Posted by: readsetu | જુલાઇ 25, 2017

Kavyasetu 292 Madamast Mausam

દિવ્ય ભાસ્કર  કાવ્યસેતુ > 25 જુલાઇ 2017

કાવ્યસેતુ 292  લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

સાવ રે ગારાની મારી કાચી રે ભીંત;  હજી ચોમાસું ચાર વેંત છેટું.
ધસમસતાં પાણીની ઝાઝેરી પ્રિતહજી ચોમાસું ચાર વેંત છેટું.

છાતીના થાળા પર ફણીધર નાગ; અને રાત જાણે ભમ્મરિયો કૂવો.
ડાકલાં વગાડી મારી અંદરના ઝોડને; જીવતું કરે કોક ભૂવો.
ભર રે ચોમાસે મારી કાયાને ઠારવા; આય ને આકાશ જરા હેઠું

હજી ચોમાસું ચાર વેંત છેટું. નથ્ય દલમાં ચોમાસું હજી બેઠું.

દિવેલ ખૂટ્યાં; હવે ધીરજે ય ખૂટી; આવવાની વાતો એની જૂઠી,
બારણાંની સાંકળનો ખોંખરો સાંભળ્યો ત્યાં; કમખાની કસ મારી તૂટી.
આવનારો ઉંબરની બહાર જ હજી -ને;  એને વાવાઝોડું થૈ ને ભેટું
મારા ઘરમાં ચોમાસું પછી બેઠું. સખી રે…મોરી; ઘરમાં પછી ચોમાસું બેઠું. અશોકપુરી ગોસ્વામી

મોસમનો એક મિજાજ હોય છે અને અંગેઅંગમાં ઉતરી તોફાન જગાવે ત્યારે આવા કૈંક શબ્દો આવે. મોસમના રંગને ઝીલવા અનંગનું હૈયું જોઈએ અને યૌવનની પાંખો જોઈએ ત્યારે ઉન્માદી અવસ્થાની ઉડાન આંખોમાં ને મનમાં પ્રવેશે. ચોમાસું આમાં શિરમોર છે. ભલભલાને પ્રિયપાત્રના મિલન માટે તરસાવી દે તાકાત ચોમાસાની, વરસાદી ધારની છે. આકાશમાં વાદળાં ઘેરાય અને દુનિયાભરના પ્રેમીઓ મેઘને દૂત બનાવવા તલસી રહે. જો કે સમય જરા જુદો છે, વાદળ વોટસ એપના સહારે જલ્દી મોકલી શકાય છે ખરું, પણ ખરેખરું આકાશદર્શન અને સ્ક્રીન પર મંડારાયેલા આકાશમાં હાથીકીડીનો ફરક. ગોરંભાયેલું આકાશ હૈયામાં આગ લગાડે. વરસતો વરસાદ છાતીના થાળા પર ફણીધરને ડોલાવે. વર્ચ્યુયલ જગતમાં ભીંજાવાનું શક્ય નથી. એના માટે તો સાચોસાચ વરસાદી ધાર નીચે જવું પડે અને એમાંય પ્રેમીની બાથ હોય તો કહેના હી ક્યા !

અહીં નાયિકાની કાયા ગારો છે. બસ, જરીક વરસાદ વરસ્યો નથી કે પલળીને રેલાઈ નથી ! કાયાની માયા પણ ભલભલાના મનને રેલમછેલ કરી મૂકે.  

આ ગીતમાં એક ગામડાની છોકરીના ભીના ઉન્માદને પૂરા ગામઠી વાતાવરણ સાથે હેલે ચડાવ્યો છે. અહીં ચોમાસુ એ ઋતુ નથી, પ્રિયતમાનું મિલન છે. હૈયાનું આભ ગોરંભાયેલું છે. તનમનની અગનને ઠારવા મેઘ જેવા મનમીતને પોકાર છે. હજી એ આવ્યો નથી, ભળાતો નથી અને અંદરની અગન લબકારા લેતી આભે પહોંચે છે. ચાર વેંત છેટા ચોમાસાને કહેવું પડે છે કે રાત તો ભમ્મરીયા કૂવાની જેમ પૂરી જ નથી થતી. એનો તાગ કેમ કાઢવો ? ઇચ્છાઓના ધણ જાણે નાથ્યા વિનાના આખલા. વ્હાલાની બાથ જ એને નાથી શકે.

સમય આમાં ક્યાં સરે ! કોઈ કરે તોય શું કરે ? દિવસ ને રાત એકાકાર થઈ જાય ત્યારે ઘડીઓ વરસ જેવી થઈ જાય. હવાનો અવાજ પણ કોઈના પગલાનો ધ્વનિ લાગે. વાયદા તો ઘણા દીધા હોય પણ દરેક પળે એ જાણે જૂઠા ભાસે. પણ ના, અહીં અવિશ્વાસમાંય વિશ્વાસ છે. જૂઠી જણાતી વાતોમાંથીય રોમાંચનો અહેસાસ ગયો નથી. ક્યાંક ખૂણેખાંચરે પણ આશા એના પૂરા અસ્તિત્વ સાથે બિરાજમાન છે એટલે જરીક બારણાની સાંકળ ખખડી નથી કે હૈયું ગાંડુતુર થઈને ધસ્યું નથી !  વાવાઝોડું થઈને ભેટવાનો ઉમંગ ઝાલ્યો ઝલાતો નથી.

પ્રેમની, મિલનની ઉત્કટ અવસ્થાની ઝંખના કવિતામાં બે કાંઠે વહી છે. કાલીદાસથી માંડીને (અલબત્ત એ પહેલા પણ હશે જ, જરૂરી થોડું છે કે શબ્દોમાં વ્યક્ત થાય, આ તો આદિમ ઈચ્છા છે !) આજ સુધી લાખો કવિઓએ વિરહની, મિલનની અદભુત અભિવ્યક્તિ કરી છે અને હજુયે એ અનેક રીતે વ્યક્ત થયે જ જાય છે, વ્યક્ત થતી જ રહેશે. એમાં ક્યાંયે ન તો એકધારાપણું લાગશે કે ન કદી એ વાસી થશે. નિત્ય નૂતન, નિત્ય રંગીન અને માનવજાતના અસ્તિત્વ માટે અત્યંત જરૂરી એવી આ તડપને, આ ઝંખનાને અનરાધાર સલામી !         

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2017

માતૃભાષા

માતૃભાષા
1918મા ગોધરા ખાતે ગુજરાત રાજકીય પરિષદ ભરાયેલી. અધ્યક્ષસ્થાને ગાંધીજી હતા એટલે એમણે સમગ્ર કાર્યવાહી ગુજરાતી ભાષામાં ચાલે એવો આગ્રહ રાખેલો. એક નિમંત્રિત વક્તા લોકમાન્ય તિલક હતા. એમણે કહ્યું મને ગુજરાતી ભાષા નથી આવડતી. તો ગાંધીજીએ તેમને હિન્દીમાં બોલવા વિનંતી કરી. તિલકે કહ્યું, મને હિન્દીમાં બોલવું નહીં ફાવે તો ગાંધીજીએ એમને મરાઠી માં બોલવા કહયું અને પોતે તેનું ભાષાંતર કર્યું. ઝીણા પાસે તો ધરાર ગુજરાતીમાં જ બોલાવડાવ્યું..
નારાયણ દેસાઈ.. પરબ..જૂન 2013 પા.7

Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2017

માતૃભાષા

માતૃભાષા
હમણાં એક છાપામાં ‘ઉતાવળ’ શબ્દને બદલે ‘ઉતાવડ’ છપાયેલું વાંચ્યું. આવી તો અનેક ભૂલો અનેક વાર વાંચી છે. હમણાં હમણાં જાહેરાતોના બોર્ડ પર માતાના અર્થમાં જે ‘મા’ શબ્દ વપરાય છે તેને બદલે ‘માં’ શબ્દ બેધડક વપરાતો જાય છે જેમ કે ‘માંની મમતા’. હવે આમાં ‘માં’ ન આવે એવું કોઈને ધ્યાન નથી આવતું ? બસ પૈસા ખર્ચીને બોર્ડ બનાવડાવી દેવાનું અને એમ જ પૈસા ખર્ચીને લગાવી દેવાનું !

લાગે છે હવે આમાં કડક થવાની જરૂર છે. કાયદો બનવો જોઈએ કે જાહેર જગ્યાએ (હોર્ડિંગ્સ વગેરે) કે જાહેર પ્રકાશનોમાં (છાપાં વગેરે) જે પણ રજૂ થાય એમાં જોડણીની ભૂલ નહીં હોવી જોઈએ.

Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2017

દવા સ્ટ્રીપ સાથે ન ફેંકશો

ગઈકાલે સવારે બહાર જતી હતી અને બાજુના બગીચામાં બાળકો રમતા હતા. સોસાયટીમાંથી કચરો લેવાવાળાના બાળકો હતા. એક બેન્ચ પર બેસીને ભાગ કરતા હતા. મારું ધ્યાન ગયું. એમની પાસે લોકોએ ફેંકી દીધેલી દવાઓની સ્ટ્રીપ્સ હતી. બધી દવાઓ ભરેલી. સમજાય એવી વાત છે કે વધી પડેલી કે આઉટ ડેટેડ થયેલી દવાઓ હોય પણ એનાથી નાના બાળકો રમતા હોય એ કેટલું જોખમકારક. કદાચ એમના માબાપને આની ખબર પણ નહીં હોય !

મેં એમને સૂચના આપી, “ભુલથીયે એકેય ગોળી મોઢામાં ન નાખશો. નહીંતર માંદા પડશો. આ ઝેરી પણ હોય.” મને ખાતરી હતી કે આ એમને માટે રંગબેરંગી રમકડાં હતા. મારા કહેવાથી એ ફેંકી દેવાના નહોતા. ફેંકાવું તોય ક્યાં ? આસપાસમાં જ. જે તેઓ ફરી લઇ આવે.

સવાલ આપણો છે. જો કે આમ સ્ટ્રીપ ફેંકી દેનારાને આવું થાય એવી કલ્પના પણ ન હોય ! મેં પોતેય નકામી દવાઓ આમ જ કચરાપેટીમાં ફેંકી છે. પણ હવેથી આ વાત નહીં ભુલાય. ગોળીઓ કાઢીને અલગ ફેંકી દેવાથી પછી એ હાથ લાગવી મુશ્કેલ બને.

તમારા પણ ધ્યાન પર આવે એ જરૂરી લાગ્યું.

Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2017

Kavyasetu 291 Ek taro saharo

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 18 એપ્રિલ 2017   

કાવ્યસેતુ 291  એક તારો સહારો 

રે ભરનીંગળ ભારો

ભવરણ વાટે મુજને તારો, એકલને દ્યો સહારો,

કાંધે મારે જનમજનમનો, રે ભરનીંગળ ભારો !

માથે મોહની મટકી કેરો, મણનો ભાર અપાર,

પરોઢ થાતાં ઉરવીણાના, રણકયા તારેતાર :

તોયે શેં સાંવરિયા મુજને એક, ઘડી સંભારો ?

કાંધે મારે જનમજનમનો, રે ભરનીંગળ ભારો !

આશા કેરા મિનારા મારા, તૂટ્યા વારંવાર,

ધબક ધબક ધબક્યા ધબકારા, ઝૂકી ગઈ પલવાર :

તોયે શેં સુણાયે તારો, પદરવનો ભણકારો ?

કાંધે મારે જનમજનમનો, રે ભરનીંગળ ભારો !………. એની સરૈયા

વિશ્વનો કોઈ પણ દેશ, કોઈ પણ સમાજ એવો નહીં હોય જ્યાં ઈશ્વર નામે એક અગોચર તત્વની, પરમ તત્વમાં વિશ્વાસ ન હોય. આ દુનિયામાં કશુંક એવું છે જેનો તાગ મેળવવો અશક્ય છે. કોઈક શક્તિ એવી છે જેના પર માણસનો કંટ્રોલ નથી, એટલું જ નહીં, એ કંઈ પણ કરી શકે છે. એ શક્તિ પાસે ભલભલાને નમવું પડે છે. આ શક્તિને લોકો ઈશ્વર, અલ્લાહ, ગોડ જેવા નામોથી સંબોધે છે. એ પરમ ચેતના, ઈશ્વરીય શક્તિ પાસે કોઈનું ચાલતું નથી. અલબત્ત નાસ્તિકોની પણ દુનિયા છે, જેઓ ઈશ્વરમાં નથી માનતા. પણ આપણી આજુબાજુ અને જીવનમાં અચાનક એવું બન્યા રાખે છે કે આવી કોઈ ગૂઢ શક્તિ છે ખરી, એ વાતમાં મોટાભાગના લોકોને માનવું જ પડે છે.

મારી દૃષ્ટિએ પરમ તત્વમાં આસ્થા જગાડનાર તત્વ તરીકે મોતને સૌ પ્રથમ મૂકી શકાય. કુદરતની સામે માનવીનું કશું ચાલતું નથી એ ભાવ કે ભય આપનાર અને ચારેબાજુ એનો સતત પરચો આપનાર તત્વ તે મૃત્યુ. માનવીને જો મૃત્યુનો ભય ન હોત તો એ કશું પણ કરી શકત. સ્વર્ગ-નરક જેવી વિભાવનાઓ જન્મવાનું કારણ જ મૃત્યુ છે.   પાપ-પૂણ્યની સમજ મૃત્યુ વગર માનવીને એટલી ન સ્પર્શત. દુનિયાને જીતનાર સિકંદરને કહેવું પડ્યું હતું કે મારી અંતિમ યાત્રામાં મારા હાથ ખુલ્લા રાખજો જેથી લોકોને ખબર પડે કે દુનિયાને જીતનારો સિકંદર પણ સાવ ખાલી હાથે જઈ રહ્યો છે. દરેક યુગે સંતો, ઋષિ મુનિઓ આ જ સંદેશ દઈ જાય છે કે ખાલી હાથ આવ્યા હતા અને ખાલી હાથ જવાનું છે એટલે સારા કામ કરો, પૂણ્ય કરો.

જીવનમાં એવી મુશ્કેલીઓ આવી પડે છે કે જ્યારે કોઈ સહારો હાથ ન આવે ત્યારે છેવટે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરવાની રહે છે કે હવે તું જ મારો સહારો છો. અલબત્ત શ્રદ્ધાળુ માનવી માટે તો ડગલે ને પગલે ઈશ્વરનો જ સાથ હોય છે. હિન્દુ ધર્મમાં જન્મ જન્મની સંકલ્પના છે. ચોર્યાશી લાખ યોનિમાંથી પસાર થયા પછી મહામૂલો માનવ જન્મ મળે છે અને એને વેડફી નાખવો જોઈએ નહીં. સારા કર્મો કરીને અંતે મોક્ષ માર્ગે પ્રયાણ થાય એવું દરેક શ્રદ્ધાળુજન ઈચ્છે છે. કર્મ પ્રમાણે આવતો જન્મ નક્કી થાય છે અને કરેલા કર્મ ભોગવવાના જ રહે છે. જનમોજનમનો ભારો ઉપાડીને માનવીએ જીવવાનું છે. સાથે સાથે મોહ-માયાના બંધનો પણ દરેક જન્મે આવીને મળે છે જે મુક્તિના રસ્તે વિઘ્નો ઊભા કરે છે. એના કારણે જ જીવનમાં દુખ, પીડા છૂટતા નથી. આમાંથી છોડાવનાર એક ઈશ્વર.  જન્મ જન્મના ફેરામાંથી મુક્તિ આપનાર ઈશ્વર જ છે. સાચા દિલની પ્રાર્થના એ જરૂર સાંભળે છે.

આપણા પ્રાચીન કવિ કેશવરામ હરિરામ ભટ્ટ કહે છે,

મારી નાડ તમારે હાથે હરી સંભાળજો રે

પ્યારા પોતાનો જાણીને પ્રભુપદ પાળજો રે ………

પથ્યાપથ્ય નથી સમજાતું, દુખ સદૈવ રહે ઉભરાતું

મને હશે શું થાતું, નાથ નિહાળજો રે….

અનાદિ વૈદ્ય આપ છો સાચા, કોઈ ઉપાય વિષે નહીં કાચા

દિવસ રહ્યા છે ટાંચા, વેળા વાળજો રે…..

વિશ્વેશ્વર શું હજી વિચારો, બાજી હાથ છતાં કાં હારો ?

મહા મુંઝારો મારો નટવર ટાળજો રે…….

કેશવ હરિ મારું શું થાશે ? ઘાણ વળ્યો શું ગઢ ઘેરાશે ?

લાજ તમારી જાશે, ભૂધર ભાળજો રે ……….       

    

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2017

Kavyasetu 290 – Tu Varas Charekor

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 11 જુલાઇ 2017

કાવ્યસેતુ 290  લતા હિરાણી

તું વરસ ચારેકોર

તમે સ્પર્શો ને હું લથબથ ભીંજાવ

સજન! તમે એવું ચોમાસું થઈ જાવ. 

અષાઢી હેત એવું અનરાધાર વરસે, હું તો કોરી રાખું કેમ જાતને 

અંધારે ઓરડે પુરી બેઠી છું હું તો, ઈચ્છાની માજમ રાતને 

રોમે રોમ આનંદની છોળો ફૂટે એવા, ઝોંકાર અજવાળા પાવ

સજન! તમે એવું ચોમાસું થઈ જાવ. 

પ્રિત્યુંની નદીયું સાવ ઘેલી થઈને, પછી વ્હેતીતી મારી આંખમાં 

જળની તે કંઠી હું તો પેરીને કંઠમાં, ઉડતીતી પંખીની પાંખમાં

અંગેઅંગ જળની સોળો ઉઠે એવું, માથાબોળ માથાબોળ ન્હાવ

સજન! તમે એવું ચોમાસું થઈ જાવ……….. શૈલેષ પંડ્યા 

લથબથ ભીંજાવાની મોસમ પૂરબહારમાં ખીલી ગઈ છે, મેહુલિયો માત્ર અમદાવાદમા જ નહીં, ચારે બાજુ ચોધાર વરસી રહ્યો છે ત્યારે આવું ગીત ગણગણવાનું મન થઈ જાય ! વરસાદ એ આકાશનું ધરતીને નિમંત્રણ છે. આભ જ્યારે રહી નથી શકતું ત્યારે વરસે છે અને ધરતીને બાથમાં લઈ લે છે. ઝરમરથી શરૂ કરીને એ તૂટીયે પડે છે ને ધરતીને લથબથ કરી મૂકે છે. આ માત્ર આકાશનું વરસવું જ નથી, ધરતીની તીવ્ર તરસનોય અંતિમ મુકામ હોય છે. મહિનાઓ સુધી એણે ઝંખ્યા કર્યું હોય છે, ક્યારેક વરસો પણ… એની આંખોનો ભેજ વરાળ થઈને ઉપર પહોંચે  છે અને એ વાવડ પહોંચતા જ આખરે આભ વરસી પડે છે. જો કે હંમેશા આવું ન પણ થાય. ક્યારેક ધરતીની આંખો વરસી વરસીને રણ થવા આવે ને તોય એ પત્થરદિલ બની બેસી રહે એવું બનતું હોય છે. જોવામાં આભ કેવું નરમ, નમણું અને ઋજુદિલ લાગે ! દુનિયા આખીને એ કોમળ વાદળનો ભર્યો દરિયો લાગે પણ જેણે એની તરસ વેઠી છે એ જાણે છે કે તિરાડો ખમીને એણે પત્થર થવાનું છે. લીલાંછમ કુમળા તરણાં  હવે છાતી પર લહેરાવાના નથી. 

અહી કવિની નાયિકાની તરસનો અંત દેખાય છે. અલબત્ત કવિતામાં હજુ ઝંખનાના ધોધ છે, પણ શબ્દોમાં વરતાય છે કે જાણે એનું આભ હાથવેંતમાં જ છે. અષાઢ મન મૂકીને વરસે છે ને હૈયાની તરસને હેલે ચડાવે છે. હવે અંધારા ઓરડામાં જાતને પૂરી રાખવી, કોરી રાખવી અઘરું કામ છે. સાજનને આવવાનું જ નહીં, ધોધમાર વરસીને અઢળક અજવાળાથી લથબથ કરી મૂકવાનું નિમંત્રણ છે. સાજનને એવું કહેણ છે કે મન મલ્હાર ગાઈ ઊઠે અને તનમાં સુખના સરવર લહેરાય !  

આકાશ માદકતા છલકાવે ને હવા પણ નશીલી બની જાય એવી મોસમમાં આવું ગીત એટલે કે ગીતના શબ્દો આંખોથી સોંસરવા અંદર ઉતરી જાય ને કૈંકના સૂતેલા અરમાન જગાવે એ સ્વાભાવિક છે. એય ખરું કે આ અરમાનો ગરમ ગરમ ભજીયા અને દાળવડાના પણ હોય તો એને ગુનેગાર ગણવાની જરૂર નથી. ‘માણસ માત્ર, અરમાનને પાત્ર’ એ યાદ રાખવું પડે. યાદ રાખવા જેવી બીજી કેટલીય બાબતો છે. બાહરી જ નહીં, ભીતરી ભીનાશ પણ સચવાઈ રહેવી જોઈએ. આપણે જંગલોના જંગલો ઉજાડતા જઈએ, ભોંય પર ભરચક ભીંતોના ભંડાર ભરતા  જઈએ તો પરિણામ એ આવે કે મલ્ટીસ્ટોરીના મજલાઓ પર મહાલવામાં, નંદવાયેલી ધરતીનો ઊંડો ધ્રાસ્કો ન તો સમજાય કે ન અનુભવાય. એની તરસી ચીસ વાંઝણી થઈને હવામાં વલોપાત કર્યા કરે.

જળ તરબોળ કરે ત્યાં સુધી જ આનંદ છે. એ તાંડવ કરે ત્યારે ભલભલાની ત્રેવડ તૂટી જાય છે. આખરે એ ઉવેખાઈને કોરીધાકોર થયેલ કુદરતનો કકળાટ છે. કેદારનાથનો કહેર કૈંક એવો જ કારસો હતો. ઘટનાઓ આપણી આસપાસ બનતી જ રહે છે. જાગવાની તરસ જાગે છે. (અંધારે ઓરડે ક્યાં સુધી બેસી રહેવું છે ?) મોબાઇલમાં ડૂબેલી કુમળી આંખોને મોસમનો નજારો શું છે, એની ઓળખ સુદ્ધાં ન રહે એટલા સુક્કાં ન થઈ જઈએ. (નાજુક આંખોને વરસતી દિશાનો વૈભવ ઓળખાવવાનું કામ આપણું છે. ભીતરી ભીનાશનો આ સાદ છે.) તનની તરસના જ્વાળામુખી ફાટવા માંડ્યા છે અને વિવેકભાન પણ વિસરાતું જાય છે ત્યારે એ તરફ સમજણના, સંવેદનાના સ્રોત સુકાઈ ન જાય, માણસાઈ તરડાઇ ન જાય અને આદમી અલીપ્ત થઈને અંધારા એકદંડિયા ઓરડામાં પુરાઈ ન જાય એ પણ પ્રકૃતિનો જ સાદ છે, યાદ રહે…..

     

 

 

 

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2017

Kavyasetu 289 Hu ane tari pratixa

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 4 જુલાઇ 2017

 કાવ્યસેતુ 289  લતા હિરાણી

 હું અને તારી પ્રતીક્ષા …..

 આ હવામાં ક્યાંક તારી ગન્ધ છે

તું નથી એ પણ સમયનો રંગ છે.

હું શ્વસું કેવળ તને પાગલ થઇ

શ્વાસમાં એથી ધબકતો છંદ છે.

આ પ્રતીક્ષાને મળે લાંબી ક્ષણો

ઓ સમય ! બદનામ તારો વંશ છે.

આંખના ઝાકળ હવે ક્યાં બેસશે ?

પાનખરની ચાલમાં પણ કંપ છે.

ભીડમાં દોડ્યા કરું છું એકલી

આ વિરહ તારા સુધીનો પંથ છેરન્નાદે શાહ

 સંબંધનું સત્વ જેની રગરગમાં ઉતરી ગયું એ સામીપ્યની સુગંધ હવામાંથી પણ મેળવી લે છે, આંખ સામે પ્રિયજન હોય કે ન હોય. અલબત્ત, મનથી ભલે પાસે પણ આંખથી દૂર હોવાની હકીકત સમય ભૂલવા ન દે ! કદીક સાથ એટલે જીવનભરનો, પ્રત્યેક પળનો, એવાં સપનાં જોયા હોય ને ભરપૂર જીવ્યા પણ હોય… એથી શું ? આજે એ પાસે નથી… એય જીવનની વાસ્તવિકતા છે અને સમયની બુલંદ મહોર  છે. સ્વીકારવી જ પડે એવી સચ્ચાઈ છે.

પ્રેમમાં સણકા અને સુખ વચ્ચે એક અળવીતરો સંબંધ છે. જે પીડે એ જ સુખ પણ દે. વિરહના દર્દમાં સુખનીય એક ધીમી આંચ હોય…. એ જ તો પ્રેમની ખૂબી છે. જે દર્દ છે એ પૂરેપૂરું દર્દ નથી અને સુખનું આયુષ્ય તો હોય છે જ ટૂંકું !  હૃદય ધબકે છે કેમ કે કોઈના પ્રેમનો લય એમાં ભળ્યો છે. પાગલપણું અહીં મન પર માત્ર સવાર જ નથી થયું, શ્વાચ્છોશ્વાસમાં ભળી ગયું છે. એ દેહની સુગંધ, દિલની ખુશ્બુ, હૃદયથી હૃદયનું મિલન એવા સૂર છેડી જાય છે કે પછી વીણાના તારો ગૂંજ્યા જ કરે છે.

પ્રેમમાં પ્રતીક્ષા, એક એવો તબક્કો છે કે ઘડીઓ કલાકો જેવી લાગે ને દિવસો વર્ષો જેવા… પ્રેમીઓ દોષ સમયને જ દેશે. સમય બિચારો આમ જુઓ તો કોઇની શેહ ન રાખે પણ પ્રેમીઓ એને વગોવવામાં કદી પાછી પાની ન કરે. કારણ એમને એ બધે ઓછો જ પડે. મિલનમાં એ ઝડપથી વહી જાય ને વિરહમાં પડખેથી ખસે જ નહી ! ઘડિયાળના કાંટા કે કેલેન્ડર પ્રેમીઓને પહોંચી ન વળે. આંખમાં ચકલી જરાક સુખનો જે ઝાઝી પીડાનો માળો બાંધીને બેઠી હોય. વાસ્તવિકતાને એ વરતાવા જ ન દે.

નાયિકાને પહોંચવું છે ક્યાંક. એ દોડ્યા કરે છે… આંખ સામે એક ચહેરો છે, સપનું છે. આસપાસની ભીડથી એ એટલે જ અલીપ્ત છે. દીવાનાપનની અવસ્થાને સાચવવી નથી પડતી. અંદર જો ઉથલપાથલ થઈ ચૂકી હોય તો પછી બચે નરી મિલનની પ્રતીક્ષા. ચરણોમાં ચેતન ને વેગ એ જ પૂરા પાડે છે. ઘોર અંધારું હોય તો પણ આંખ સામે એક સૂર્ય ચમકતો રહે છે.

પ્રેમ વિશે, વિરહ અને મિલન વિશે એટલું બધુ સુંદર લખાઈ ચૂક્યું છે ! એ વિશે લખવું એ ભર્યા ઘડામાં બુંદ ભેળવવા જેવુ લાગે. સાથે સાથે એ સવાલ પણ જાગે કે મનની આવી ઉન્મત્ત અવસ્થા આજના સમયમાં ઉપયુક્ત લાગે ખરી ! સવારનું છાપું કે આસપાસનું જગત ઘડીક જબરો સંશય પ્રેરે. એકસાથે બે-ત્રણ ગર્લફ્રેન્ડ કે બોયફ્રેન્ડને ચકાસતા રહેતા કે જરાક વાંધો પડતાં ફટ દઈને પાર્ટનર બદલી નાખતા આજના યુથને આવી બધી વાતો ક્યાંય સ્પર્શે ખરી ? ઘરનાનો વિરોધ અવગણીને ભાગીને લગ્ન કરતું યુગલ ત્રણ મહિનામાં શાંતિથી ડિવોર્સ પેપર સહીઓ કરીને નવી શોધમાં નીકળી પડે એમાં હવે નવાઈ લાગતી નથી. લોકો કહે કે જુઓને, કેવો સમય આવ્યો છે ! સમય બિચારો શાંતિથી પહેલાંય એનું કામ કરતો હતો, આજે પણ કરે છે અને કહે છે આમાં મારી કોઈ ભૂમિકા નથી. જો કે આ બધું જોયા પછીયે મન આશા તો રાખે છે, ક્યાંક હજી વરસાદના છાંટા હૈયાઓને છાકમછોળ કરતા હશે કે વિદાય પાનખરની યાદ આપી દેતી હશે. હા, હશે, બધું જ હશે… સમય કશું ખોઈ નાખતો નથી….          

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 3, 2017

Kavysetu 288 Urvee Panchal

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 27 જૂન 2017

કાવ્યસેતુ  288  લતા હિરાણી

એ શોધતાં ને શોધતાં જીવન ગયું…..

ખારા ઠરેલા રણ મહીં, મીઠા ઝરણ હોતાં નથી,

કાદવ વગર ખીલી શકે એવા કમળ હોતાં નથી.

એકાદ પત્થર નાખવાની વાર છે, નાખી જુઓ,

કોણે કહ્યું કે શાંત પાણીમાં વમળ હોતાં નથી.

જે માર્ગને ટૂંકાવવાની પેરવી કરતા રહે,

એથી જીવનમાં કદીયે સફળ હોતા નથી.

કાફલા રાખી ફરે ને સાંજના પાછા ફરે,

કોણે કહ્યું કિરણો રહે એવા નગર હોતાં નથી.

કોયડારૂપે ઉઠેલા પ્રશ્ન જેવા લાગશે,

ધારો તમે ઉરુ એટલા માણસ સરળ હોતા નથી…….ઊર્વી પંચાલ

 

ટેરવે ઊગ્યું આકાશ કવયિત્રીઓની કવિતાનું આ સંપાદન તૈયાર કરવાની તક મને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી મળી. આશ્ચર્ય! પૂરી 262 બહેનોની કવિતાઓ એમાં સમાવી. જાણીતી કવયિત્રીઓ તો ખરી જ, ઉપરાંત નવોદિત કે જેમનામાં કવિતાનો સ્પાર્ક છે એવી બહેનોની કવિતાઓને પણ પુસ્તકમાં સ્થાન મળ્યું છે. અમુક એવી બહેનો છે કે કદાચ એમની પ્રથમ પ્રકાશિત રચના હશે ! આનંદ વાતનો કે બીજા ક્ષેત્રોની જેમ કવિતાના ક્ષેત્રે પણ બહેનો સારા એવા પ્રમાણમાં સક્રિય થઈ રહી છે.

માણસ નામે પ્રાણી બહુ વિચિત્ર છે. ઘણીવાર એ હોય કૈંક અને દેખાય કૈંક. સહુથી દુષ્કર વાત જો હોય તો તે છે માનવીનું મન સમજવાની. વર્ષો સુધી હળ્યા મળ્યા હોય, સાથે રહ્યા હોય અને લાગે કે એને પૂરેપૂરા ઓળખીએ છીએ અને તોય એક આખો એંગલ જ અછૂતો રહી ગયો હોય એમ બને ! અચાનક જ એનું કોઈ જુદું પાસું સામે આવીને ખૂલે અને આપણી આંખ જીરવી ન શકે એવું બને ! ત્યારે જ અનુભવીઓ કહી ગયા છે કે ઠરેલું રણ ભાળીને એમાં મીઠા ઝરણની શોધ ન કરો. તો બીજી બાજુ કમળ દેખાય છે ત્યાં કાદવ હોવાનો જ, એ લખી રાખો ! બીજી બાજુ એ પણ માનવ સ્વભાવ છે કે બીજાના અનુભવે એ શીખતો નથી. એટલે એની જિંદગી આખી ઠોકરો ખાવામાં જ જાય છે. એક સામાન્ય સ્તરે એ જીવતો રહે છે ને જીવી જાય છે. બીજાના અનુભવે શીખી લેનારા બહુ વિરલા હોય છે અને એનું જ દુનિયામાં નામ થાય છે.

સફેદ લિબાસમાં ફરતી ઊજળી હસ્તીઓ સમાજ પર પ્રભાવ પાડી ફરતી હોય છે. સામાન્ય રીતે લોકો એની શેહમાં આવી જતાં હોય છે. ક્યારેક એ જાણે દેવદૂત હોય એવો ભાસ પણ બિચારી અભણ ને અજ્ઞાની જનતા પર પડતો હોય છે. એની કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે એને કોઈ કારણસર ઉશ્કેરવામાં આવે. બસ, પછી ખલાસ. અસલિયત તરત સામે આવી જાય છે ને જોનારની આંખ ખુલ્લી ને ખુલ્લી રહી જાય છે ! આ એ જ વ્યક્તિ છે કે જેના પગ પૂજવાનું મન થતું હતું ? હા, પણ એ જ સચ્ચાઈ હોય છે અને સ્વીકારવી પડે છે. જો કે ટોળાને જેમ દિમાગ નથી હોતું એમ યાદશક્તિ પણ નથી હોતી એ પણ એક બીજી સચ્ચાઈ છે. માણસને એકલા રહેતા બીક લાગે છે. કેમ કે એમાં એને પોતે વિચારવું પડે છે એટલે એ મોટેભાગે ટોળામાં જીવવાનું પસંદ કરે છે ને ફરી પેલી આંધળી ભક્તિ શરૂ થઈ જાય છે. 

સહેલો અને ટૂંકો રસ્તો શોધવામાં માણસ પોતાની જિંદગીને ટૂંકી કરી નાખે છે. કેમ કે એને મહેનત કરવી નથી. પરિણામે સફળતા એનાથી દૂર ને દૂર ભાગ્યા રાખે છે. માણસ એટલે જ કોયડો. એને જેમ ઉકેલવા જઈએ તેમ એ વધુ ને વધુ ગૂંચવાતો જાય. ઈશ્વરનું એક રહસ્યમય સર્જન એટલે માનવી. આટલું લાંબુ આયુષ્ય ઈશ્વરે આપ્યું તો એનો ઉદ્દેશ કઈક જુદો જ હશે…. કેટલાકને મળે ને કેટલાકને શોધવામાં જિંદગી જાય !

 

Posted by: readsetu | જૂન 20, 2017

કાવ્યસેતુ 287

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 20 જૂન 2017

કાવ્યસેતુ 287   લતા હિરાણી

હરીન

કાલ સુધી તો મને

રંગીન પાંખથી ઝૂલતું

મુગ્ધ ફૂલ પર ઘૂમતું

એકાદ પતંગિયુ

થવાનું બહુ મન હતું.

પણ

આજે ખબર પડી કે

તને

રંગીન પતંગિયાને  

નોટના બે પાનાં વચ્ચે

રાખી મૂકવા બહુ ગમે છે.……. આકૃતિ વોરા

પતંગિયા તો કદી રાખ્યા નથી પણ અમે નોટના પાના વચ્ચે સરસ મજાનું ફૂલ મૂકી રાખતા. દિવસો પછી એની સુકાઈ ગયેલી રંગીન પાંખડીઓ અને પાનાં પર પડેલી એની છાપ જોવાની બહુ મજા આવતી. છોકરાઓ આમ પતંગિયા પકડીને રાખતા હશે, એ ખબર નહોતી. જીવનની આવી રોજીંદી સહજ રમતો – બાબતોમાંથી જુદો અર્થ ઉપસાવાય ત્યારે એ સ્પર્શી જાય છે.

એક ઉંમર છે જ્યારે આંખોમાં દૃશ્યો કરતાં સપનાઓ વધુ હોય. મનમાં કલ્પનો ને તરંગો એવો કબજો જમાવે કે નજર સામે જે હોય એ કાં તો દેખાય નહીં કાં ધૂંધળું ભાસે. રંગીન દુનિયા ને રંગીન સપના. ચાલવા કરતાં ઊડવાનું વધુ ગમે. મન પતંગિયાની પાંખો પહેરીને ઊડ્યા જ કરે. એવું જ સુંદર, એવું જ રંગીન, એવું જ મુલાયમ અને એવું જ સોહામણું. જો કે આ સમય ઝાઝો ટકતો નથી. વાસ્તવિકતા મોં ફાડીને સામે આવે ત્યારે પતંગિયાને ભૂલી જવું પડે છે.  જો કે અહીં નાયિકાની વ્યથા જુદી છે. જેની સાથે ઊડવાના અરમાન સેવ્યા છે એ જ કેવો કઠોર દિલ છે ! જેને પોતે પ્રેમ કરે છે એને મનની કુમાશ ને સુખના સપનાની કોઈ પડી નથી ! ઊલટું પીડા આપવામાં વધારે આનંદ આવે છે ! 

આ તો ઘરઘરકી કહાની છે. સાર્વત્રિક સત્ય છે. પણ તોય દરેકને એ અનુભવ લેવો છે. જો કે એ અમુક અંશે સાચું પણ છે. દરેક ઉંમરનો એક તકાજો હોય છે. એ પ્રમાણે માનસિકતા અને એ પ્રમાણે દિલની જરૂરિયાત હોય છે. એને વશ વર્તવું જ પડે ! એ પ્રકૃતિની દેણ છે. રોક્યું ન રોકાય એવું તોફાન છે. એય ખરું કે એ દરેકના જીવનમાં આવે જ એવું નથી. શાંત તળાવ જેવી જિંદગી જીવી જનારા સંખ્યાબંધ લોકો છે. એમના જીવનમાં ખાસ ભરતી નથી આવતી, એટલે ઓટનો પણ સવાલ નથી. એ બસ જીવ્યે જાય છે અને એક દિવસ બધું પૂરું થાય છે.

જે ભરતી અનુભવે છે એમને ઓટનો પણ સામનો કરવો પડે છે. પ્રેમ કર્યો તો પછડાવું પણ પડે…. ઝંઝાવાતોને ઝેલવા એ ય એક આનંદ છે ને ! પહાડો ખૂંદનારા અનેક વિષમ પરિસ્થિતિનો ભોગ બને છે તોયે અટકવાનું નામ નથી લેતા. અંતે એને જિંદગી જીવ્યાનો સંતોષ હોય છે. જીવનના અનુભવોનું એક બીજુય પાસું છે. ક્યારેક બીજાના અનુભવ પરથી શીખી લેવું પડે. હંમેશા બધું પોતાના અનુભવે જ શીખવાનો આગ્રહ રાખીએ તો એક જન્મ ઓછો પડે ! વડીલોને આ જ ઉપાધિ હોય છે સંતાનો સાંભળતા નથી અને સંતાનોને ય આ જ ઉપાધિ, વડીલો ચૂપ રહેતા નથી !

આપણે તો ફરી પતંગિયા પર આવી જઈએ. એ ભલે નાનું, ક્ષણિક પણ જીવી જવાની મજા છે. ઊડી લઈએ, ફૂલો પર ફરી લઈએ, શ્વાસમાં સુગંધ ભરી લઈએ અને નજરનો કેફ બની લઈએ. બસ એટલું કે કોઇની નોટબુક સુધી જવાની જરૂર નથી, પહોંચીયે ગયા તો ઓકે… પણ પાનામાં પુરાવા સુધી તો નહીં જ…..      

 

 

Posted by: readsetu | જૂન 20, 2017

Kavyasetu 286

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 13 જૂન 2017

કાવ્યસેતુ 286  લતા હિરાણી

રોક્યું ન રોકાયું…. એક આંસુ

કરેલી કેટલીય આજીજી 
અને
હજારો પ્રયત્નો બાદ  
આંસુએ પડવાની તૈયારી બતાવી
અને જાણે મા 
દિકરીને દરવાજા સુધી 

વળાવવા તૈયાર થાય,

પછી 
દરવાજો વળાંક સુધી લંબાય

ને એમ 
આંખો

આંસુ ને વળાવવા તૈયાર થઈ 
છેક……

ડુસકાં સુધી …… – ઋષિ દવે સ્પર્શક

દીકરીના જન્મ સમયે દુખી થતાં માબાપની વાત જવા દો. એ એમની સમજણની મર્યાદા છે પણ એવા લોકોને છોડતા બાકીના માટે….. દીકરી નાની હોય ત્યારે કેવી મીઠડી લાગે ! કુદરતે જ એનામાં છલોછલ પ્રેમ, માર્દવ અને સંવેદના ભરી હોય છે. નાનકડી દીકરી એના નાનકડા હાથની નાનકડી આંગળીઓ વડે પિતાની આંખ દાબે કે માથા પર હાથ ફેરવે એ દૃશ્ય વિશ્વનું ઉત્તમ દૃશ્ય છે અને એ સ્પર્શ ભલભલા પિતાની આંખમાં હર્ષાશ્રુ લાવે એવો હોય છે. જો માણતા આવડે તો એના જેવુ સુખ બીજા કશામાં નથી હોતું. એના પગની ઝાંઝરીઓ વાગતી હોય અને એ ઘરમાં ઘર ઘર રમતી હોય એ સુખ નસીબદાર માતાપિતાને જ મળે. પુત્રીના નિર્વ્યાજ પ્રેમને સમજી શકે એના થાકનું ઉલ્લાસમાં રૂપાંતર થઈ જતું હોય છે. પત્નીની ગેરહાજરીમાં પિતાને સૂચનાઓ આપતી મોટી થયેલી સમજણી દીકરીના રૂંવાડે રૂંવાડે માતૃત્વ છલકાતું હોય છે. કેટલાય પિતાઓએ આ અનુભવ્યું હશે.

કેટલા વરસો ! બાવીસ, ચોવીસ, પચ્ચીસ….. દીકરીના અસ્તિત્વથી ઘર ભર્યું ભર્યું હોય અને પછી જ્યારે એ સાસરે જાય ત્યારે ભલભલા કઠણ કાળજાના પિતાની આંખોય વહેવા લાગે છે. જો કે પિતાની રડવાની તૈયારી નથી હોતી. ‘રડવાનું કામ સ્ત્રીઓનું’ એવી ખોટી સમજ સમાજે વરસોથી પાળી રાખી છે. એટલે જ  દીકરી જાય ત્યારે અંદરથી ફૂટું ફૂટું થતાં આંસુને એ રોકી રાખે છે. જો કે માતાએ પણ આ કર્યું જ હોય છે પણ એના બંધ તો ચપટીમાં, ક્યારેક તો દીકરીના લગ્નની તૈયારી કરતાં કરતાં જ તૂટી જતાં હોય છે.  પિતાની વાત જુદી છે. પુત્રીવિદાય સુધી એ સ્વસ્થ રહી શકે છે અને આખરે એક ઘડી એવી આવે છે જ્યારે આસું જ નહીં, ડૂસકું ફૂટી પડે છે.

આ વાત માત્ર દીકરીવિદાય જ નહીં, અન્ય અતિપ્રિયજનની વિદાય કે મૃત્યુ સમયે પણ લાગુ પડે. જ્યાં રડીપડાય એવું હોય ત્યાં મોટેભાગે ‘ના, નહીં રડું, સ્વસ્થ રહીશ’ એવી માનસિકતા વ્યાપેલી હોય છે. પણ આખરે હૃદય છે ને ! જાળવી જાળવીને કેટલું જાળવે ! મૃત્યુ સમયે ‘કોઈએ રડવાનું નથી, જનારનો આત્મા દુભાય’ એવી સુફિયાણી સૂચનાઓ ઘરનો પુરુષ વર્ગ આપતો હોય છે અને તોય દેહની ઘરમાંથી વિદાય થતી હોય ત્યારે દીવાલો પણ ભીંજાય જાય એટલા આંસુ વહેતા હોય ! 

આપણે અહી કવિ દીકરીવિદાયની જ વાત કરે છે એમ માનીએ તો હવેના સમયમાં ખુદ દીકરીઓ રડતી નથી અને ખુશી ખુશી વિદાય થાય છે, વિદાય અપાય છે એવા કેટલાક દાખલાઓ બને છે ખરા. પણ એ અપવાદ છે. રડવાનું ઘટ્યું હોય તોય એના કારણો જુદા છે. પહેલા દીકરી સાસરે જાય પછી એ સુખી થશે કે દુખી એ એના નસીબની વાત રહેતી. લાડકોડથી ઉછેરેલી દીકરી માથે દુખના પહાડ તૂટી પડે તોય માબાપ એમાં કાંઇ કરી શકતા નહીં. અરે, એના પતિ કે સાસુ-સસરાને એક શબ્દ પણ કહી શકતા નહી, માબાપને આ ચિંતા રહેતી અને તો કન્યાને ભરથાર કેવો હશે, પતિ, સાસુ અને ઘરના બીજા લોકોના સ્વભાવ કેવા હશે, એ બિલકુલ અનિશ્ચિત હતું. એકદમ અજાણી દુનિયામાં જવાના એ આંસુ હતા.. હવે સમય બદલાયો છે. આટલી લાચારી રહી નથી. એનું પરિણામ છે પણ તોયે દીકરી ઘર છોડીને જાય અને આંખ છલકાય… મન ભરાય, ગળું રૂંધાય ને અવાજ, શબ્દો બધું એમાં વહી જાય એ આજની ઘડીએ પણ સામાન્ય છે !   

 

 

Older Posts »

શ્રેણીઓ