કવિહૃદય એ ઈશ્વરીય ભેટ છે. એનો વ્યવસાય કોઈપણ હોઇ શકે. આપણે ડોક્ટર, એંજિનિયર, બેન્ક અધિકારી અને બીજા અનેક વ્યવસાયોમાં કામ કરતાં લોકોને કવિ તરીકે ઓળખીએ છીએ. બિહારના મધુબની જિલ્લામાં રહેતા ઉમેશ પાસવાન એવા કવિ છે જેમનો વ્યવસાય ચોકીદારીનો છે. આમ તો દરેકના ભાગે કોઈક ને કોઈક પ્રકારની ચોકીદારી લખાયેલી હોય છે પણ આ કવિ ખરા અર્થમાં યુનિફોર્મ પહેરી હાથમાં દંડો લઈને વોચમેનની ડ્યૂટી બજાવતા હોય અને એમને ત્યારે જ કવિતા સ્ફૂરતી હશે તો કેવું વાતાવરણ રચાતું હશે ?

કવિ ઉમેશ પાસવાને જોડકણા જેવું નથી લખ્યું. એમણે સારા કાવ્યો આપ્યા છે અને તેમના કાવ્યસંગ્રહ ‘વર્ણિત રસ’ માટે મૈથિલી ભાષાનો 2018નો સાહિત્ય અકાદમી યુવાગૌરવ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો છે. સાહિત્ય અકાદમી યુવા પુરસ્કાર 22 ભાષાઓમાં, 35 વર્ષથી ઓછી વયના સર્જકોને દર વર્ષે આપવામાં આવે છે.

ઉમેશ પાસવાન કહે છે, “અમે નવટોલી ગામના ચોકીદાર છીએ. ગામના માહૌલમાં જે જોઈએ છીએ, તે લખી નાખીએ છીએ. કવિતા મારા માટે ટૉનિક સમાન છે.”

વાહ !!

Posted by: Setu | માર્ચ 13, 2021

કાવ્યવિશ્વ અંક 1-147

kavyavishva.com કાવ્યવિશ્વ અંક 1-147

કાવ્ય : ધ્રુવ ભટ્ટ * સ્વર અમર ભટ્ટ    

http://kavyavishva.com/kavyasur.php

**

અન્ય વિભાગો

‘વિશેષ’ : કવિ-સાહિત્યકારના જન્મ – * અવસાન દિન

અને

અનુવાદ, આસ્વાદ, સર્જક, સ્વરૂપ, સંચય, સેતુ અને સંવાદ – હોમપેજ પરથી જે તે વિભાગમાં જઈ શકશો.

આપના પ્રતિભાવની પ્રતીક્ષા.

આભાર

લતા હિરાણી

13.3.2021

Posted by: Setu | માર્ચ 12, 2021

કાવ્યવિશ્વ અંક 1-146

kavyavishva.com કાવ્યવિશ્વ અંક 1-146

કાવ્ય : હર્ષા દવે   

http://kavyavishva.com/kavyasur.php

**

અન્ય વિભાગો

‘વિશેષ’ : કવિ-સાહિત્યકારના જન્મ – * અવસાન દિન

અને

અનુવાદ, આસ્વાદ, સર્જક, સ્વરૂપ, સંચય, સેતુ અને સંવાદ – હોમપેજ પરથી જે તે વિભાગમાં જઈ શકશો.

આપના પ્રતિભાવની પ્રતીક્ષા.

આભાર

લતા હિરાણી

12.3.2021

Posted by: Setu | માર્ચ 11, 2021

કાવ્યવિશ્વ અંક 1-145

kavyavishva.com કાવ્યવિશ્વ અંક 1-145

કાવ્ય : સૂચિતા કપૂર  

http://kavyavishva.com/kavyasur.php

**

અન્ય વિભાગો

‘વિશેષ’ : કવિ-સાહિત્યકારના જન્મ- * અવસાન દિન

અને

અનુવાદ, આસ્વાદ, સર્જક, સ્વરૂપ, સંચય, સેતુ અને સંવાદ – હોમપેજ પરથી જે તે વિભાગમાં જઈ શકશો.

આપના પ્રતિભાવની પ્રતીક્ષા.

આભાર

લતા હિરાણી

11.3.2021

લેખકનો સંબંધ પોતાની ધરતી સાથે છે. પોતાના લોકો સાથે અને પોતાની ભાષા સાથે. એ જ તમને પોતીકાપણાનો અહેસાસ આપશે.રવીન્દ્રનાથ ટાગોર

અભિનેતા બલરાજ સહાનીએ પોતાની આત્મકથામાં આ ઘટનાનું હૃદયસ્પર્શી રીતે બયાન કર્યું છે.

1937માં ચોવીસ વર્ષના યુવાન બલરાજ સહાનીએ શાંતિનિકેતનમાં હિંદી સાહિત્યના અધ્યાપક તરીકે કામગીરી શરૂ કરી. બલરાજ સહાનીએ અંગ્રેજી ભાષામાં સાહિત્યસર્જન કરવાની શરૂઆત કરી હતી. કવિવર ટાગોરના સંપર્કમાં આવ્યા અને એમણે કવિવરના વિચારો જાણ્યા.

કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર માનતા હતા કે અંગ્રેજી સાથે આપણો પહેલો પરિચય કરાવનારને નથી આવડતું સારું બંગાળી કે નથી આવડતું સારું અંગ્રેજી. એ લોકોને માત્ર એક જ લાભ મળે છે કે બાળકોને શીખવવા કરતાં તેઓ ભુલાવવાનું કામ કરી શકે છે અને તેમાં તેઓ પૂર્ણ સફળતા મેળવે છે. બાળકને સમજાય તે પહેલાં એને ગોખવાનું શરૂ કરવું પડે છે અને એને કારણે ચાવ્યા વિના ગળી જવા જેવું પરિણામ આવે છે.

આથી જ બંગાળી માતૃભાષા માટેની એ સમયની સ્થિતિનું વર્ણન કરતા કવિવરે લખ્યું છે કે, ‘પાની મેં મીન પિયાસી, સુનત સુનત લાગે હાસી.’ એટલે કે આપણી પાસે પાણી પણ છે અને તરસ પણ છે એ જોઈને દુનિયાના લોકો હસે છે અને આપણી આંખમાં આંસુ આવે છે. માત્ર આપણે એ પાણી પી શકતા નથી.

ગુરુદેવની માતૃભાષા માટેની આવી ઉચ્ચ ભાવના અને બલરાજ સહાનીની માતૃભાષા માટેની સદંતર ઉપેક્ષા. પહેલાં નાટક અને પછી ફિલ્મના સંવેદનશીલ અભિનેતા એવા શાંતિનિકેતનના ચોવીસ વર્ષના યુવાન અધ્યાપક બલરાજ સહાની ગુરુદેવને મળવા માટે જાય છે ત્યારે છોંતેર વર્ષની વયે પણ કવિવર ટાગોર શાંતિનિકેતનમાં ચાલતી પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય ભાગ લેતા હતા. એ સમયે કવિવર ટાગોર બલરાજ સહાનીને પૂછતા કે, ‘બંગાળી ભાષા શીખી રહ્યા છો ને?’ અને બલરાજ સહાની બંગાળી શીખતા હતા, પણ સાચા દિલથી નહીં. કવિવરનો આવો પ્રશ્ન સાંભળીને યુવાન સહાનીના મનમાં સવાલ જાગતો કે કવિવર કેવા પ્રાંતિયતાના શિકાર છે! વળી બીજી બાજુ તેઓ ‘વિશ્વભારતી’ના આદર્શોની વાત કરે છે. તેઓ શાંતિનિકેતનને ભારતીય સંસ્કૃતિ જ નહીં, પણ વિશ્વસંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર બનાવવા ચાહે છે, પણ મારા પર તો એ પોતાના પ્રાંતની ભાષા થોપી દેવા માગે છે. આ તે કેવો ઢોંગ? 

એક દિવસ શાંતિનિકેતનના વાર્ષિક હિંદી સંમેલનમાં કવિવરને નિમંત્રણ આપવા માટે બલરાજ સહાની ગયા, ત્યારે કવિવરે કહ્યું, ‘તમે તો અહીં માત્ર થોડા મહિના જ રહેવાના હતા અને અત્યારે એક વર્ષથી વધુ સમય થઇ ગયો છે. હવે શા માટે જતા નથી ? કવિવરનો આવો પ્રશ્ન બલરાજ સહાનીના હૃદયને આઘાત કરી ગયો. શાંતિનિકેતનમાં અધ્યાપક તરીકે એમનું કામ સંતોષપ્રદ હતું અને એમના સાથીઓ પણ એમના અધ્યાપનથી પ્રસન્ન હતા. વળી વિદ્યાર્થીઓ પણ એમને ચાહતા હતા. આવું હોવા છતાં શા માટે ગુરુદેવ, અહીંથી  જવાનું કહે છે ?

બલરાજ સહાનીએ કહ્યું, ‘હું અહીં ખુશ છું. હું અહીંથી બીજે ક્યાંય જવા ચાહતો નથી.’ ‘પરંતુ આ એવી જગા નથી કે જ્યાં તમે હંમેશને માટે રહી શકો. હવે તમને ખબર પડી હશે કે અમે અહીં શું કરવા માગીએ છીએ. હવે તો તમારે તમારા પ્રાંતમાં જઇને આ સંદર્ભે સર્જનાત્મક કામ કરવું જોઇએ.

‘હું અહીં ઘણો જ સર્જનશીલ છું. એમાં મારે કોઇ બદલાવ લાવવો નથી. હું ખુશ છું અને મારા પત્ની પણ અહીંથી ખુશ છે.’ ગુરુદેવે પૂછ્યું, ‘અધ્યાપન  કાર્ય સિવાય બીજુ  શું કામ કરો છો ?’

બલરાજ સહાનીએ કહ્યું, ‘હું હિંદીમાં વાર્તાઓ લખું છું અને તે હિંદી સાહિત્યનાં અગ્રણી સામયિકોમાં પ્રકાશિત પણ થાય છે. અહીં રહીને મેં ઘણું લખ્યું છે અને મને સારી એવી પ્રતિષ્ઠા પણ મળી છે.’

ગુરુદેવે વળતો સવાલ પૂછ્યો, ‘પરંતુ તમારી ભાષા હિંદી નથી ને? તમે તો પંજાબી છો. તો પછી પંજાબીમાં કેમ લખતા નથી?’ ગુરુદેવનાં આ શબ્દો સાંભળતાં જ બલરાજ સહાનીને લાગ્યું કે ગુરુદેવ અત્યંત સંકુચિત વિચારો ધરાવતા પ્રાંતિયતાવાદી છે. એ સમયે બલરાજ સહાનીને એની જાણકારી નહોતી કે કલાકાર ત્યારે જ આંતરરાષ્ટ્રીય બની શકે છે, જ્યારે પહેલાં એ સાચા અર્થમાં રાષ્ટ્રીય બને.

બલરાજ સહાનીએ પોતાનું મંતવ્ય સમજાવતાં કહ્યું, ‘પણ હિંદી તો રાષ્ટ્રભાષા છે, સમગ્ર દેશની ભાષા છે. હું કોઈ પ્રાંતીયભાષામાં શા માટે લખું, જ્યારે હું સમગ્ર દેશને માટે લખી શકું છું.’

વયોવૃદ્ધ કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે કહ્યું, ‘હું બંગાળીમાં લખું છું, જે પ્રાંતીય ભાષા છે, પરંતુ આખું હિંદુસ્તાન નહીં, આખી દુનિયા એ વાંચે છે.’

બલરાજ સહાનીએ નમ્રતાથી કહ્યું, ‘હું કંઈ આપના જેવો મહાન લેખક નથી. હું તો એક મામૂલી લેખક છું.’

‘જુઓ, આમાં કોઈ મામૂલી કે મોટા લેખકનો સવાલ જ નથી. લેખકનો સંબંધ પોતાની ધરતી સાથે છે. પોતાના લોકો સાથે અને પોતાની ભાષા સાથે. એ જ તમને પોતીકાપણાનો અહેસાસ આપશે.’

બલરાજ સહાનીએ બચાવમાં કહ્યું, ‘કદાચ આપને મારા પ્રાંતની પરિસ્થિતિની સાચી જાણકારી નહીં હોય. પંજાબમાં અમે કાં તો હિંદીભાષામાં લખીએ છીએ અથવા તો ઉર્દૂમાં. પંજાબીમાં તો કોઈ લખતું નથી. પંજાબી અત્યંત પછાત  ભાષા છે અને સાચું પૂછો તો એને ભાષા જ ન કહી શકાય. એ તો હિંદીની એક ઉપ-ભાષા માત્ર છે.’

કવિવરનો ધીરગંભીર અવાજ રણકી ઊઠયો, ‘તમારી વાત સાથે હું સહેજે સહમત નથી. પંજાબી સાહિત્ય બંગાળી સાહિત્ય જેટલું જ પ્રાચીન છે. શું તમે એ ભાષાને પછાત કહી શકો, જેમાં ગુરુ નાનક જેવાં કવિઓએ લખ્યું હોય?’ અને પછી ગુરુદેવે બલરાજ સહાનીને ગુરુ નાનકની કેટલીક પંક્તિઓ સંભળાવી, જેનાથી ખુદ બલરાજ સહાની એ સમયે અજાણ હતા.

એ પંક્તિઓ બોલ્યા પછી ગુરુદેવે કહ્યું, ‘મારે તમને એ કહેવું જોઈએ કે હું ગુરુ નાનકની મહાન કવિતાના કેટલાંક અંશોનો બંગાળીમાં અનુવાદ કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો છું, પરંતુ મને લાગે છે કે હું એને પૂરો ન્યાય નહીં આપી શકું. આ તો શીખોની ધાર્મિક વાણી છે.’

ચોવીસ વર્ષના યુવાન બલરાજ સહાનીએ પોતાની વાતનો બચાવ કરતાં કહ્યું, ‘ગુરુદેવ, હું એવા સાહિત્યની વાત કરું છું જે ધાર્મિક અને સાંપ્રદાયિક બાબતોથી પર હોય. પંજાબમાં એવું કોઈ સાહિત્ય નથી, આથી જ આધુનિક પંજાબી ઘણી પછાત ભાષા રહી ગઈ છે.’

કવિવર બોલ્યા, ‘અરે! આવી વાતો તો આજથી એકસો વર્ષ પહેલાં અંગ્રેજી ભણેલા-ગણેલા બંગાળી બુદ્ધિવાદીઓ બંગાળી ભાષાને વિશે કરતા હતા. પોતાની ભાષાને સમૃદ્ધ બનાવવી એ સહેજે કઠિન કાર્ય નથી. બંકિમ બાબુએ (બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય) બંગાળી ભાષાને વીસ હજાર નવા શબ્દો આપ્યા. ખુદ મેં પણ એંસી હજાર નવા શબ્દો આપ્યા છે. મેં બંગાળી ભાષાને બનાવી છે.’ આટલું બોલ્યા પછી ગુરુદેવે સ્વાભિમાનપૂર્વક કહ્યું, ‘આજે આ ભાષા પોતાની અભિવ્યક્તિની બાબતમાં વિશ્વની કોઈપણ ભાષાથી પાછળ નથી.’

બલરાજ સહાનીએ આનો કશો ઉત્તર આપ્યો નહીં. એનું કારણ એ હતું કે પંજાબના મોટાભાગના લેખકો હિંદુ અને ઉર્દૂમાં લખતા હતા. પંજાબીમાં માત્ર ગુરુમુખી હતી. એ એક એવી લિપિ હતી કે જેનો પ્રયોગ માત્ર શીખો જ કરતા હતા, કારણ કે એ એમની ધાર્મિક ભાષા હતી.

બલરાજ સહાની ખુદ ગુરુમુખી ભાષાને વાંચી-લખી શકતા નહોતા અને બીજી બાજુ હિંદુસ્તાન આઝાદીને માટે ઝઝૂમતો દેશ હોવાથી એને એક રાષ્ટ્રભાષાની જરૂર છે, તેમ માનતા હતા. વળી કોંગ્રેસ રાષ્ટ્રભાષાના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતી હતી, પણ બલરાજ સહાનીએ વિચાર્યું કે ગુરુદેવ સાથે આ વિષય પર ચર્ચા કરવી યોગ્ય નથી. આથી એમણે મૂળ વાત પર આવતા ગુરુદેવને કહ્યું કે, ”હું આપને વાર્ષિક હિંદી સંમેલનમાં નિમંત્રિત કરવા માટે આવ્યું છું. આપ એનો સ્વીકાર કરો.”

ગુરુદેવે નિમંત્રણનો સ્વીકાર કર્યો અને બલરાજ સહાનીએ વિદાય લીધી. પણ હજી એ દરવાજા સુધી પહોંચ્યા નહોતા કે ગુરુદેવે એમને પાછા બોલાવ્યા અને એમણે જે શબ્દો કહ્યા તે કેટલાંય વર્ષો સુધી બલરાજ સહાનીના ચિત્તમાં ઘુમરાતા રહ્યા અને સમય જતાં ખુદ બલરાજ સહાનીએ અહેસાસ કર્યો કે એ શબ્દોમાં કેટલી બધી સચ્ચાઈ હતી.

ગુરુદેવે કહ્યું, ‘એક વેશ્યા સંસારની સઘળી દોલત પામીને પણ ઇજ્જતદાર બની શકતી નથી. તમે પારકી ભાષામાં ભલે આખી જિંદગી લખતા રહો, પરંતુ ન તો તમારા પોતાના લોકો તમને પોતાના સમજશે અને તમે જેમની ભાષામાં લખતા હશો, તેઓ પણ તમને પોતાના નહીં માને. બીજાના બનતાં પહેલાં તમારે તમારા પોતાના લોકોના બનવું જોઈએ.’

કવિવરની વાતચીત કરવાનો અનોખો તરીકો હતો. એ ક્યારેય અકળાતા કે ગુસ્સે થતાં નહીં, પરંતુ એની સાથોસાથ સાચી વાત કહેતાં સહેજે પાછી પાની કરતા નહીં, કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે એક દિવસ સચ્ચાઈ એના મૂળિયાં દ્રઢ કરીને જરૂર ફૂલે-ફાલશે.

બલરાજ સહાનીએ અનુભવ્યું કે કોઈ લાંબુ ભાષણ આવ્યા વિના કે સહેજે આક્રોશ દાખવ્યા વિના એમણે જે બીજ એમના હૃદયમાં રોપ્યું હતું તે આપોઆપ અંકુરિત થવા લાગ્યું અને ધીરે ધીરે તેઓ ગુરુદેવે બતાવેલા માર્ગ પર ચાલવા લાગ્યા. અંગ્રેજીમાં સર્જનકાર્ય કરતા બલરાજ સહાની સમય જતાં પંજાબી સાહિત્યના એક અગ્રણી સર્જક બન્યા. એમની કૃતિ માટે સેવિયેટ લેન્ડ એવોર્ડ પ્રાપ્ત કર્યો. પંજાબી ભાષાના સામયિકોમાં એમની કવિતાઓ અને ટૂંકી વાર્તાઓ પ્રગટ થતી રહી. એમણે આત્મકથા લખી. ૧૯૭૩માં મુંબઈમાં પંજાબી કલાકેન્દ્રની સ્થાપના કરી, જે આજે પણ પ્રતિવર્ષ બલરાજ સહાની એવોર્ડ આપે છે.

આમ અંગ્રેજી ભાષામાં અનુસ્નાતક થનારા અને સર્જનકાર્ય કરનારા તથા હિંદી સાહિત્યમાં કલમ ચલાવનાર સંવેદનશીલ અભિનેતા બલરાજ સહાની ગુરુદેવના એ પ્રસંગને કારણે માતૃભાષા પંજાબીમાં લખનારા અગ્રણી સર્જક બન્યા.

કુમારપાળ દેસાઈ

સૌજન્ય : દૈનિક ગુજરાત સમાચારમાં લેખકની કૉલમ ‘ઈંટ અને ઇમારત’નો તા. 18 ફેબ્રુઆરીનો લેખ (સહેજ ટૂંકાવીને)

રોજ એક સરસ મજાની કવિતા (ક્યારેક સ્વરાંકન થયેલા વિડીયો સાથે) અને આવા લેખો માટે મુલાકાત લો – વેબસાઇટ kavyavishva.com

Posted by: Setu | માર્ચ 10, 2021

કાવ્યવિશ્વ અંક 1-144

  • kavyavishva.com કાવ્યવિશ્વ અંક 1-144 *

કાવ્ય : લક્ષ્મી ડોબરિયા

http://kavyavishva.com/kavyasur.php

**

અન્ય વિભાગો

‘વિશેષ’ : કવિ-સાહિત્યકારના જન્મ- * અવસાનદિન સ્મરણ

અને

અનુવાદ, આસ્વાદ, સર્જક, સ્વરૂપ, સંચય, સેતુ અને સંવાદ – હોમપેજ પરથી જે તે વિભાગમાં જઈ શકશો.

kavyavishva.com 

આપના પ્રતિભાવની પ્રતીક્ષા.

આભાર

લતા હિરાણી

10.3.2021

ભાવનગર ‘સર્વ મિત્ર’ના કિડની કેમ્પમાં મિત્ર સૂચિતા કપૂરના આમંત્રણથી ગઈ ત્યારે યોગેશભાઈ અને પારૂલબહેન મળ્યા હતા. એમણે પ્રેમથી એમની નવલકથા ‘પચાસમે પગથિયે’ ભેટ આપી. કહ્યું પણ ખરું કે કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટનો એમનો પોતાનો અનુભવ નવલકથા સ્વરૂપે છે. અમદાવાદ આવીને થોડા સમય પછી હાથમાંયે લીધી. થોડા પાનાં આમતેમ ફેરવ્યાં અને થયું કે કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ જીવનની એક અત્યંત મોટી ઘટના ખરી પણ એના વિશેની નવલકથામાં દર્દી, એની પીડા અને હોસ્પિટલની વાતો હોય ! અને મેં વંચાઈ ગયેલા પુસ્તકોના ખાનામાં એને મૂકી દીધી.

હમણાં ફરી એ પુસ્તક હાથમાં આવ્યું અને એમ થયું કે એકવાર વાંચી તો જાઉં જ. શરૂ કર્યું અને એમ કહી શકું કે એકી બેઠકે પૂરું કર્યું. રાતે રાતે વાંચવાનો મારો નિયમ અને જે રાતે મેં દસેક વાગે શરૂ કરી, ત્રણ વાગી ગયા પણ આંખોમાં ઊંઘ નહીં ! ઘડિયાળનો કાંટો કહેતો હતો કે હવે સૂવું જ જોઈએ. બાકીનું કાલે પૂરું કરીશ, મેં લંબાવ્યું. કહેવાની જરૂર નથી કે બીજે દિવસે એ પૂરી વંચાઈ ગઈ અને થયું કે આનો પ્રતિભાવ આપવો જ જોઈએ.  

યોગેશભાઈ કહે છે એમ ‘પચાસમે પગથિયે’ એ એમની કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટના અનુભવોની આત્મકથનાત્મક નવલકથા છે. એમાં કલ્પનાના રંગો પણ ઉમેર્યા છે. મેં એ શોધ્યા, કદાચ પરિક્ષિત અને મૈત્રીનો પ્રેમ અને એનું લગ્ન સુધી પહોંચવું, એમાં કલ્પના ઉમેરી હોઈ શકે પણ વાત એ પતિ-પત્નીની જ છે એટલે એ સચ્ચાઈથી ભરપૂર કલ્પના કહેવાય અને સ્પર્શી જાય એવી રીતે વર્ણવાઈ છે. બની શકે કે વાસ્તવમાં જ્યાં હૃદય ન ખૂલી શક્યું હોય એ અહીં બે કાંઠે વહ્યું હોય તો એય કેટલું સરસ ! આમેય દિલની વાત માટે વાણી એ અઘરું સાધન છે. એ લખવામાં જ વહી શકે. જેમને લખવાનો કોઈ અનુભવ નથી એ પહેલી નવલકથાનું લેખન હાથમાં લે અને આટલી રસાળ રીતે લખી શકે એ મોટી વાત છે !

આ નવલકથાનું મંડાણ પતિ-પત્ની જૂનાગઢથી અમદાવાદ જતી જબલપુર એક્સપ્રેસમાં બેઠા ત્યારથી શરૂ થાય છે.  નવલકથાનું પહેલું વાક્ય છે,

‘અમદાવાદ પહોંચતા પહેલાં મને કંઈ થઈ જાય તો તું હિમ્મત રાખજે.’

નાયકની સ્થિતિ આટલી ગંભીર થઈ ત્યાં સુધી એણે જૂનાગઢમાં જ અન્ય ઉપચારોથી ચલાવ્યે રાખ્યું. ભાવક જાણે છે કે લેખકે ખુદ આ વિષય લઈને આત્મકથા લખી છે એટલે નવલકથાનો અંત તો happy happy જ છે. અંતે સૌ સારા વાનાં થાય છે ને નાયક સાજો થઈને ઘરે પાછો આવે છે. આમ પુસ્તક શરૂ કરીએ ત્યારે જ અંત નજર સામે સ્પષ્ટ છે, એટલે છેલ્લે શું બનશે એની કોઈ ઉત્સુકતા રહેતી નથી, જે વાર્તામાં અપેક્ષિત હોય છે. વચ્ચેની યાત્રા તો નાયકના જીવનની અને પીડાની છે ! એમાં શું હોઈ શકે એની કલ્પના અઘરી નથી. મેં આટલો સમય વાંચી નહીં એનું કારણ મારા માટે આ જ હશે પણ હું ખોટી પડી.

કિડનીના દર્દથી પીડાતા લોકો માટે તો આ પુસ્તક ભગવદગીતા સમાન બની રહે.  એવા દર્દીઓએ આ પુસ્તક વાંચવું જ જોઈએ. કિડનીના દર્દીને ડોકટરોએ પ્રિસ્ક્રિપ્શનમા આ પુસ્તક લખી આપવું જોઈએ. કિડનીના દર્દ, એના ઉપચાર અને ઉપચારની આસપાસની તમામ વાતો આ કથામાં ગૂંથાયેલી છે, જે એક પ્રવાહી, જકડી રાખે એવી રસાળ સંવેદનકથા ઉપરાંત આવા દર્દી માટે અત્યંત ઉપયોગી કથા પણ બની છે એટલે દર્દી અને સાહિત્યમાં રસ ધરાવતા કોઈપણ ભાવક માટે આ નવલકથા એટલી જ પ્રસ્તુત છે.

નવલકથામાં કથાનકની ગતિ જબલપુર એક્સ્પ્રેસની જેમ જ એકધારી ચાલે છે. એના સ્ટેશનોના પડાવ એ ભૂતકાળના દ્રશ્યો છે. એ સડસડાટ જુનાગઢથી નીકળી પાછા સહીસલામત જુનાગઢ સુધી પહોંચાડે છે. નાયકની ચારે વખતની સફર (કેમ કે વચ્ચે દીકરીના લગ્ન નિમિત્તે પાંચ દિવસ રજા લઈને પતિ-પત્ની જુનાગઢ આવે છે) ટ્રેનમાં જ છે. દરેક વખતે ટ્રેનની સફર એના મનોભાવોનું સરસ રીતે આલેખન કરે છે અને ટ્રેન પણ કથાનું એક પાત્ર બની જાય છે. ટ્રેન જ નહીં, અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલ અને એના પ્રાંગણમાં આવેલી કિડનીની વિખ્યાત IKRDC હોસ્પિટલ અને નાયકનો રૂમ પણ આ કથાના જીવંત પાત્રો લાગે છે.

વાર્તાકારે નાયક-નાયિકા અને સંતાનોના નામો બદલ્યાં છે પણ પરિવેશ અને આસપાસના પાત્રો આપણને સચ્ચાઈના જગતમાં જિવાડે છે એટલે માધવમામા (કવિ શ્રી માધવ રામાનુજ) કે ડોકટરના અવતારમાં ઋષિ ડો. એચ. એલ. ત્રિવેદીસાહેબ, ડો. અરુણાબહેન વણિકર, ડો. પ્રાંજલબહેન મોદી અહીં સત્યઘટનાના જીવંત પાત્રો તરીકે આવ્યાં છે.  

આ નવલકથામાં માત્ર બનાવો-ઘટનાઓ-તથ્યોનું આલેખન છે એવું બિલકુલ નથી. નાયક સાથે અને એની આસપાસ જે જે બન્યું છે એની વાત અત્યંત પ્રવાહિતાથી અને કલાપૂર્ણ રીતે ચાલ્યે જાય છે. બનાવો, ઘટનાઓ તો સક્ષમ છે જ પણ એની રજૂઆત પણ માર્મિક અને વાંચનારને જકડી રાખે એવી થઈ છે. આસપાસની નાની નાની બાબતો, પરિસ્થિતિઓ, બીજા દર્દીઓ, હોસ્પિટલનો સ્ટાફ આ બધાની મુખ્ય પ્રવાહ સાથે ગૂંથણી માવજતભરી છે. એ રીતે ‘પચાસમે પગથિયે’ એક સારી નવલકથાની વ્યાખ્યામાં ખરી ઉતરે છે. ઘટનાઓ તો દરેક પાસે હોય પણ એનું પ્રવાહી આલેખન એ વાર્તાકલા છે અને એકવખત વાંચવાનું શરૂ કર્યા પછી વાચકને હાથમાંથી પુસ્તક મૂકવા ન દે એથી મોટી કલા, નવલકથામાં માપદંડોમાં હોય તોયે એની કોઈ જરૂર નથી. આખરે જે લખાય છે એ ભાવક માટે છે અને ભાવક જેમાં સરાબોર થઈ જાય એનું નામ કલા, એવી મારી સાદી સમજ છે.

વાર્તાકારે પોતાને જે સત્યો જડયાં, એને સરસ રીતે મૂકી આપ્યાં છે,‘જો સાજા થવું હોય તો શરીરને object માની ડોકટરને સોંપી દેવું જોઈએ. ભગવાન અને ડોકટર પર ભરોસો રાખવો.’સાદીસીધી પણ મુદ્દાની વાત છે આ. કોઈપણ રોગના રોગી માટે આ પાયાની શરત ગણાય. અલબત્ત પહેલાં જે ચકાસણી કરવી હોય એ કરી લેવી પણ પછી શંકામુક્ત થઈએ તો જ પરિણામ સારું મળે જેમ અહી નાયિકાના ઓપરેશન માટે ‘ડો. પ્રાંજલ મોદી તો હાજર નથી !’ – નો ધ્રાસ્કો પતિ-પત્ની પચાવી જાય છે અને તેઓ ડો. રઘુવીર ભારદ્વાજ પર વિશ્વાસ મૂકી આગળ વધે છે. નાયક કહે છે, સંતાનોનું જલ્દી પરિપક્વ થઈ જવું એ આ બિમારીનું પોઝીટીવ પરિણામ !      

“કઈ રીતે ઓપરેશન કરાવવું છે ? સાદું કે પ્રોટોકોલ ?” ડો. ત્રિવેદીસાહેબના અદભૂત સંશોધનો વિશે સાંભળ્યુ હતું, થોડું વાંચ્યું પણ હતું પરંતુ અહીં ‘પ્રોટોકોલ’ પદ્ધતિ વિશે જે વિગતવાર સમજણ અપાઈ છે એ એક નોનમેડીકો  વ્યક્તિને પોતાના સામાન્ય લોજિકથી પણ ગળે ઉતરી જાય એવી વાત છે. શરીર કિડનીનો કેવી રીતે સ્વીકાર કરી શકે અને કેવી રીતે એને ઇન્કારી શકે એ પાયાની બાબતો વિચારીને વિકસાવાયેલી અને ઓપરેશન પછી દર્દીના હિતમાં નીવડનાર પદ્ધતિ વિશે વાંચીને મન આ ઓલિયા ડોકટર ત્રિવેદીસાહેબ માટે માનથી ઝૂકી પડ્યું અને મેડીકલ જગતમાં ખુદ યુરોલોજિસ્ટને પણ ‘ના, પ્રોટોકોલ નહીં’ એવું બોલતા જ્યાં સાંભળ્યા, ત્યાં આ કેવા પ્રકારનું રાજકારણ છે એ હકીકત શરમ ઉપજાવી ગઈ.       

હોસ્પીટલના રૂમમાં પાડોશી દર્દીઓ સાથે લગ્નની કંકોત્રીના શુભ લેખનની શરૂઆત, ગણેશજી અને માંડવાના ગીતો ગવાવાનો પ્રસંગ હૃદયને સ્પર્શી જાય છે એટલે જ કથાના અન્ય પાત્રોમાં ગાયત્રીબા મનનો પીછો નથી છોડતા. સાજિદનું પાત્ર પણ મનને સ્પર્શે છે. એવું જ બીજું પાત્ર છે નટુભાઈનું.

‘બેન તો નાની ઉમરના છે. એમને રે’વા દ્યો સાહેબ. તમે મારી કીડની લ્યો’- આવું કહેનારું કોઈ મળે એય સદભાગ્ય ! અને આ સંદર્ભે લેખકે કિડનીના વેપારની અને કાયદાની જરૂર સરસ રીતે સમજાવી છે.  

કથામાં સામાજિક અસમાનતા પણ આલેખાઈ છે. કિડની ડોનરમાં મોટેભાગે પત્ની તરત તૈયાર થઈ જાય છે પણ સામે પક્ષે પતિ, એને સમજાવવામાં આવે કે એક કિડનીથી માણસ તન્દુરસ્ત જીવન જીવી શકે છે અને છતાં પુરુષો મોટેભાગે પોતાની કિડની આપવા તૈયાર થતાં નથી એટલું જ નહીં, પત્નીને કિડનીની સમસ્યા હોય તો એના પ્રત્યે  ઉદાસીનતા સેવવામાં આવે છે. એની સારવાર કરાવવાનું એટલું જરૂરી નથી લેખાતું !! આ એક કરુણતા છે. 

સતત અને ચારે બાજુ જેટ ગતિથી વિકસતા આ વિશ્વમાં નવું નવું જાણવું એ જરૂરી પણ બની ગયું છે. સ્વાભાવિક છે કે ચોક્કસ વિષયવસ્તુ લઈને આલેખાયેલી આ કથા વિષય સંબંધિત અનેક મેડીકલ શબ્દોથી માહિતગાર કરે છે. એ તમામ ટર્મિનોલોજિમાં ‘કેડેવર’ શબ્દે મારી સામે એક પીડાથી ભરપૂર અને માણસાઈથી છલોછલ દુનિયા ખડી કરી દીધી. 

કથાપ્રવાહમાં અનેક જગ્યાએ લેખનકલાના ચમકારા જોવા મળે છે જે ભાવક પોતે જ વાંચે એવું હું ઇચ્છીશ. ‘સૂર્યાસ્તે થયેલા સૂર્યોદયની સત્યકથા : પચાસમે પગથિયે’ નવલકથાના નામકરણની પસંદગી એ એક ભાવવાહી અને અર્થપૂર્ણ સંકેત છે અને એય ભાવક પોતે જ નવલકથા વાંચીને લેખકની સંવેદના અનુભવે તો વધારે સારું રહેશે.

યોગેશભાઈને અને પળેપળની સાચી સંગિની બની રહેનાર પારૂલબહેનને હૃદયપૂર્વક આવકાર.

લતા હિરાણી   

Posted by: Setu | માર્ચ 9, 2021

કાવ્યવિશ્વ 1-143

kavyavishva.com કાવ્યવિશ્વ 1-143

કાવ્ય : પ્રજ્ઞા પટેલ

http://kavyavishva.com/kavyasur.php

**

અન્ય વિભાગો

‘વિશેષ’ : કવિ-સાહિત્યકારના જન્મ- * અવસાન દિન

અને

અનુવાદ, આસ્વાદ, સર્જક, સ્વરૂપ, સંચય, સેતુ અને સંવાદ – હોમપેજ પરથી જે તે વિભાગમાં જઈ શકશો.

આપના પ્રતિભાવની પ્રતીક્ષા.

આભાર

લતા હિરાણી

9.3.2021

ઇસવીસન 1886 અને આજની તારીખ એટલે કે ૨૬મી ફેબ્રુઆરીએ કવિ નર્મદે આ વિશ્વમાંથી વિદાય લીધી નર્મદ એનું જાણીતું નામ અને પુરું નામ નર્મદાશંકર લાલશંકર દવે. અર્વાચીન યુગનો આરંભ કરનાર નર્મદ. એટલે એને નર્મદ યુગ પણ કહેવાય છે. ‘અર્વાચીનોમાં આદ્ય’ અને ‘નવયુગનો પ્રહરી’ જેવા બિરુદ નર્મદને મળ્યા છે.

કવિ નર્મદ કોલેજમાં હતાં એ સમયે એને કવિતામાં રસ જાગ્યો. પોતે કોલેજમાં મિત્રોને ભેગા કરી અને ચર્ચા કરે અને ભાષણ આપે એ તો એમની પ્રવૃત્તિ હતી જ પણ હવે કવિતામાં રસ જાગ્યો.

કોલેજમાં એમને વર્લ્ડ વર્ષની કવિતા ભણવામાં આવતી અને એમાં જે પ્રકૃતિ વર્ણન આવતા એનાથી નર્મદ ખૂબ પ્રભાવિત થતા એટલે એમણે પોતે અંગ્રેજીમાં સોએક પંક્તિઓ કવિતાની લખી અને એના પ્રોફેસરને બતાવે પણ પ્રોફેસરને આ પ્રયત્ન બહુ બાલિશ લાગ્યો એટલે એમણે નર્મદના ઉત્સાહ ઉપર ઠંડુ પાણી રેડી દીધુ.

જો કે નર્મદને મનમાં ખાત્રી હતી કે હું કવિ થવા જ સર્જાયો છું. એ ખૂબ બેચેન થયા નિરાશ થયા અને પોતાના મનની નિરાશા દર્શાવતા એમણે બે-ત્રણ પદો રચ્યા. પદો નિરાશાથી ભરેલા હતા પણ જેવા પદો રચાયા અને એમને આનંદનો અનુભવ થયો. એમાંથી જાણે એમને જીવનની દિશા મળી ગઈ અને એમણે લખ્યું છે કે 

“ભણવું કમાવું, બૈરી કરવી એ સૌ આનંદને માટે છે અને મને જારે પદો બનાવવાથી આનંદ થાય છે તારે હું તો એ કામ જ કરીશ – શેર જુવાર તો મળી રહેશે.”

આમ નર્મદને જાણે જીવનનું લક્ષ્ય મળી ગયું. પોતે કવિ બનવા જ સર્જાયા છે, એ માટે જ એમનો જન્મ થયો છે એ વાતની એમને ખાત્રી થઇ ગઇ અને એ સત્યમાં એમણે પૂરો વિશ્વાસ કરી લીધો.

પોતાની 23મા જન્મદિનથી તેઓ રીતસર કવિતા લેખનની શરૂઆત કરી. ‘બુદ્ધિવર્ધક સભા’માં પાછા જોડાઈ ગયા. નેતાગીરી એમની રગેરગમાં ભરી હતી. ત્યાં ભાષણો આપવાના શરૂ કર્યા અને જાહેરમાં કવિતાપાઠ કરવા લાગ્યા. શ્રોતાવર્ગને એમની નવા પ્રકારની કવિતા ખૂબ પસંદ પડવા લાગી. નર્મદનો ઉત્સાહ ઓર વધ્યો પણ એમને જાણ હતી કે કવિતાનો શાસ્ત્રીય અભ્યાસ બાકી છે.

નર્મદે પિંગળની શોધ આદરી. પિંગળ તો એમને મળ્યું નહીં પણ એક મિત્રે સંસ્કૃત છંદોની રચના સમજાવતું કાલિદાસનું ‘શ્રુતબોધ’ મેળવી આપ્યું એના ઉપરથી નર્મદે સંસ્કૃત છંદોના માપની સમજણ કેળવી અને એમણે સંસ્કૃત છંદોમાં કવિતા લખવા માંડી. એ પછી એમને સુરત જવાનું થયું ત્યાં એમને ‘છંદરત્નાવલી’ નામની પિંગળની જૂની હસ્તલિખિત પોથી મળી આવી એમણે એની નકલ ઉતારી લીધી. એમાં દોહરા ચોપાઈ જેવા છંદોના માપ આપેલા હતા તે સમજી લીધા.

નર્મદે કવિ બનવાની બરાબર તૈયારી કરવા માંડી એના પિતા એને ઘણી મદદ કરતા એકવાર મિત્ર લાલશંકરે નર્મદને દલપતરામની કવિતાઓ બતાવી અને કહ્યું કે “હું તો તારી હોશિયારી ક્યારે જાણું કે પિંગળ બનાવે તારે.” આ વાતને પડકાર ગણી લઈને નર્મદે પિંગળ વિશે પુસ્તક લખ્યું ! એમના પિતાએ ખુશ થઈને એની સ્વચ્છ નકલ કરી આપી.

‘પિંગળપ્રવેશ’ પુસ્તક છપાયું. એનું અવલોકન કરતા દલપતરામે 1857ના જૂનના બુદ્ધિપ્રકાશમાં લખ્યું કે ગુજરાતી ભાષામાં “કવિતાની રીત જાણવાનો ગ્રંથ આજ સુધી કોઈએ બનાવેલો નહોતો તે હાલ મુંબઈમાં ભાઈ નર્મદાશંકરે બનાવીને છપાવ્યો છે. એ પુસ્તક બનાવતાં તેને ઘણી મહેનત પડી હશે અને એ વિષયનું પુસ્તક ગુજરાતી ભાષામાં પહેલ વેલું થયું છે.”

નર્મદ ને ખૂબ પ્રોત્સાહન મળ્યું એમણે અલંકાર અને રસનો સંસ્કૃતના પંડિતો પાસે અભ્યાસ કર્યો અને ‘રસપ્રવેશ’ પ્રસિદ્ધ કર્યું. 1858ના એપ્રિલ-મેમાં નર્મ-કવિતા ના બે અંક પણ પ્રગટ થઈ ચૂક્યા હતા.

ત્રણ વર્ષમાં તો નર્મદ ‘કવિ નર્મદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામ્યા. પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષા પૂરી થાય એ માટે એમણે 1858માં શિક્ષકની નોકરી છોડી દીધી. નિશાળેથી આવીને ઇષ્ટદેવતા કલમની સામે માથું નમાવી આ અનન્ય સરસ્વતીપુત્ર અરજ કરે છે કે “હવે તારે ખોળે છઉં.”  

પિતાનો એમને સહકાર હતો એટલે ઠપકો ન આપતા એટલું જ કહ્યું કે ભાઈ ઉતાવળ કરવાની શી જરૂર હતી ? આ વ્રત નર્મદે 24 વર્ષ પાળ્યું. 

– ચાર આના દૂધપૌંઆ પર રહેવું પડે, ઘરના માણસો માંદા હોય અને એમની દવા કરાવવાના પૈસા ન હોય, માથે કરજનો અસહ્ય બોજો હોય કે અનેકવાર હૃદય ચીરી નાખે એવી માનસિક પીડાનો અનુભવ થાય છતાં કોઈની આગળ દિન થઈને જાચવું નહીં અને લીધેલું વ્રત મૂકવું નહીં.

સલામ કવિ નર્મદ !

  • લતા હિરાણી

સંદર્ભ 

અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્યની વિકાસરેખા – ધીરુભાઈ ઠાકર.

Posted by: Setu | માર્ચ 8, 2021

કાવ્યવિશ્વ અંક 1-142

 kavyavishva.com કાવ્યવિશ્વ અંક 1-142

કાવ્ય : ગુલઝાર

http://kavyavishva.com/kavyasur.php

**

અનુવાદ : યેવતુશેંકો – અરવિંદ બારોટ

http://kavyavishva.com/anuvadvishv.php

વિભાગો

‘વિશેષ’ : કવિ-સાહિત્યકારના જન્મ- * અવસાન દિન

અને

આસ્વાદ, સર્જક, સ્વરૂપ, સંચય, સેતુ અને સંવાદ – હોમપેજ પરથી જે તે વિભાગમાં જઈ શકશો.

આપના પ્રતિભાવની પ્રતીક્ષા.

આભાર

લતા હિરાણી

8.3.2021

Older Posts »

શ્રેણીઓ