિમા છે, માણીએ …

કોરાકટ્ટ ગદ્યમાં ચટ્ટાનોની ખુશાલી કર્તાએ એવી શબ્દાંકિત કરી કે ભાવકને કદાચ કિશોરી આમોનકરના કંઠમાંથી વહેલી સૂરધારામય પંક્તિ સાંભરે ‘ગીત ગાયા પથ્થરોને’ ! પ્રેમ-પ્રેમીના વિસાલેયાર મિલન ય શાશ્વત વિરહાગ્નિથી થીમના થડાની વંડીવાડ કૂદી કર્તા, ‘ચટ્ટાનો’ અથવા એક નક્કર અડીખમ પથ્થરસમા શબ્દને ઉપાડી લાવ્યા છે. અહીં પાછા ‘ચટ્ટાનો ખુશ છે’. ઓછું હોય તેમ ઉમેરે છે, ‘ખુશ છે પાણા પથ્થર’ ! ‘વધી રહી છે વસ્તી એની ગામ, શહેર, નગર …’ નગર શબ્દ પાછળ ત્રણ ડોટ – ટપકા નોંધશો તો સમજુ ભાવકને અંત વગરનો વસ્તીવધારો તરત વરતાશે.

રચનાની પ્રત્યેક પદાવલિના પગથિયામાં ગોઠવેલા શબ્દો સીધી લીટીમાં મૂકી શકાત પણ ત્યાં દૃશ્યાકનની અનિવાર્ય જરૂરિયાત સુજ્ઞોને સમજાઈ જાય. દા.ત.

પેલો પહાડ
હતો કેવો
જંગલ આડે સંતાયેલો

આ લખનારને તો લતાજીએ સંતાડેલા પહાડની પાછળ આલ્બેર કામૂનો સિસિક્સ કથાવાળો ટોચેથી વજનદાર પથ્થર ગબડાવતો અને વળી પાછો પહાડ પર જોશભર ચઢાવતો નાયક યાદ કરાવ્યો !

હવે આખ્ખેઆખ્ખો પર્વત (કેવો ?) નાગોપૂગો બિચારો (અહીં બિચ્ચારો લખ્યું હોત તો જોરૂકો જોરદાર લાગત) શું કરે છે?

ફાટી આંખે જોઈ રહ્યો
ને રોઈ રહ્યો
કોઈ નથી એનું તારણ..

ગિરિરાજ નગ્ન છે, બાપડો બિચારો બની ગયો છે. જે જંગલની આડશે એ સંતાયેલો હતો ભૂતકાળમાં. કોઈ કહેતા કોઈ ઉધ્ધારક, તારણહાર નથી તેથી રોવાવારો ત્રાટકશે.

યે ક્યા હુઆ ? યે કૈસે હુઆ ? સોચો.. તો પ્રતિશબ્દ છે.

‘હારી ગયા / હરી ગયા / ઝાડ પાન ને જંગલ’

અહીં કોણ હારી ગયું, કહેવાની જરૂર ખરી ? ‘ખુશ છે પાણા પત્થર’ (પાણા સાથે સમાનાર્થી પથ્થર શબ્દ શોખ ખાતર નથી, પણ એક આત્મલક્ષી પદલય, સબ્જેકટીવ રીધમ છે.)

જાણે અહલ્યાતારક રામ પધાર્યા, શલ્યાને અહલ્યાનું મૂળ સ્વરૂપ અર્પવા !

શાથી ? – વિશ્વાસ છે એમનો જબ્બર / કરશું અમે તો રાજ અહીં.

છાંદસ સોનેટ જેનરમાં અંતિમ પંક્તિ ઓચિંતી ચમકાવી દે એવી પ્રવિધિથી કવિએ જ ડ્રામેટીક નાટ્યાત્મક વિસ્ફોટ અંતે કરી બતાડયો છે.

વાર હવે ક્યાં ?
આમ જુઓ
આ માણસનાય પેટે
પાકી રહ્યા છે પથ્થર !

ઝાડપાન જંગલનું સત્યાનાશ, ઘેલી વિકાસવાદી સભ્યતાએ એવું કર્યું કે પહાડો પોતે માણસના જ પેટે નક્કર જડ પથ્થરરૂપ લઈ પાકવા માંડ્યા ! સગો પુત્ર કપૂત પાકે તો કહેવાતું, ‘માએ પથરો જણ્યો’. અહીં માણસ મર્દના (ઓરતના નહીં) પેટે પણ પથ્થર પાકી રહ્યા છે. બોલ, તેરે સાથ ક્યાં સુલૂક કિયા જાય ?

સુશ્રી લતા હિરાણીએ પથ્થરનું પર્સોનિફિકેશન કરી વ્યંગગંધિ વિધિવક્રતા (આઇરની)નું હિમ્મતભર્યું ઉદાહરણ ગદ્યકૃતિમાં પૂરું પાડ્યું છે વાસ્તે સલામ…

Older Posts »

શ્રેણીઓ