Posted by: readsetu | September 27, 2016

Kavyasetu 253 Dipti Vachchharajai

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  > 27 સપ્ટેમ્બર 2016

કાવ્યસેતુ 253  લતા હિરાણી

ટહુકા

રખાવો ડાળ લીલીછમ, કરે તોફાન આ ટહુકા!
પછી ભીતરથી રમ પમ પમ, કરે તોફાન આ ટહુકા!

કરી રાખો હૃદયના પિંજરામાં બંધ તો શું થ્યું?
મળે જ્યાં ઈવ ને આદમ, કરે તોફાન આ ટહુકા!

અરે! આ ગાલના ખંજન કહી ગ્યાં આજ હસવામાં,
ભલે ઘેરી વળે વાલમ, કરે તોફાન આ ટહુકા!

વસી ગ્યો મુગ્ધ યૌવનમાં રસીલો વાયુ વાસંતી,
ભરીને એક ઉંડો દમ, કરે તોફાન આ ટહુકા!

ઉછેરી રેશમી પડઘા, અધર પર એક પરવાનો,
હજી જો છેડશે મધ્યમ, કરે તોફાન આ ટહુકા!

રમત કોની, રજા કોની, મળ્યા નહિં કોઇ સંદર્ભો,
શિવા‘, આ પાશમાં કાયમ, કરે તોફાન આ ટહુકા! ………. દીપ્તિ ભગત-વછરાજાની શિવા

ટહુકા એ વસંતનો અને વસંત એ યૌવનનો ગુંજારવ છે. એની મીઠાશનો કોઈ જોટો જડે એમ નથી. ટહુકાને અને વસંતને કે વસંતને અને યૌવનને જુદા પાડી શકાય નહીં. ટહુકો એ માત્ર અવાજ છે, રવ છે અને શબ્દો વગર પણ એની પાસે અદભૂત આકાર છે. આ અનોખા આકારમાં મેઘધનુષના રંગો છે, નદીની મસ્તાની ચાલ છે, ઝરણાનું સુમધુર ખળખળ છે, સાગરની ઉછાળતી વેગવાન ભરતી છે. અરે, આ ટહુકા પાસે સોળે કળાએ ખીલતું નૃત્ય પણ છે. સંગીત એને બાથ ભીડીને ચાલે છે. પ્રેમીજન એના હૃદયને સંપૂર્ણ ખોલીને કહી શકે કે ટહુકો છે તો આ વિશ્વ છે. ટહુકા વગરનું વિશ્વ વેરાન વગડો છે. 

આ ટહુકાનો રવ કેવો છે ? આ રવ છે એક મીઠા સ્પંદનનો. એક એવો રવ જે પ્રિયજનના વિચારમાત્રથી ઉદભવે છે. તે સ્પંદનોની સિતારના તારને હળવેથી છેડે છે ને પછી આ રણઝણતો રવ કંપન સાથે ફરી વળે છે. પ્રત્યેક ધબકારમાં ને લોહીના વહેતા લયમાં. એ સંભળાતો નથી પણ અનુભવાય છે. હૈયાના રસભીના ટોડલે આસન જમાવીને એ ચહેકે છે. આ ચહેકટ સામા હૈયાને સ્પર્શવા ને ઉન્માદનું વાહન કરવા સક્ષમ છે. બસ એટલે જ એ કહેવાણા તોફાની ટહુકા.

સ્ત્રી અને પુરુષના આકર્ષણના મૂળમાં છે આ રસનું શાસ્ત્ર પછી તેમના ઐક્ય માટે જવાબદાર બને છે આ ટહુકા. આમ તો એ સુષુપ્ત અવસ્થામાં પડ્યા રહે અને જાગૃત થાય તો મનનો કબ્જો લઈ લે. એને કોઈ આકાર નથી છતાં એનો વ્યાપ ક્યાં ક્યાં નથી ? એ કોક ઘેલી પ્રિયતમાના ગાલના ખંજનમાં ડોકાય છે તો વળી કોક રસિકડો લડાવી લડાવીને શ્વાસમાં ઘૂંટે છે તો એના સૂરમાં છે. હવે જો આ ઇજન સામા હૈયાને પહોંચે તો આ મિલનના સૂરનો  આલાપ છેડાયા વગર રહે ખરો ?

નવો નવો વસંતનો પરિચય હોય એવા મુગ્ધ યૌવનને પ્રેમની બારાખડી સમજ્યા વિના જ તેનો અર્થ તારવી લેવાની ઉતાવળ હોય છે. અહી રસના શાસ્ત્રની રેખાઓ રચાઇ જાય છે. પ્રેમ અનેક રીતે બોલકો બને છતાં પણ તેની અપારદર્શિતામાં જ એ પ્રેમનું મૂલ્ય ચાર ચાસણી ચઢી જાય છે, આ ગહન અર્થમાં પ્રેમ પદારથ છે, સ્નેહ સંહિતા છે. રેખાઓ વળોટવાનું બનતું રહે છે કેમ કે રસનું શાસ્ત્ર અને શસ્ત્ર એની અસરોમાં ક્યાંય કસર છોડતું નથી  પણ પછી આ ગહેરાઈને ય જે તાગી લે છે એ ખરા અર્થમાં યૌવનરસના સમુદ્રમાં ડૂબીને પાર ઉતરી જાય છે.

ઈતિ ટહુકાપુરાણ સમાપ્ત :    

 

 

Posted by: readsetu | September 20, 2016

Kavyasetu 252 Jigar Joshi

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  > 20 સપ્ટેમ્બર 2016

 કાવ્યસેતુ 252   લતા હિરાણી (મૂળ લેખ)

 પૂર્યા મારામાં પ્રાણ  

 પગ મૂકીને તમે પગથિયે પૂર્યા મારામાં પ્રાણ
અજવાળું મારી અંદર છે : દીવાને થઇ જાણ

સેંથો પૂરૂ રોજ રોજ એમ રોજ સાથિયો કરતી
મન રે અભાગણ એવો દરિયો ; તોય આવે ભરતી
શરીરમાં હો શ્વાસ પરંતુ અનુભવું નિષ્પ્રાણ
પગ મૂકીને તમે પગથિયે પૂર્યા મારામાં પ્રાણ
અજવાળું મારી અંદર છે : દીવાને થઇ જાણ

 

કંગન પહેરું તોય હાથમાં ખાલીપો ખાલીપો
જોઉં અરીસે તો મારામાં પડી જાય છે સોપો
જીવું છું નું એક્કે રીતે મળે નહીં પરમાણ
પગ મૂકીને તમે પગથિયે પૂર્યા મારામાં પ્રાણ
અજવાળું મારી અંદર છે : દીવાને થઇ જાણ

 

અણગમતી કંઇ લીલોતરીથી ઢંકાયું ખંડેર
કંઠને ના ખબર પડે રીતે પીધું ઝેર
તમે તા તો થતું : જીવનમાં નથી કશું ઊંડાણ
પગ મૂકીને તમે પગથિયે પૂર્યા મારામાં પ્રાણ
અજવાળું મારી અંદર છે : દીવાને થઇ જાણ………… જિગર જોષીપ્રેમ

ખૂબ મીઠ્ઠું ગીત છે નહીં ! પોતે જેને પ્રેમ કરે છે એના વગર શૂન્યતા અનુભવવી, આ સ્ત્રીની મર્યાદા છે અને આ શક્તિ પણ છે જે ભલભલા બળિયા પુરુષને ય નમાવી દે છે ! સ્ત્રીનો સમર્પણ ભાવ, પોતાના મનમાન્યા પુરુષ વગર અધુરપનો ભાવ, સંપૂર્ણ સાથની ઝંખના સ્ત્રી-પુરુષના સાહચર્યમાં કેવું મધુરું સંગીત જન્માવે છે ! સ્ત્રી સશક્તિકરણ કે સ્ત્રી સમાનતાની વાતો અમુક અંશે એટલે કે શિક્ષણ, સ્વતંત્રતા જેવી બાબતોમાં ચોક્કસ સારી લાગે પરંતુ સ્ત્રી-પુરુષને કુદરતે એકબીજાના પૂરક રૂપે બનાવ્યા છે. બંનેને અલગ કાર્યક્ષેત્રો સોંપ્યા છે અને એ રીતે પ્રકૃતિએ સંસારરથને બેલેન્સ રાખ્યું છે. સમોવડા થવાનો પ્રયાસ કોઈપણ તરફથી મારા મતે ખોટો જ છે. હા, અન્યાય થતો હોય કે શોષણ થતું હોય એ સ્વાભાવિક રીતે જ ખોટું છે કેમ કે ત્યાં તરત સમતોલપણું જોખમાય છે એટલે એનો વિરોધ થવો જ જોઈએ. એ સિવાય બંને પોતાને ફાળવાયેલી પ્રકૃતિગત ફરજોમાં દિલથી લાગે એ સારું.

સ્ત્રીની પુરુષના સાથની ઝંખનાને કવિએ સુંદર રીતે રજૂ કરી છે. અજવાળું પોતાની અંદર છે જ, શક્તિથી એ ભરપૂર છે પણ અજવાળું પુરુષના સાથ વગર પ્રગટતું નથી. અહીં પ્રેમનું પ્રાધાન્ય છે, બળનું કે શક્તિનું નહીં. કોઈના આગમનથી જ અંદર પ્રાણ ફૂંકાય છે. દ્વાર પર કોઈને સત્કારવા સાથિયો થાય છે, હાથમાં હૃદયના રણકાર સાંભળવા કંગન પહેરાય છે પણ તોય અરીસામાં તેજ પ્રતિબિંબાતું નથી. શ્વાસ ચાલે છે પણ જીવન ક્યાં ? ચારેકોર ખાલીપો ખખડે છે. એકલતા ભીંસે છે. લીલોતરી મનને સૂકુભઠ્ઠ કરી જાય છે ને આનો ઉપાય એક જ છે, પ્રિયપાત્રનું આગમન અને એની સાથેનું મિલન.

એક બીજી વાત પણ. પગ મૂકીને તમે પગથિયે પૂર્યા મારામાં પ્રાણ આ પંક્તિમાં મારામાં ને બદલે મુજમાં શબ્દ લયને વધુ સાચવે એવી મારી જીગરભાઈ પાસે રજૂઆત હતી અને એમની વાત પણ સાચી હતી કે મુજમાં શબ્દ હવે આઉટડેટેડ થઈ ગયો છે એટલે માત્ર લય જાળવવા એ શબ્દ વાપરવો એમને ઠીક લાગતો નથી.. ગીતના ભાવકોને અમારા બંનેની વાત ગમશે.   

 

     

 

Posted by: readsetu | September 18, 2016

Poem

ગઇકાલનો ઉજાસ

 ભીતરે મૂડી જેમ અકબંધ મળે

 સઘળી આવતીકાલ

 સૂર્ય સમ ઝળહળે…. લતા હિરાણી  

Posted by: readsetu | September 14, 2016

Kavya

શબ્દ સૃષ્ટિ > સપ્ટેમ્બર 2016

એને મળ્યો છે

લાંબા તીણા નખનો વૈભવ

એને મળે છે, દિવસો, વર્ષો

અક્ષત વિજયના

એના નખ પહેલાં તો હતા

માણસના સામાન્ય નખ

પછી ધીમે ધીમે

સુંવાળું ટેરવું દબાતું ગયું

ઊંડું ઉતરતું ગયું

વધતા જતા ધારદાર નખનો મહિમા

એને સમજાતો ગયો

જીતમાં હોય છે જબરો નશો

સમજણનો પથ તો લાંબો

ને વળી દુર્ગમ પણ ખરો

જ્યારે તો હાથવગો ઉપાય 

નખ રાજાના કુંવર જેવા

દિવસે વધે એટલા રાત્રે વધે

રાત્રે વધે એટલા દિવસે વધે

એને ખબર નથી

હવે નહોર બની ચુક્યા છે

વધતાં જાય છે ને વળતા જાય છે

વધતા જાય છે ને વળતા જાય છે

એની પોતાની તરફ……. લતા હિરાણી   

Posted by: readsetu | September 13, 2016

Kavyasetu 251 Aasha Purohit

 

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ >  13 સપ્ટેમ્બર 2016

કાવ્યસેતુ 251  લતા હિરાણી

સંવાદ પણ ગયો  (મૂળ લેખ)

 તું ગઈ, ને એટલે વરસાદ પણ ગયો,
જો પલળવાનો હવે ઉન્માદ પણ ગયો.

ચોતરફ એકાંતનો છે એવો દબદબો,
વીજળીવાદળ ને જળનો નાદ પણ ગયો.

કંઠમાં આઘાતનો ડૂમો હજીયે છે,
લે, તને સંબોધવાનો સાદ પણ ગયો.

એકલા મૌનમાં જીવીને શું કરું,
તું નથી, ને એટલે સંવાદ પણ ગયો.

હું તને શોધ્યા કરું ને તું મળે નહીં,
આપણા મેળાપનો અપવાદ પણ ગયો.આશા પુરોહિત

કોઈના જવાથી એની સાથે સાથે કેટલું જતું રહે છે એની જનારને કદાચ કલ્પનાયે ન આવે, અને જો આવી શકે તો એ જાય નહીં ! આખા અસ્તિત્વને આવરી લેતો એક અવસાદનો ભાવ સૂત્ર બનીને આખી ગઝલમાં પરોવાયો છે અને એ જ સૂત્ર ભાવકના હૈયામાંય તરત પરોવાઈ જાય છે. જનાર કવિની પાસેથી જ નહીં આપણી પાસેથીય કોઈ આપણું જતું રહ્યું હોય એવી કસક મનમાં ઊઠે છે અને એ જ આ ગઝલની ગહનતા છે, સિદ્ધિ છે. 

વરસાદ અને છત્રીનો સંબંધ પાક્કો, જો વાત સામાન્ય જનની હોય પણ વાત જો પ્રેમીજનની હોય તો વરસાદ અને છત્રીને પાકકું વેર. પ્રેમીજન માટે વરસાદ એ પલળવાનો સાદ ને ભીંજાવાનો ઉન્માદ. ના, અહીં વાત જુદી છે. મકતાનો શેર કોઈના જવાની વાતથી શરૂ થાય છે એટલે આ ઉન્માદને કવિએ અવતરવા જ નથી દીધો. એને તરત વિષાદમાં વણી લીધો છે.  

‘એકાંતનો દબદબો’ આ શબ્દોય લહેર, મસ્તી સૂચવે છે પણ ના, કવિ આપણને એક ભાવમાંથી તરત બીજા છેડે પહોંચાડવા માંગે છે. એટલે વીજળી, વાદળ ને જળને ગુલ કરી દે છે. આકાશ એકાંતનો વૈભવ છે અને વાદળ, વીજળી ને જળ આકાશના જ પ્રતીકો છે…. સુખમાં કે દુખમાં આકાશનો ને એકાંતનો સહારો કવિજનને સૌથી પ્રિય હોય. જવાની, છૂટવાની વાત પણ હૈયે દબદબાથી છલકાય છે. આકંઠ આઘાતને જીરવ્યો છે  એટલે સાદ, સૂર, અવાજ સઘળું છૂટે છે. હવે બચ્યું છે માત્ર મૌન. કોઈ શબ્દ નથી, કોઈ સંવાદ નથી ને એટલે જ શ્વાસનોય ય શું ખપ છે ? જેની સાથે જીવવું તું એ જ નથી. શોધવા છતાંય મળે એમ નથી કે નથી એના કોઈ સગડ ! હવે મેળાપની ક્ષણોની કોઈ શક્યતા નથી.

સ્ત્રીઓ પોતાની સંવેદનાની અભિવ્યક્તિ કાવ્યો દ્વારા કરે છે અને એ નાયિકા રચે છે. સ્ત્રીની કવિતામાં નાયકના મનોભાવ બહુ જવલ્લે જ જોવા મળે છે. આ એમાનું એક કાવ્ય છે અને એટલે એ રીતે પણ વિશિષ્ટ છે. એવી રીતે હરિગીતની રચના પણ સ્ત્રીઓ દ્વારા ઓછી મળે છે. આશા પુરોહિતનું એક હરીગીત પણ માણવા જેવું છે.

હું તો થઇ જાતી હરીભરી ,

હું ચાલું જ્યાં,ત્યાં મારગમાં મળી જતા મને હરિ.

જાણે મારી નસનસમાં હો હરિ નામનો નશો,

એક અજબનું ઘેન ચડે ને હોશ રહે ના કશો..

દિલ ધબકારે માળા જપતી, હરિ હરિને સ્મરી ,

હું તો થઇ જાતી હરીભરી

હરિ તરફ હું ખેચાતી હોઉં ,એવું મને તો લાગે ,

લ્યો જાણે હું બંધાઈ જાતી,હરિ પ્રીતને ધાગે,

ડગલે પગલે હરિ સાચવે, ભવસાગર હું તરી ,

હું તો થઇ જાતી હરીભરીઆશા પુરોહિત 

 

 

 

Posted by: readsetu | September 12, 2016

Kavyasetu 250 Jinesh Shah

મિત્રો 2011થી શરૂ થયેલી ‘કાવ્યસેતુ’ કોલમની યાત્રાનો આ 250મો હપ્તો ! ખૂબ આનંદ છે. દિલથી આભારી છું આ કૉલમ શરૂ કરાવનાર દિવ્ય ભાસ્કરના અધિકારીઓએ શ્રી મનીષભાઇ મહેતા અને હજુયે એટલો જ સહયોગ આપનાર શ્રી કૃષ્ણકાંતભાઈ ઉનડકટની…. સરસ મજાનો સહકાર આપનાર શ્રી શેફાલીબહેન પંડ્યા અને શ્રી મીરાબહેન ત્રિવેદીની… ખૂબ ઉમળકાથી મારી કોલમને વધાવનાર સૌ વાચક મિત્રોની અને મારા કવિમિત્રોથી તો હું રળિયાત છું …….

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 6 સપ્ટેમ્બર 2016

કાવ્યસેતુ 250   લતા હિરાણી (Original Article)

મારા બાહુ બન્યાં એથી બળિયા..
મેં ત્રોફાવ્યા તેની ઉપર તુજ નામે માદળિયાં !

હું તો આળી-ભોળી-ઘેલી ઉડતીતી આકાશ,
ડાળ ભુજાઓની પ્રસરાવી તેં બાંધી ચોપાસ.
ટહુકાનાં રંગોથી થૈ ગ્યા મેઘધનુષી ફળિયા !

દીવો બાળી જીવ્યે જાતી, સૂરજ ભાળ્યો નોતો,
તેજ લીસોટો કંચૂકી થઇ બાંધ્યો હૈયા સોતો.
ઝળહળ ઝળહળ આંખે આંજ્યા મીઠાં રે ઝળઝળિયાં !

નાવલડી લઇ એક દિવસ હું ગઈતી માઝમ રાત્રે,
બહાર દરિયો, ભીતર દરિયો ભીનાં ભીનાં ગાત્રે.
સો સો હાથ ઉલેચું તો પણ આવે નાહિ તળિયા !

મારા બાહુ બન્યાં એથી બળિયા..
મેં ત્રોફાવ્યા તેની ઉપર તુજ નામે માદળિયાં !  ~~ જિનેશ શાહ.  

આખુંય ગીત વાંચીએ તો એક નારીના પ્રેમરસનો સમુદ્ર શબ્દોમાં ઘૂઘવતો વરતાય. એટલે એક વિચાર એમ પણ આવે કે આ બળિયા બાહુ તે એક સ્ત્રીના જ ! આમ તો હવે સાક્ષી રેસલિંગમાં ઓપલિમ્પિક સીલ્વર મેડલ લઈ આવે પછી આવો સવાલ મનમાં જાગે તો એ જરા ખોટું કહેવાય, નહીં ? છોડો, આ તો કવિતા છે. ‘બળિયા બાહુ’ એ વહન કરે છે, સમગ્ર શક્તિના સંચારને. કવિતામાં ‘બળિયા’ શબ્દ બીજી ક્ષણે હૈયા સાથે જડાઈ જાય છે. હાથોમાં કે શરીરના કોઈપણ ભાગમાં તાકાત તો મન આપે છે, હૈયામાંથી આવે છે અને હૈયું જો હરખાય, ધરાય તો જ તાકાત આપે નહીંતર ઊલટું શક્તિ છીનવી લે એ મારો, તમારો, સૌનો અનુભવ છે.

હૈયું વ્હાલમના વિચાર માત્રથી હરખાય છે. જેનું નામ ત્રોફાવવાના ઓરતા જાગે એ વ્હાલમ કેવો હોય ? કેવું એનું વ્હાલ હોય ને કેવો વરતારો ? સ્ત્રીને વેલ કહી છે તે અમસ્તું નહીં ! પોતાના મનના માનેલા પુરુષને પામ્યા પછી સ્ત્રીને અવલંબિત રહેવું ગમે છે. પોતાનો પુરુષ જ પોતાનો આધાર બને એવું એ હંમેશ ઇચ્છતી હોય છે. એ ઝંખે છે કે વ્હાલમ એને વીંટી લે, ઊંચકી લે ને આલિંગી લે. પછી ફળિયામાં મેઘધનુષી ટહુકાઓ જ વેરાય…  

સૂરજ તો રોજ ઊગે પણ લોક માટે, વિરહીણી માટે એ ત્યારે જ ઊગે જ્યારે મનભાવન પિયુ મળે ! ત્યાં સુધી એ  દિલમાં આશાનો દીવો જલાવીને બેઠી હોય ! ને પછી મીઠા ઝળઝળિયાંનો અવસર આવે ત્યારે મન કેવું રોમાંચિત થઈ જાય ! પ્રેમરસ બે કાંઠે છલકાય ત્યારે અંદર બહાર દરિયો જ ઘૂઘવે. એના તળિયા કે તાગ હોય જ નહી… અહીં મને ગમી ગઈ એ આ પંક્તિ છે, “સો સો હાથ ઉલેચું તો પણ આવે નાહિ તળિયા !” બંને રીતે આ શબ્દો ખૂબસૂરત છે. ભાવની રીતે તો ખરા જ પણ ‘નહીં’ને બદલે ‘નાહી’ શબ્દનો પ્રયોગ લયને સાચવી લે છે અને એક મધુરતા પેદા કરે છે. આ બંને શબ્દોનો ઉચ્ચાર કરી જુઓ તો ‘નાહી’ શબ્દની રસલીલા પરખાઈ આવશે. આ શબ્દ એક તરંગ જન્માવે છે જે ક્યાંક અર્વાચીનકાળની તો ક્યાંક મીરાંના કે સૂફીપદોની સુગંધ બક્ષી જાય છે.

નારીના મનોભાવોને લઈને આપણાં ઘણાં ગુજરાતી કવિઓએ શૃંગારગીતો રચ્યાં છે. કવિઓ એમાં વધુ સફળ રહ્યા છે એમ કહીએ તો ખોટું નથી અને એનું બીજું પાસું એય હોઈ શકે કે સ્ત્રીઓ પાસે અભિવ્યક્તિ માટે શૃંગાર સિવાય પોતાના અનેક સૂક્ષ્મ મનોભાવોની રેલમછેલ છે. પોતાના રોજિંદા જીવનની આંટીઘૂંટીઓમાંથી પસાર થતાં કલાની જે ક્ષણો જડી જાય તે સહજ રીતે એ જ વિષયને પકડી લે ! નારી સંવેદનોની પુરુષ અભિવ્યક્તિમાં આ કવિએ સરસ ઝીણું કાંત્યું છે એ નક્કી.  

 

   

Posted by: readsetu | August 30, 2016

Kavyasetu 249 Jayshree Marchent

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 30 ઓગસ્ટ 2016

કાવ્યસેતુ 249  લતા હિરાણી (Original Article)

 કોશેટામાં પોષાયેલી અટકળની બંધ આંખોને પછી,

અટકળને અંધ પાંખો ફૂટેને પછી

નેઅટકળ ઊડીઊડીને એવી તે ઊડીને પછી

અટકળ બની ગઈ અફવાને પછી,

અફવાને ફૂટે ચારેકોરથી શતશત ચરણને પછી,

ચરણોની હરણફાળઅંધ પાંખોનો ફરફરાટને પછી,

ઊડી ઊડીને અફવા થાકેને પછી,

ચરણ સંકોરેઅંધ આંખો ખેરવેને પછી,

કોશેટામાં પાછી પેસીને ઉઘાડે બંધ આંખોનેને પછી,

કોશેટામાં ડંકાની ચોટ પરથી એલાન કરે કે હું અટકળ નથીઅફવા નથી,” ને પછી,

છાતી ઠોકીને કહેહિંમતભેર કે, “હું  સત્ય છું!”, ને પછી,

કોશેટાની પંચાયતી અદાલત પાસે મ્હોર મરાવે એના સત્ય હોવાના દાવા પરને પછી,

ત્યારથી કોશેટામાં સત્યઅટકળ અને અફવાની ગુલામી કરે છે….! જયશ્રી વિનુ મરચંટ

નામ ખાસ જાણીતું ન હોય ને અચાનક શબ્દો પર નજર પડે, નજર આગળ વધવા લલચાય ને એક સુંદર ‘જરા હટકે’ કાવ્ય મળી આવે એવું ક્યારેક ક્યારેક બને, આજે ફરી બન્યું ! ‘ને પછી’ જેવો મજાનો લય અને રવ લઈને આવતું આ કાવ્ય એનો નમૂનો.

પહેલા અટકળો થાય, એમાંથી અફવા જન્મે અને ધીરે ધીરે આ અફવા ફેલાવનારાઓ એને સત્યનું મહોરું પહેરાવીને જ જંપે ! જી હા, આ એક કડવું પણ સત્ય છે. જૂઠને સત્યમાં ફેરવી નાખવાનું સત્ય યાને કે અસત્યનું સત્ય ! અફવાને મારીમચડીને સત્ય તરીકે રજૂ કરવામાં આવે એ તો આપણાં સૌનો રોજેરોજનો અનુભવ છે. એટલે  વાત બહુ ગંભીર છે, મુદ્દો ગહન છે પણ રજૂઆત માટે કોશેટાનું કલ્પન ખૂબ મુલાયમ અને છતાંય ડંકાની ચોટ જેવુ સશક્ત અને સબળ છે.

ભ્રમણાનો કોશેટો ને એમાંથી પેદા થતી અટકળની બંધ આંખો ! એક એક શબ્દ વિચારીને મુકાયેલો છે. આંખો છે પણ બંધ છે. એ કશું જોવા એટલે કે સચ્ચાઈ જાણવા સમજવા કે વાસ્તવિકતાને ઓળખવાનો ધરાર ઇનકાર કરે છે. જુઓ એ પછી આની ‘અંધ’ અને ‘બંધ’નો માત્ર પ્રાસ જ નથી મળતો… એ અત્યંત અર્થસભર વાત બની રહે છે. આંખો બંધ છે ને પાંખો ફૂટે પછી એ ય અંધ છે ! નહીંતર તો યોગ્ય અયોગ્યની ઓળખાણ ઇચ્છા ન હોય તોય થાય. એ નથી જ કરવું એટલે પાંખોને અંધ બનાવી દીધી. એ ફફડે, ઊડે પણ ગમે ત્યાં ઊડે, આડેધડ ઊડે. ન હોય એની દિશા કે દશા, માત્ર અવદશા જ હોય ! એટલે આ અટકળની પાંખો એને જલ્દીથી અફવામાં પરિવર્તિત કરી શકે.

અફવાની સત્ય (અસત્ય) બનવાની દોડમાં કવિએ એક પછી એક પગલાં સમજીને ભર્યા છે. ઓક્ટોપસને આઠ હાથ હોય છે ને મીનીપેડને સહસ્ત્ર પગ હોય છે પણ અફવાને તો સહસ્ત્ર હાથ અને સહસ્ત્ર પગ છે. દરેક હાથ પાસે જુદું હથિયાર અને દરેક પગ પાસે જુદો રસ્તો ફૂટી નીકળે છે જે તેને સત્ય (?) બનવા તરફ લઈ જાય. અહી માત્ર દોડ જ નથી થતી, એલાન થાય છે, ડંકા નિશાન સાથે સવારી નીકળે છે જેથી લોકોને ભરમાવી શકાય. આમેય ટોળાને દિમાગ નથી હોતું અને એકલદોકલની કોઈ સાંભળતું નથી. એ કહેવા જાય તો એણે કાં તો ઇસુની જેમ વધસ્તંભે ચડવું પડે અથવા સોક્રેટીસની જેમ ઝેર પીવું પડે… સત્યને ખીલા ઠોકાય ને જૂઠાણાને હારતોરા પહેરાવાય એ આપણા સમાજનું વરવું પ્રતિબિંબ છે. એવું ન હોત તો આજે કરોડોની પ્રજા મુઠ્ઠીભર લોકોના આવા કોશેટાસત્યોની નીચે કચડાતી ન હોત ! 

‘ને પછી’ કેવું સાતત્ય ખડું કરે છે.. એક પ્રોસેસને ગતિ આપે છે અને એક રીતે કવિતામાં પ્રાણ પૂરે છે. પૂરી સામાજિક નિસ્બત ધરાવતી બાબતને કલામયતાથી રજૂ કરનાર આ કવિ પાસેથી ઘણા સારા કાવ્યોની અપેક્ષા રહે છે. 

 

 

Posted by: readsetu | August 23, 2016

Kavyasetu 248 Shakur Sarvaiya

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 23 ઓગસ્ટ 2016

કાવ્યસેતુ 248   લતા હિરાણી         (Original Article)

 કુમળાં શાકભાજી વેંચતા બકાલીના વિચારને

લશ્કરી કવાયતને નીરખતા અમલદારના

વિચારો સાથે સરખાવી શક્યો નથી હજી સુધી.

ઊડતા હંસો અને ફૂટપાથ ઉપર ટૂંટીયું વાળીને

સૂતેલા કૂતરાની વચ્ચે

કશુંય સામ્ય સ્થાપિત કરી શકાતું નથી.

પવનથી ઊડી જતી ઓઢણી ઉપર

લીલા પાલવથી ઢંકાયલી ચાંદની ઉપર,

વરસાદની ઝીણી ઝરમર ઉપર,

તમરાંના એક સૂરીલા અવાજ ઉપર

લીન  જાઉં છું

એમ નિખાલસતાથી કહી શકું છું;

પરંતુ

દોહવાતી ગાયના પાછલા પગ ઉપર

અને પગને બાંધતા દોરડા ઉપર

કવિતા કરવા જેટલો કવિ નથી થયો

 હું કબુલ કરૂં છું.   ……………. શકુર સરવૈય

 નેટ પરથી અછાંદસ કવિતા મળી. કવિ શકૂર સરવૈયાની કવિતા મૂકનાર બીજું કોઈ હતું. એને રજૂ કરનારની જેમ મને પણ લાગ્યું કે આમાં શું નોંધપાત્ર છે ? પણ અંત સ્પર્શી ગયો. બહુ સરળતાથી કવિ પોતાની મર્યાદા પહેલા વર્ણવે છે. પોતાની સંવેદનાનો પણ પરિચય આપે છે પરંતુ સાચે સામાન્ય બાબત છે. એમની છેલ્લી વાત છે ગાયના પગ પર દોરડા બાંધવાની વાત. ગાયનું દૂધ એના વાછરડા માટે હોય છે જેમ પૂરી પ્રાણીસૃષ્ટિમાં માતા એના બાળકના પોષણ માટે દૂધ આપે છે. પ્રાકૃતિક વ્યવસ્થા છે. અને એટલે સ્વાભાવિક રીતે પોતાના બચ્ચા માટેનું દૂધ દોહવા જતાં માણસને ગાય સાંખી શકે. છતાંય માણસને વાછરડાનું દૂધ તો ઝૂટવવું છે અને ગાયને દોહતા પહેલા એના પાછલા બેય પગ બાંધી દે છે જેથી ગાય લાત મારી દે. માણસ જેટલું ક્રૂર પ્રાણી બીજું કોઈ ન હોઈ શકે ?

કેટલી સહજતાથી આપણે વાઘ, દીપડા જેવા પ્રાણીઓને હિંસક ચીતરી દઈએ છીએ ? જે માત્ર પોતાના આહાર માટે આ બધુ કરે છે અને એ ય એનો કુદરતી ખોરાક છે. જ્યારે માણસ તો પોતાનું પેટ ભરાઈ જાય પછીય ધંધો કરી વધુ પૈસા કમાવા માટે આ અને આવું કેટલુંય કરે છે ! માણસના સ્વાર્થની કોઈ સીમા નથી. કરોડો, અબજો, ખર્વો કમાયા પછીયે એને ધરવ થતો નથી. પાણીની જેમ ઉડાડતો માણસ જરા જેટલી બીજા જરૂરિયાતમંદની મદદ માટે હાથ લંબાવી શકતો નથી. આ માણસ સંસ્થા બને છે ત્યારે એની આ વૃત્તિ વકરે છે.

ચારેબાજુ એકરોમાં પથરાયેલા ભવ્ય મંદિરો અને સંપ્રદાયોના ધોધમાર પ્રચાર જોઈને આ વિચાર આવે. શું ભગવાન ભવ્ય મંદિરોમાં જ બિરાજી શકે ? મૂળે મંદિર એટલે ગામની બહાર લોકોને ઈશ્વરના નામે અંતરાત્મા સાથે જોડાવાનું સ્થળ હશે. પછી એમાં વિધિવિધાનો ઉમેરાયા હશે. ત્યાં સુધીય ઠીક હતું પણ હવે તો જાણે ભગવાનને માર્કેટમાં જ મુકાયા છે. કેટલાય સંપ્રદાયો વચ્ચે સ્પર્ધા જ ચાલતી હોય એમ લાગે. કેટલા અનુયાયીઓ વધારી શકો ? કેટલી મોટી બોલી બોલી શકો ? કેટલું દાન મેળવી શકો ? કહેવાતા સંતોના રાફડા ફાટયા છે અને એની લીલા(?)નો કોઈ પાર નથી. આવા સંતોને અનુયાયીઓમાં ગુંડાઓની પણ જરૂર પડે જ.. પછી એ જ થાય જે કોઈ સમજદાર માનવી સમજી શકે.  બહુ જાણીતા નામો અહી ટાંકી શકાય પણ જવા દો ….

કવિતાનો એક ધારદાર સ્પર્શ ભાવકને ક્યાંથી ક્યાં લઈ જાય ! આ વિચારની તાકાત છે, આ રજુઆતની તાકાત છે. આપની ચારેબાજુ કેટકેટલું પથરાયેલું છે.. પગ બાંધીને દોહવાતી ગાય આપણે બધાએ જોઈ હોય. એનું સંવેદન કવિને જ સ્પર્શે અને ભાવક સુધી પ્રસરે. અછાંદસ કવિતા મોટેભાગે કોઈ આવા અણીદાર વિચારમાંથી જ જન્મતી હોય છે… એટલે જ એને પ્રાસ કે મીટરના બંધન માફક નથી આવતા.       

 

Posted by: readsetu | August 13, 2016

Ujas 7 – Chandrakant Sheth

નવચેતન > ઉજાસ 7 > ઓગસ્ટ 2016  > લતા હિરાણી

ઉછાળ દરિયા, ઉછાળ પ્હાડો, ઉછાળ માટી-પંડ;
ઉછાળ મનવા, મુઠ્ઠી ખોલી સકળ બ્રહ્મનું અંડ !
હોય હવે નહીં બંધન-બાધા, ધોધે ધસમસ ધસવું;
એકીશ્વાસે ચડી હવે તો મેરુ-માથે વસવું !
.                       
હૈયે બારે મેઘ ઊમટ્યા, વરસે વ્હાલ પ્રચંડ !
નાવે નાવે પાંખ ઊઘડે, ગગન ઊઘડે દરિયે !
ગ્રહ-તારાની ભીડ મચી શી ! ચાંદ-સૂરજ આ ફળિયે !
.                       
વાટઘાટ-ઘર-ગામ ડૂબતાં પામું બધું અખંડ !
વામનજીના કીમિયા કેવા ! કણ કણ વિરાટ ખૂલે,
શેષનાગની શય્યા છોડે અનંત અંદર ઝૂલે,
.                       
છોળે છોળે છંદ છલકતા જલ જલ ચેટીચંડ !    – ચંદ્રકાન્ત શેઠ

1986માં સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ અને 2005માં નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ મેળવી ચૂકેલા કવિ શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠને હમણાં જ વિનોદ નિવેટીયા કાવ્યમુદ્રા એવોર્ડ પણ અર્પણ થયો એવા કવિનું આ ગીત. ગુજરાતી કાવ્યસાહિત્ય આવા કવિઓથી રળિયાત છે.

મન કેટલું આનંદ સાગરમાં નહાતું હશે કે આમ ધસમસ શબ્દો છલકાય ! ભાવભર્યા શબ્દો જાણે ઉછળી ઉછળીને આપણી પર વરસે છે. અનંતમાંથી પ્રચંડ વ્હાલ વરસે છે. ગ્રહતારાની ભીડ જે ભાળી જાય અને ચાંદ-સૂરજનો વસવાટ પોતાને ફળીયે અનુભવાય એની એ સુખદ અનુભૂતિ કેટલી વિરાટ અને પ્રચંડ હશે ! પ્રેમને ખૂલતાં વાર લાગે છે પણ એકવાર આ ઘડીઓ જીવનમાં રેલમછેલ થઈ વળે એની ધન્યતા કદી ન ભૂલી શકાય. પ્રેમની અનુભૂતિનો આ પ્રતાપ છે. સ્વને સમષ્ટિ સાથે જોડતા એને જરાય વાર નથી લાગતી. પળમાં એ ખલકમાં પથરાઈ જાય છે. લોકને આ અમીરી નયે સમજાય પણ એ તો ઝીણી આંખે વામન સ્વરૂપને જોનારા ! કણ કણની ગણતરી કરનારા ! વામનમાંથી વિરાટને ઓળખવાનું એમનું ગજું નહી.  

ક્યારેક એ વિચાર આવે કે ઈશ્વરે પૃથ્વી શા માટે સર્જી ? એના પર માનવને શા માટે સર્જ્યો ? જીવનનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ આનંદ ખરો ને ! આત્માનો અવાજ કહે છે, ‘હા’. આખરે દરેક દોડે છે તો એ જ દિશામાં ! પણ કદાચ પોતે જ ઊંચકેલા દુખણાં પોટલાં છૂટતા નથી અને આખરે માનવી હાંફી જાય છે. આનંદ તો વરસ્યે જ જાય છે પણ માનવીની હથેળીઓ કે આંગળીઓ કશું નવું ઝીલવા કે પકડવા ક્યાં ખાલી હોય છે ? પોતે જ ઊભા કરેલા કે શોધી કાઢેલા દુખો એની પાસે ઓછા નથી. કર્મફળે મળેલા દુખોને સ્વીકારી નિજાનંદમાં વસવાની એની આવડત નથી. ત્યારે કોઈકમાં આ અમૂલખ ઘડીઓ અવતરી જાય અને એ ગાઈ ઊઠે એ કેટલું સુખદ ! કેટલું પાવન ! કેટલું મંગલમય !

મોટેભાગે આનંદ પરાવલંબી હોય છે. આમ થાય તો આનંદ અને તેમ થાય તો આનંદ. કશું સ્થાયી ન હોય અને આનંદ હાથમાંથી સરકતી રેત જેવો બની રહે. ભલે થોડી ક્ષણો પણ પરમનો એક સહવાસ અનુભવ્યો હોય, શબ્દો અને અર્થોના સાગર મધ્યે પણ મૌનનો ટાપુ સેવ્યો હોય ત્યારે આ જાહોજલાલી પ્રાપ્ત થાય. અખૂટ ધીરજ અને ભાગ્યે જ સાંપડતી સમજણનો દોર ક્યાંક પકડાયો હોય ત્યારે આવી અનુભૂતિ પ્રસવે. આનંદ પછી પરાવલંબી નથી રહેતા સ્વયંભૂ બની જાય. નાવને હલેસાની જરૂર ના રહે, એને પાંખ મળી જાય.

આખાયે ગીતના અવતરેલા શબ્દોમાં લયનો દરિયો હિલ્લોળે છે, નાદનું સંગીત છલકાવે છે. આ ગીત વાંચવું અઘરું પડે પણ ગાવા માટે મન તલપાપડ થઈ જાય.    

આ જ કવિ આવું લખી શકે.

તું છે મારી અંદર તેથી ભર્યો-ભર્યો હું લાગું !
તું લીલોછમ અંદર તેથી હર્યોભર્યો હું લાગું !

તારું છે પાતાળ, એથી તો ખરા ઉનાળે પાણી;
તારી એવી ફૂંક વાંસમાં ફૂંટે મીઠી વાણી;
તારો છાંયો મળ્યો એટલે ઠર્યોઠર્યો હું લાગું !

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | August 11, 2016

Falvitaran

ફળવિતરણ – લતા હિરાણી  (Original article)

આદિત્ય કિરણ > જૂન 2016

1998ની સાલ. લાયન્સ ક્લબમાં હું એ વખતે સેક્રેટરી હતી. ક્લબનો એક કાયમી પ્રોજેક્ટ છે, દર મહિને હોસ્પિટલમાં ફળ વિતરણ. મને એ કામ આકર્ષતું પણ જ્યાં સુધી પદ સંભાળ્યું નહોતું ત્યાં સુધી કંઇક પ્રતિકુળતાઓ આવ્યા રાખતી. મંત્રી બન્યા પછી તો જવાનું જ હતું.

પ્રથમ માસમાં એ પ્રોજેક્ટ આવ્યો. થેલાઓ ભરીને અમે ફળો ખરીદ્યાં અને સિવિલ હોસ્પિટલમાં પહોંચ્યા. મનમાં ભાવ અને પગમાં થનગનાટ હતો. આજુબાજુના વાતાવરણે એ ભાવને ઘણી ઉંચાઇએ પહોંચાડ્યો. સામે મળતી દરેક વ્યક્તિની નજર સાથે મારી નજર મળતી અને મારા શરીરમાં જાણે મધર ટેરેસા પ્રવેશતા હોય એવું હું અનુભવવા લાગી. હાથમાં થેલાનું ખાસ્સું વજન હતું પણ થેલામાં જાણે ફળો નહીં સોનામહોરો ભરી હતી.. થેલાં ઉપાડીને ચાલતાં કપાળે પરસેવો વળતો હતો પણ હું સિવિલ હોસ્પિટલના નહીં, મહાનતાની સીડીના પગથિયા ચડી રહી હતી.

અમે ઓર્થોપેડિક વૉર્ડમાં પહોંચ્યા. હૉલ ઘણો મોટો હતો. પીડાતા, રીબાતા દર્દીઓ અને એમનાં લાચાર સગાંવહાલાંઓથી છલકાતો હતો. એ બધાની વચ્ચે ફરતા ડૉકટરો, નર્સો, આયાઓના સાવ શુષ્ક, ભાવવિહીન ચહેરાઓ જોઇને મને લાગ્યું કે માનવતા ખરે જ મરી પરવારી છે. આટલા દુખ અને પીડા વચ્ચે માનવી કેમ આટલો નિર્વિકાર રહી શકે ? પણ પછી થયું આવું વિચારવું નિરર્થક છે. અત્યારે મને ઇશ્વરે જે ફરજ સોંપી છે એ પૂરા દિલથી બજાવી લઉં.

વૉર્ડમાં દવાઓની સાથે અસ્વચ્છતાને કારણે બીજી અનેક વાસ ભેગી થઇ મારા નાક પર હુમલો કરતી હતી. પણ મારા એક હાથે થેલો ઉંચકવાનું અને બીજા હાથે કેળાં વહેંચવાનું કામ કરવાનું હતું. એ વાસથી બચવા નાક આડે રુમાલ ધરવાની મને ફુરસદ ક્યાં હતી ?

પૂરી નમ્રતાથી હું પહેલા ખાટલે ગઇ. દર્દીના બંને પગે પ્લાસ્ટર હતું. જાણે પાટાના જ બે પગ પડ્યા હતા. દર્દીની આંખો બંધ હતી. એના ટેબલ પર હું બે કેળાં મુકવા ગઇ ત્યાં એની બાજુમાં બેઠેલા બહેને હાથ લંબાવ્યો. બહુ સંકોચથી એમના હાથમાં મેં બે કેળાં મુક્યાં અને એમની સામે નજર માંડી. એમના બે હાથ જોડાઇ ગયા. જાણે મેં અડધું રાજપાટ આપી દીધું હોય એવી આભારવશતા એમની આંખોમાં છવાઇ ગઇ. મારાથી એ નજરનો ભાર ન ખમાયો. મનની ઉંચાઇ અડધી થઇ ગઇ. પછી ન હું એમની સામે નજર માંડી શકી ન મારા ગળામાંથી શબ્દો  નીકળી શક્યા.

બીજા ખાટલે દસેક વર્ષનો એક બાળક હતો. એનું લગભગ આખું શરીર પ્લાસ્ટરમાં વીંટળાયેલું હતું. એની આંખ ખુલ્લી હતી. આ વખતે કેળા ટેબલ પર મુકવાને બદલે એની માના હાથમાં મુક્યા જેથી એણે હાથ ન લંબાવવો પડે. મા સામે નજર માંડવાની હિંમત ઘટી ગઇ હતી જેથી સીધું બાળક સામે જોયું. અમે વૉર્ડમાં પ્રવેશ્યા ત્યારનું બાળક કેળાના થેલા તરફ તાકી રહ્યું હતું. બાળક સાથે નજરનો દોર સંધાય ત્યાં સુધીમાં તો માએ કેળું છોલી બાળકને ખવડાવવાનું શરુ કરી દીધું હતું. બાળકની આંખોમાં મેં કેળાનો સ્વાદ છલકાતો જોયો. મને કંઇક રાહતની લાગણી થઇ. પણ મારા મનની ઉંચાઇ હવે કેળાની છાલ પરથી લપસીને બાળકના પગ સાથે બાંધેલી લટકતી ઇંટ સુધી પહોંચી ગઇ હતી અને મારી સ્વસ્થતા મને દગો દઇ ગઇ હતી.

ત્રીજા ખાટલા પર કોઇ બહેન હતી. બાજુમાં એની ઘરડી મા બેઠી હતી. મેં નીચી નજરે એના ખોળામાં કેળા મુક્યાં ને એ મા બોલી, બેન, ભગવાન તારા દીકરા જીવતા રાખે. ઇંટથી જમીન સુધીનું અંતર પછીના ખાટલે પહોંચતાં જ ખતમ થઇ ગયું. માત્ર બે કેળાં મળતાં જોડાતા બે હાથો અને એમની આંખોમાં છવાતી આભારવશતા કે દયનીયતાથી હું ભોંયભેગી થઇ ગઇ. મનનો અહમ ઓગળીને મને તુચ્છ કરી મુકતો હતો. વૉર્ડમાંથી બહાર નીકળી ત્યારે હાથમાં કેળાંનો ભાર નહોતો, મન પર પેલી દંભી ઉંચાઇનો ભાર હતો.

ફળવિતરણનું કામ પૂરું થયું ને મનવેતરણનું કામ શરુ થયું. માત્ર બે કેળાં આપી દઇને મેં એમને એવું તે શું આપી દીધું ? આના કરતાં અનેક ગણો બગાડ ઘરમાં થયો હશે ! અને એ બે કેળા આટલાં કિંમતી હોય તો એ વાત સમજતાં મને આટલાં બધાં વર્ષો લાગ્યાં ?

લાયન્સ ક્લબમાં અનેક વાર આવું વાક્ય સાંભળ્યું છે, આ ક્લબે આટલા લાખ રુપિયાના સેવાકીય કાર્યો કર્યાં. અને મને થાય કે શું સેવાકીય કાર્યોનું મૂલ્ય રુપિયામાં આંકી શકાય ખરું ? આંકડા વહીવટ માટે જરુરી છે પણ હું શબ્દો આમ વાપરું છું આ ક્લબે આટલા લાખ રુપિયા સેવાના કામમાં વાપર્યા. કેમ કે કોઇપણ આંકડો પેલા બે કેળાના મુલ્ય કરતાં મોટો થતો જ નથી.

 

 

Older Posts »

Categories