Posted by: readsetu | જાન્યુઆરી 1, 2019

કાવ્યસેતુ 362

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 362 > 1 જાન્યુઆરી 2019

અક્ષરની પ્રેમકથા – લતા હિરાણી

હું હતી અને કદાચ તું પણ

કદાચ એક શ્વાસ જેટલો દૂર

કદાચ એક આંખના અંધારા પર બેઠેલો

કદાચ ઇતિહાસના વળાંક પર ચાલતો

પણ પ્રાગૈતિહાસિક બાબત છે

તારું ને મારું અસ્તિત્વ હતું

જે દુનિયાની આદિમ ભાષા બન્યું

હું’ની ઓળખના અક્ષર બન્યા

તું’ની ઓળખના અક્ષર બન્યા

અને એમણે આદિ ભાષાનું પુસ્તક લખ્યું …. અમૃતા પ્રીતમ (અનુ. લતા હિરાણી)

અમૃતા પ્રીતમ એક એવું નામ કે જે મને નહીં હજારો હિન્દી પંજાબી ભાવકોને રોમાંચિત કરી દે. જીવનભર પ્રેમ અને માત્ર પ્રેમના આકાશમાં વિહરનારા અમૃતાજીએ પોતાના પતિ પ્રીતમનું નામ હંમેશા પોતાની સાથે જોડેલું રાખ્યું, સાહિરને કદી ભૂલ્યા નહીં અને ઈમરોઝ, એક કલાકાર, જેમણે અમૃતાજીને એમની તમામ મર્યાદાઓ સાથે ચાહયા, એની સાથે જીવન જીવ્યા. અમૃતાજીએ કહ્યું હતું, ઇમુવા (ઇમરોઝ), જો કોઈ માનવી કોઈનો સ્વતંત્રતા દિવસ બની શકતો હોય તો તું મારો સ્વતંત્રતાદિન છો ! પોતાનાથી સાત વર્ષ નાના ઈમરોઝનો પ્રેમ સરઆંખો પર રાખતાં એમણે કહ્યું, એક વાર તું આખી દુનિયા ફરી લે, પછી પણ જો તું મને પસંદ કરીશ તો હું તને અહીં પ્રતીક્ષા કરતી મળીશ. ઇમરોઝે ઓરડાના સાત ચક્કર લગાવ્યા અને કહ્યું, થઈ ગયું ?’ વાહ ક્યા બાત હૈકોઈ રિવાજ, કોઈ પરંપરાને સ્વીકાર્યા વગર અમૃતાજી ઈમરોઝ સાથે જીવ્યા. આજે પણ લીવ ઇન રિલેશનશીપ ચર્ચાનો વિષય છે ત્યારે સમયે અમૃતાજીએ આવી પહેલ કરીને ક્રાંતિ સર્જી ! આવા અમૃતાજી માટે લખવું એટલે ચાંદનીને સ્પર્શવું, સૂરજના કોમલ કિરણોને હથેળીમાં લેવા, હવાની લહેરખી સાથે દોડવું ! પ્રેમમાં ગળાડૂબ અને છતાંયે ખુદ્દારીનું પ્રતીક બની રહ્યા. કદી એમણે લાચારીને પોતાની નજીક ફરકવા દીધી.

અમૃતાજીએ કાવ્યનું શીર્ષક આપ્યું છે આદિ પુસ્તક. પ્રેમ વિશ્વની ઉત્પત્તિનું કારણ અને પરિણામ બંને છે પ્રેમ. પ્રેમમાં અને શબ્દોમાં શ્વાસ લેનારા અમૃતાજીની રમ્ય કલ્પના છે કે વિશ્વના ઉદભવ સમયે હું હતી અને તું પણ…. હું અને તું કોઈ વ્યક્તિ નથી, છે પ્રેમનું સહઅસ્તિત્વ…. એકપણ શબ્દ વગરની ભાષા પ્રેમવાણી, આદિમ ભાષા…. જે સ્પર્શના સૂરને સમજે છે, નજરમાંથી ઉઠતાં સ્પંદનોની નાજુક લહેર અનુભવી શકે છે. એને સ્થળકાળના બંધનો સ્પર્શતા નથી. સહઅસ્તિત્વ ક્યાંક અક્ષર બન્યું, શબ્દો પ્રગટ્યા અને ભાષા બની આદિ ભાષા અને આદિ પુસ્તકકવયિત્રીને માટે કે કોઈનેય માટે આથી મોટી પ્રેમની અનુભૂતિ કઈ હોઈ શકે ? પ્રેમની અતિ સૂક્ષ્મ અને અતિ વિરાટ કલ્પના ! દેવી સરસ્વતીએ વાણી બનીને પ્રથમ શબ્દ ઉચ્ચાર્યો  હશે કે પત્ર પર લેખણ લઈને પ્રથમ અક્ષર આલેખ્યો હશે સમગ્ર માનવજાત માટે પ્રેમનો પ્રથમ ઉઘાડ બન્યો હશે..

કવિના શબ્દ સૂર્ય જેવા હોય છે. પ્રેમ શબ્દ અમૃતાજીની રગરગમાં ખૂન બનીને વહેતો હતો એટલે એમની કલમમાંથી જે ટપક્યું માત્ર પ્રેમ અને પ્રેમ સિવાય કશું નહીં.

વિખ્યાત શાયર દુષ્યંતકુમારે લખ્યું છે,

जियें तो अपने बगीचे में गुलमोहर के तले

मरें तो गैर की गलियों में गुलमोहरके लिए.

અમૃતાજી પોતાના ગુલમહોર જાતે ઉગાડ્યા અને એના રંગીન કોમળ ફૂલો વચ્ચે પોતાની જિંદગી પૂરી કરી. અમૃતાજીના શબ્દો અનંતકાળ સુધી સૂર્ય બનીને તેજ અને હૂંફ આપ્યા કરશે.

નવા વર્ષની સૌને શુભેચ્છાઓ સાથે રસીદી ટીકટ જેવી અપ્રતિમ આત્મકથા આપનારા અમૃતાજીને આપણા સૌના સલામ !!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements
Posted by: readsetu | ડિસેમ્બર 26, 2018

કાવ્યસેતુ 361

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 361 > 25 ડિસેમ્બર 2018

નસકોરાં પાર્ટી – લતા હિરાણી

શાંત રાત્રિ મહીં આવો ગહન રવ કાં સુણું?

છે ભરશિયાળુ રાતડી વાદળની ગડગડ કાં સુણું?

રે માંડ તો સૂવા મળ્યું ચિંતા મૂકી ઘરબારની,

રેશમ રજાઈ ઓઢતાં આવો ઊંચો સ્વર કાં સુણું?

છે નસકોરાંનો નાદ સંભળાય છે બહુ જોરથી,

બંધ કરવા મારું ટપલી કે ઝીણી ચૂંટી ખણું?

દિવસ આખો કચકચો સુણતી રહું વરરાજની,

રાતે મૂંગા ના રહે? બેસૂર સંગીત શીદ સુણું?

ચાર ફેરા છે ફર્યા, સાતે ડગલાં માંડીયા,

તો શું થયું? શા કારણે હું રાતમાં ઘેટાં ગણું?

જાગી ગઈ છે આજ નારી, ઊંઘ બસ ઊડી ગઈ,

છું નિશ્ચયી,દ્રઢનિશ્ચયી ગડડ ગડગડ નહીં સુણું.

ઇકવોલિટીનો છે સમય ના સહીશ જુલમો એકલી,

લૈ લઉં ડિસિશન બસ હવે,  પાર કે તે પારનું

નાખીશ કાને પૂમડા, માથે દુપટ્ટો લૈ વીંટીશ,

બેવડી બેસૂર તરજ ના સુણે ના હું સુણું.!સ્વાતિ મેઢ            

સહુને નાતાલ મુબારક.  એના ઈતિહાસમાં કે કથામાં આપણે નહીં જઈએ કેમ કે દિવસો હવે મોજમજાના પાર્ટીના છે. એકત્રીસ ડિસેમ્બરની ઉજવણીની, પાર્ટીની ચારેબાજુ ધૂમ તૈયારી  ચાલતી હશે. આમેય હવે નાનકડું વેકેશન અને મોજમજા ! એટલે આજે હાસ્યકવિતા. હાસ્યમાં સ્ત્રીઓ ઓછી અને એમાંય હાસ્ય કવિતા ! ભાગ્યે જ મળે ! સ્વાતિ મેઢ આ દિશામાં થોડું થોડું કામ કર્યે જાય છે.

લો ત્યારે, કવિતા તો તમે પહેલા જ વાંચી લીધી છે. વિષયમાં સદાસર્વદા ચાલ્યો આવતો અને ક્યારેય નહીં ખતમ થનારો એ જ નસકોરાનો પ્રોબ્લેમ ! કદાચ ભવિષ્યમાં એના ઉપાયમાં ડોકટરો કોઈક સર્જરી શોધી કાઢશે ખરા ! (આજે પણ હોય તો મને ખબર નથી, માફ કરજો) સર્જરી એટલા માટે કે દવામાં તો ડોકટરો કમાય શું ? સર્જરી કરે તો બિચારા ડોકટરોને ય પાર્ટીઓ કરવા મળે ને ! જુઓ ને ! હવે નોર્મલ ડિલિવરી કેટલી ઓછી થાય છે, જ્યાં જુઓ ત્યાં સીઝેરીયન ! અને ડોકટરો પાસે એના માટે નક્કર કારણોની અછત હોય ખરી ?

મને લાગે છે  કે અત્યારે સૌ ક્રિસમસની પાર્ટીની તૈયારી કરતાં હશે ત્યારે આ નસકોરાંપાર્ટી જરા જુદું લાગે નહી ? એમ માનો આ પણ એક જાતની મહેફિલ જ છે ને ? સ્વાતિબહેન જેવી મુશ્કેલી અનેક બહેનોને હશે. મોટાભાગે તો સ્ત્રીઓ ઉદાર હોય છે. પતિની તમામ કુટેવો એ ચલાવી લે છે કે આંખ આડા કાન કરે છે. હવે આમાં મુશ્કેલી કાનની જ અને કાન આડે તો આંખ થાય નહી ! કાન આડે કશું આવી શકે નહીં. આંખ આડે કાન કેમ આવી શકતા હશે એ ય વિચારવા જેવુ ખરું ! ભલે ને એ રૂઢિપ્રયોગ રહ્યો. રૂઢિપ્રયોગમાં આંખ ને કાનને જ કેમ લાવ્યા ? બાજુબાજુમાં છે એટલે ? આ બધુ સંશોધનનો વિષય કહેવાય અથવા  હાસ્યકવિતા કે લેખ માટે એક બીજો વિષય બની શકે ખરો !

જે હોય તે પણ રોજ રાત્રે બાજુમાં સૂતેલા પતિદેવના નસકોરાં સાંભળવા જેવો જુલમ આજની જાગી ગયેલી નારી ન ખમી શકે. હવે સમાનતાનો વાયરો ફૂંકાયો છે એટલે આ અન્યાય સાંખી ન શકાય. સમાનતાના ધોરણે પતિદેવ એને કહી શકે કે કાલથી તુંય નસકોરાં બોલાવજે જા…. પણ એય થોડું પોતાની મરજીથી થાય છે ! આ તો બાજી આખી કુદરતના હાથમાં. નસકોરાં બોલે તો બોલે ને ન બોલે તો ન બોલે !  છતાંય પતિદેવનો વિરોધ કરી જ શકાય. એમને જગાડી ચૂપ રહેવા જોરદાર ચીમકી આપી શકાય. પતિ મહાશય બિચારા જાગીને સોરી કહી ફરી સૂઈ જાય પણ ફરી સ્પીકર ચાલુ થવાનું જ ! એક જ ઉપાય છે. કાનમાં ખોસો રૂના પૂમડાં ને માથે રાણી લક્ષ્મીબાઈના ફેંટાની જેમ બાંધો દુપટ્ટો ! પછી ચડો ઊંઘના ઘોડે ! રણ જીત્યા તો જીત્યા બાકી એ પૂમડાને કે દુપટ્ટાનેય આરપાર વીંધીને થોડો અવાજ આવે તો પછી હાર સ્વીકારી લેવા સિવાય બીજું કશું ન થઈ શકે !  

 

Posted by: readsetu | ડિસેમ્બર 22, 2018

અણમોલ ભાઉ

અણમોલ ભાઉ – લતા હિરાણી

મારા પુસ્તક ગુજરાતના યુવારત્નોમાંથી

આજે શ્રીનિવાસ રામાનુજન ગણિતશાસ્ત્રીનો જન્મદિન છે. એમને વંદન સાથે…

નામ એનું અનમોલ. પિતાનું નામ સેતુભાઇ અને માતા પ્રીતિબહેન. અનમોલનું દિમાગ અણમોલ. દાદાજી બિપિનભાઇએ કેટલી દૂરંદેશી વાપરીને પૌત્રનું આ નામ પસંદ કર્યું હશે ? કુદરતનો કંઇક સંકેત જરુર હશે. અનમોલે અલોહા મેંટલ એરથમેટિક સ્પર્ધામાં આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે ઝળહળતી સફળતા મેળવી, માત્ર બાર વર્ષની વયે લિમ્કા બુકના રેકૉર્ડ્ઝમાં સ્થાન મેળવ્યું છે.

મૂળ અમદાવાદના વતની એવા આ ભાઉ પરિવારનો દિકરો. 30 જુલાઇ એનો જન્મદિવસ. એ જનમ્યો ત્યારે સામાન્ય કરતાં ઘણું ઓછું વજન ધરાવતો હતો. ડૉકટરને ચિંતા હતી કે આ બાળકને કંઇ તકલીફ તો નહિ હોય ને !! જન્મ પછી તરત એના જુદા જુદા ટેસ્ટ થયા. સદનસીબે વજન ઘણું ઓછું હોવા છતાં એ સ્વસ્થ હતો. કૃશ કાય છતાં પૂરી સ્વસ્થતા એ કદાચ એનો ઇનબોર્ન ગુણ હતો જે આટલી નાની ઉંમરે સિદ્ધ થયો.

અનમોલને જુનિયર કે.જી.માં દાખલ કર્યો. સ્કૂલમાં અનમોલનો એ પહેલો દિવસ હતો. નવી જગ્યા, નવું વાતાવરણ, નવા લોકો. આપણી શાળાઓમાં મમ્મી-પપ્પાને અંદર આવવાની કે સાથે રહેવાની મંજુરી નથી હોતી. સવારના આઠ વાગ્યે અનમોલ પોતાના મમ્મી-પપ્પાથી છૂટો પડી પોતાના ક્લાસમાં ગયો અને કુદરતનું કરવું તે એ જ દિવસે વરસાદ કહે મારું કામ !! અમદાવાદમાં એ જ દિવસે અઢાર ઇંચ વરસાદ પડ્યો. આખા શહેરમાં બધું તંત્ર ખોરવાઇ ગયું. શાળાના પહેલાં દિવસે મા-બાપથી છૂટાં પડેલાં નાનાં ભૂલકાંઓની દશા કેવી હશે એ સમજી જ શકાય. શાળાઓના ઓરડાઓ રડારોળથી ભરાઇ ગયાં.

શાળાના સંચાલકો માટે બધાં બાળકોને સંભાળવા અને એમને ઘરે પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરવી એ એક મોટું કામ હતું. મહામુસીબતે અનમોલ રાત્રે નવ વાગે પોતાના ઘરે પહોંચ્યો. શાળાના શિક્ષકો અને સંચાલકોયે તાજ્જુબ હતા કે આ એક બાળક એવું હતું કે જેણે આખો દિવસ કશીયે રડારોળ કે ધમાલ કર્યા વગર શાંતિથી રમ્યા કર્યું હતું !! બીજાં રડતાં બાળકોને જોઇનેય એ શાંત જ રહ્યો હતો !! પોતાના મમ્મી-પપ્પાથી છૂટા પડી પહેલી વાર આટલી નાની વયમાં અજાણ્યા લોકો સાથે આટલા બધા કલાકો વિતાવવામાં એને કશી મુશ્કેલી નહોતી પડી !! અનમોલની આ સ્વસ્થતા હજુ જેમની તેમ છે. અને ઇશ્વર કરે એ હંમેશા જળવાઇ રહે અને સૌને પ્રેરણા આપતી રહે.

અનમોલે પોતાના આટલા નાનકડા જીવનમાં આચરણથી સિદ્ધ કર્યું છે કે પરિશ્રમ વિના સફળતા નથી. અથવા કહો કે સફળતાનો કોઇ શોર્ટકટ નથી. વહેલી પરોઢના પાંચ વાગ્યાથી અનમોલનું શિડ્યુઅલ શરુ થાય. શાળાનો અભ્યાસ, શાળાનું હોમવર્ક, મેંટલ મેથ્સના ક્લાસ, રાષ્ટ્રિય બુદ્ધિમત્તાની કસોટીની પરીક્ષાઓ, સ્પોર્ટ્સ, ક્યારેક પેઇંટીંગ કે અન્ય પરીક્ષાઓની તૈયારી અને પોતાની રોજિંદી દિનચર્યા તો ખરી જ.

કોઇને પણ એમ વિચાર જરુર આવે કે કદીક અનમોલને આ ઘરેડમાંથી છૂટવાનું મન નહિ થતું હોય ? મમ્મી પ્રીતિબહેન કહે છે અનમોલ આઠમામાં આવ્યો પણ એને કદી વઢવું નથી પડ્યું. એનામાં સમજદારી ઘણી છે. એને એક વખત એક વાત કહો એ પછી બીજી વખત ન જ કહેવી પડે. ટોકવાનો તો સવાલ જ નથી. મેં એને એક વખત સમજાવ્યું કે બેટા, મહેનત કરીએ તો જ સિદ્ધિ મળે. સમય કિંમતી છે. તારે એની પળ પળનો સદુપયોગ કરવાનો. તારે જરા પણ સમય નહિ બગાડવાનો. બસ, એ પછી ફરી ક્યારેય આ વાત સમજાવવી નથી પડી. કદી કોઇ સુચના નથી આપવી પડી. એ હંમેશા અને સતત એક પછી એક, પોતાનું કામ કર્યે જતો હોય !!

અનમોલની સિદ્ધિ પાછળ એની પોતાની નિષ્ઠા તો ખરી જ પણ એનાં મમ્મી-પપ્પાનો ફાળો જબરદસ્ત છે. પ્રીતિબહેન રોજ વહેલી સવારમાં ચાર વાગ્યે ઊઠી જાય. બપોર થતાં સુધીમાં ઘરનું બધું જ કામ પૂરું થઇ જાય. જેવો અનમોલ સ્કૂલેથી આવે કે પછી એનામાં જ ધ્યાન. અનમોલનું ભણવાનું અને એની જરૂરિયાતો પૂરી કરવાની. પ્રીતિબહેને અનમોલ માટે કોઇ ટ્યુશનો નથી રાખ્યા. એને પપ્પા સેતુભાઇ મેથ્સ શીખવે અને બાકીના વિષયો મમ્મી શીખવે. જરુર પડ્યે થોડી ઘણી મદદ મોટી બહેન અનેરી પણ કરે.

અમદાવાદની દિલ્હી પબ્લિક સ્કૂલમાં હાલમાં આઠમા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે અનમોલે વીશ એન્ડ બ્રુમ (આંબાવાડી સેંટર) બ્રેઇન ડેવલપમેંટ સેંટરમાં નવમા વર્ષથી એબેક્સ મેન્ટલ એરિથમેટિક શીખવાનું શરુ કર્યું. ગુરુ શ્રી લતા અગ્નાનીનો આ લાડકો શિષ્ય અનમોલ ધીમે ધીમે આ વિષયમાં એટલો પાવરધો થયો કે ક્લાસમાં કે મહેમાનોની સામે એ ડેમોબોય બની ગયો. કોઇની સામે ડેમોંસ્ટ્રેશન કરવાનું હોય તો અનમોલનું જ એ કામ.

મેંટલ એરિથમેટિકમાં એબાકસ એ એક પ્રકારનું સાધન આવે છે જેના દ્વારા સંખ્યાની ગણતરી કરવામાં આવે છે. એબાકસ એ બાળકોના મગજમાં એક ફોટોજનિક ઇમેજ ઊભી કરે છે, જેનાથી બાળક પોતાની આંગળી દ્વારા ઇમેજ કરી ગણતરી કરી લે છે. આ પદ્ધતિના કુલ આઠ લેવલ છે. આ પદ્ધતિ શીખવાથી ગણિતમાં તો ખરી જ પણ અન્ય વિષયોના અભ્યાસમાં પણ એકાગ્રતા વધે છે, ઝડપ વધે છે અને પરિણામે આત્મવિશ્વાસમાં ખૂબ વધારો થાય છે. બે વરસ મેન્ટલ એરિથમેટિકનો કોર્સ કર્યા પછી કોઇપણ સાધનની મદદ વગર બાળક ખૂબ સરળતાથી ગણિતના દાખલા કરી શકે છે.

મેન્ટલ એરિથમેટિક શીખ્યા પછી અનમોલ એક પછી એક સ્પર્ધાઓમાં પોતાનું હીર બતાવતો ગયો. 2005માં અલોહા મેન્ટલ એરિથમેટિકની નેશનલ લેવલ સ્પર્ધા લેવલ 1માં એને સી કેટેગરી પ્રાપ્ત થઇ. એ પછી ઓગણીસ ફેબ્રુઆરી 2006માં અમદાવાદ ખાતે સીટી લેવલે એને બીજા નંબરે સર્ટિફિકેટ ઓફ એક્સેલન્સ પ્રાપ્ત થયું.

અઠાવીસ મે 2006માં અનમોલે ચીનના હેંન્ઝાઉમાં ઇંટરનેશનલ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો અને સેકંડ રનર અપ ટ્રોફી જીતી લીધી. હવે વૈશ્વિક સ્તર પર અનમોલની પ્રતિભા વિકસવા લાગી. ફરીને છઠ્ઠી મે 2007માં મલેશિયાના કુઆલાલમ્પુરમાં ઇંટરનેશનલ સ્પર્ધામાં અનમોલે ભાગ લીધો અને થર્ડ રનર અપની ટ્રોફી જીતી લીધી. આ જ વર્ષમાં અલોહા સેંટર તરફથી એને ગ્રાન્ડ માસ્ટર સર્ટિફેકેટ પણ મળ્યું.

માત્ર બાર વર્ષની વયમાં અનમોલે ચીન અને મલેશિયાની બે આંતરરાષ્ટ્રિય લેવલની સ્પર્ધાઓમાં આટલો જબરદસ્ત દેખાવ કર્યો. સરવાળા, બાદબાકી, ગુણાકાર, ભાગાકારના તેરથી પંદર સ્ટેપવાળા ત્રીસ દાખલા અનમોલ ત્રણ મિનિટમાં જ મૌખિક રીતે ગણીને જવાબ આપી દે. આ બદલ એને 2009ની લિમ્કા બુકના રેકૉર્ડ્ઝમાં પણ સ્થાન મળ્યું છે. બે આંતરરાષ્ટ્રિય સ્પર્ધાઓમાં આ વયજૂથમાં બે ઇનામ મેળવનારો કદાચ ગુજરાતનો આ એકમાત્ર વિદ્યાર્થી છે.

લિમ્કા બુકમાં સ્થાન મેળવવાનો અનમોલને આનંદ છે પણ તે કહે છે કે આ સિદ્ધિથી મારી જવાબદારી ઘણી વધી જાય છે. હવે મારે સતત આગળ જ રહેવાનું છે, આગળ વધતાં જ રહેવાનું છે. શાબાશ અનમોલ !! સલામ છે તારી સમજણને !!

અનમોલની આ યશસ્વી સિદ્ધિ બદલ એના પર પ્રશંસાના ફૂલો વરસ્યા. અનેક સંસ્થાઓએ એને બિરદાવ્યો. શાબાશ ઇંડિયા જેવા રિઆલીટી શૉમાં એક જ મિનિટમાં ખૂબ લાંબી ગણતરી કરીને એણે લોકોને ચકિત કરી દીધા હતા. શાબાશ ઇંડિયાના એંકર હુસેન અનમોલની શક્તિ પર ફિદા થઇ ગયા અને એને પોતાની પાસે રહી જવાની ઓફર કરી !!

આમ જુઓ તો અનમોલને બાલપણથી જ ગણિતમાં રસ છે. આંકડાઓ એના બેસ્ટ ફ્રેંડ છે. ગણિતની આ સ્પર્ધાઓ ઉપરાંત અનમોલે ચિત્ર સ્પર્ધા અને નિબંધ સ્પર્ધામાં પણ પોતાનું હીર બતાવ્યું છે. સામાન્ય જ્ઞાન અને ગણિત વિજ્ઞાનની ટેલેંટ સર્ચ કોંટેસ્ટમાં એણે સરેરાશ નેવું ટકા માર્ક્સ મેળવેલ છે. અવંતિકા સ્લોગન સ્પર્ધા અને ગ્રીટીંગ કાર્ડ સ્પર્ધામાં એણે મેડલ્સ મેળવ્યાં છે.

અનમોલના મમ્મી પ્રીતિબહેનની દરેક કામ માટેની ચીવટ અને નિસબત નોંધપાત્ર છે. એની સિદ્ધિ પાછળ આ સંસ્કારના ઊંડા મૂળ ચોક્કસ જવાબદાર છે. અનમોલ એના દાદા-દાદી અને નાનાજી પાસેથી પણ સતત પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન મેળવે છે. અનમોલ કહે છે, મારે હવે ગિનિસ બુકમાં નામ નોંધાવવું છે. અનમોલના રોલ મોડેલ ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી છે. આઇ.આઇ.એમ.માં એમબીએ કરવાનું અનમોલનું સ્વપ્નું છે.

તને ફ્રી ટાઇમ મળે તો તું શું કરે ?

મને ફ્રી ટાઇમ મળે એ અઘરું છે પણ માનો કે મળે તો હું કેટલાય પુસ્તકો વાંચી લઉં અને કમ્પ્યુટરની ગેમ્સ રમું.

આમ છતાંયે આઉટડોર રમતોથીયે એ વિમુખ નથી. ફૂટબોલ એની પ્રિય રમત છે. હંમેશા પોતાના કામમાં મગ્ન અનમોલ અંતર્મુખી છે. એને ટોળામાં કે સમુહમાં ન ફાવે. ટોળટપ્પાં કે રખડપટ્ટી એના શબ્દકોશમાં જ નથી. સ્વભાવનો એકદમ શાંત અને એને બધું જ સ્વીકાર્ય. આજકાલ મધ્યમ વર્ગનાં બાળકો પણ દેખાદેખીથી મા-બાપને ખોટા ખર્ચામાં ઉતારતાં હોય છે. ત્યારે અનમોલ માટે કોઇ ચીજની જીદ તો ઠીક પણ માગણીયે ન હોય ! એને બધું જ ચાલે. એને હંમેશા સંતોષ હોય. અલબત્ત પોતાના અભ્યાસ અને પ્રવૃત્તિમાંથી એનું ધ્યાન ભૌતિક ચીજો તરફ જાય તો માગણી કરે ને !!

કદીક કોઇ ભૂલ થઇ હોય કે પોતાના કામનું બરોબર રીઝલ્ટ ન આવ્યું હોય તો ઘરે આવીને મમ્મીને બધી વાત કરી દેવાની. ઇસ્ટ ઓર વેસ્ટ, મમ્મીનું ફૂડ જ બેસ્ટ માનતા અનમોલને બહારનું ખાવાનું જરાપણ પસંદ નથી. પ્રીતિબહેન પણ દરેક ચીજ ઘરે બનાવવામાં જ માને છે.

કોઇની સાથે વાત કરવામાં શરમાળ પણ અતિ સંવેદનશીલ અનમોલ સાથે કોઇ ખોટું કરે કે એને ખોટી રીતે ઠપકો આપે તો એ જરાય દલીલ નહિ કરે પણ એને તરત જ સખત તાવ ચડી જાય. એટલે એને સંભાળવામાં ઘણું ધ્યાન આપવું પડે. એની મમ્મીએ આ વાત એના શિક્ષકોને પણ કહી રાખવી પડે.

નવલકથાઓ વાંચવાના શોખીન અનમોલને મોટા થઇને સમાજસેવા કરવી છે. આપણા આવતી કાલના ઘડવૈયાઓમાંના એક અનમોલને ઘણી દુઆઓ…

મારા પુસ્તક ગુજરાતના યુવારત્નોમાંથી.

 

Posted by: readsetu | ડિસેમ્બર 18, 2018

કાવ્યસેતુ 360

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 360 > 18 ડિસેમ્બર 2018

દિલ પર દસ્તક – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

મને ભીંત જરા પણ પસંદ નથી;
કારણ કે મને આકાશ ગમે છે..!!
હું કઈ કીડી નથી કે ચાલ્યા કરું હારબંધ.
હું ગરોળી પણ નથી કે રાહ જોયા કરું.
હું ફેંકી દઉં મારા કપાળનો સૂરજ ભીંત પર તો
ક્ષણમાં રાખ, બધુંય.
મારે ભીંત પર ટકોરા પાડવાની જરૂર નથી;
હું મારા અવાજથી ખેરવી શકું છું
ફક્ત પોપડી નહિરંગ, રેતી, ઈંટ અને સિમેન્ટ સુધ્ધાં..!!
હું મારા નખથી ખોતરી શકું છું એમાં બારી અને દરવાજો.
પાણી બતાવું એને તો તરવા લાગે.
કે પછી કેશ વડે ઝાટકી નાખુંઆખું ચોમાસું એના પર…!!
હું એક દરિયો ચીતરી શકું છું એના પર નજર ફેરવીને.
મારી આંગળીના ટેરવેથી હું ઉગાડી શકું છું, બગીચોભીંત પર.
મને ફૂંક મારી એમાંથી પંખી ઉડાડતા આવડે છે..!!
જો હું એના પર હથેળી ફેરવું પ્રેમથી….
તો, છૂટી જાય એનું
ભીંતપણું..!
સારું છે કે મેં હજુ સુધી એને ચૂમી નથી
નહીંતર….!!
હું બીજું ઘણુંય કરી શકું છું.
મારામાં હજુય મોજુદ છે
મારુ પીપળાપણું…!!  રાધિકા પટેલ

યાદ આવી જાય, આપણો રૂઢિપ્રયોગ – ‘ભીંત ફાડીને પીપળો ઊગે’ ! એક શક્તિશાળી બીજમાંથી કુમળા તંતુઓ ફૂટે અને આ તંતુઓ પોતાની તાકાતથી એવા વધતા જાય કે અંતે એ ભીંત જેવી ભીંતને ચીરી નાખે. ખડકોમાં તિરાડ પાડીને ઊગતા તરણાં અત્યંત કોમળ હોય છે પણ એની તાકાતને એના સ્વરૂપ સાથે કશી લેવાદેવા નહીં. કોમળ હૈયાની અડીખમ શક્તિનું પ્રતીક એટલે સ્ત્રી ! વેલની જેમ વીંટળાઇ વળતી અને લાગણીનો આધાર ઝંખતી સ્ત્રી જ્યારે મનને ઝટકોરી ટટ્ટાર ઊભી થાય છે ત્યારે શું બને એ જાણવું હોય તો રાધિકાનું આ કાવ્ય વાંચવું પડે ! આવી અનેક સ્ત્રીઓના દાખલાઓથી ઇતિહાસના પાનાં ભર્યા છે.

‘હું શું કરી શકું છું !’ અને મને શું ‘જરા પણ પસંદ નથી’ એની અડીખમ અભિવ્યક્તિ આ કવિતામાં અદભૂત સચોટતાથી વ્યક્ત થઈ છે. પ્રતીકોની પસંદગી કાવ્યને જાનદાર બનાવી દે છે. કવિતામાં કલ્પના હોય છે અને અહીં એ આ કલ્પના તદ્દન વાસ્તવિક લાગે છે. અહીં માત્ર શબ્દોના સાથીયા નથી, જરાપણ નહીં. કારણ વાસ્તવિક જીવનમાં પણ નજર નાખીશું તો આ શબ્દોને સાર્થક ઠેરવે એવા ચાર ઉદાહરણ તો આપણી આસપાસ જીવતા જોવા મળશે. કતારબંધ કે લાચારીથી જીવતા જીવો પણ દુનિયામાં હોય છે, વિશ્વ આ શંભુમેળાઓનું જ બનેલું છે પણ એમાં આવી હસ્તીઓનો ઉજાસ બીજા લાચાર જીવોને પ્રેરણા આપતો હોય છે અને એનાથી કોઈ ચાર કદમ પણ ચાલવાનું સાહસ કરે તો સરવાળે આ શક્તિ જગતને જીવવા જેવું બનાવી દેતી હોય છે.

પોતાની જાત વિષે સ્પષ્ટ હોવું, પોતાની શક્તિઓથી સભાન હોવું એ સૌને માટે સહજ નથી. પોતાની આવડત, કૌશલ્યથી અજાણ રહીને જિંદગી પૂરી કરી નાખતા જીવો કેટલા બધા ! એટલે જ બાળકને સૌ પ્રથમ શીખવવાની અથવા કહો કે માબાપે સૌ પ્રથમ શીખવાની બાબત આ જ છે કે પોતાના બાળકની શક્તિ ઓળખે, એને ઈશ્વરે શું  વિશિષ્ટ આપ્યું છે એ શોધી કાઢે, બાળકને પણ એ શોધતા શીખવે જેથી એ પોતાની ઈશ્વરદત્ત શક્તિઓને વિકસાવે. આજે અનેક કવયિત્રીઓ, લેખિકાઓ એવી છે કે જેમણે લગભગ ચાલીસ વરસ પછી પોતાની પ્રતિભા ઓળખી અને કામ શરૂ કર્યું. જો એમણે કિશોરાવસ્થાથી જ પોતાનો મૂળ રાહ પકડ્યો હોત તો એ આજે ક્યાં હોત !

નાયિકાને આકાશ પસંદ છે. આકાશની વિશાળતા, એનું ખુલ્લાપણું અને સતત ગતિ એ જીવનનું પ્રતીક છે. જીવન એવું જ હોવું જોઈએ. આકાશની ગતિ અને અવકાશ એ સૌને મળવા જોઈએ. આ કવિતા પ્રખર પોતાપણાની કવિતા છે, અડીખમ આત્મવિશ્વાસની કવિતા છે. આવો વિશ્વાસ માનવીમાં જાગે ત્યારે એનું તરણા જેવું કોમળ હૈયું, ભીંત ફાડીને ય ઊગી શકે, આકાશ તરફ ગતિ કરી શકે….  એ હથેળીમાં હિમાલય લઈ શકે…….        

 

Posted by: readsetu | ડિસેમ્બર 11, 2018

કાવ્યસેતુ 358

દિવ્ય ભાસ્કર >  કાવ્યસેતુ 358 > 4 ડિસેમ્બર 2018

તડકાના ફૂલો – લતા હિરાણી

 સૂરજ આજે જિદે ભરાયો છે

રસ્તાનો ડામર પીગળીને

જાણે શહેર આખામાં રેલાયો છે.

સૂરજ હવે મરણિયો થયો છે

ને સડકો મૃગજળની જનેતા બની છે

રસ્તાની કોરે ઊભેલા

ગરમાળાના હારબંધ વૃક્ષો

તડકો પી પીને ખીલવે છે, ઢગલાબંધ ફૂલો

સૂરજ અણનમ ઊભો છે, મેદાને એકાકી

રસ્તા પરનો મોચી, સાયકલવાળૉ, લારી ગલ્લાવાળો

સૌ ગોઠવાયા છે ગરમાળાને છાંયે

સૂરજ ધીમો પડવાનું નામ નથી લેતો

ને ગરમાળો પણ પોપકોર્નની જેમ

ફોડે જાય છે પીળાચટ્ટાક ફૂલ..

ફૂલો જ ફૂલો

જાણે અનેક નાના સૂરજના

પ્રતિદ્વંદ્વ માટે !!!  ………………….દક્ષા પટેલ

કવયિત્રી દક્ષા સરસ મજાનું પ્રકૃતિકાવ્ય ! કવયિત્રી અમદાવાદના છે અને અમદાવાદીઓ માટે તડકો જીવનનો એક ભાગ છે. આમ તો વાત સૌને માટે હોય પણ હવે એવું થઈ ગયું છે કે અમદાવાદમાં અગિયાર મહિના ઉનાળો અને માંડ એકાદ મહિનો શિયાળો ! આમ તો શિયાળોય નહી, શિયાળા જેવું કહેવાય કે જ્યારે ગરમી ખાસ થાય. લગભગ નવેમ્બરથી શરૂ થઈ જતી અને ફેબ્રુઆરીના અંત સુધી ઠરીઠામ થઈને રહેતી ઠંડીને હવે અમદાવાદમાં એકાદ મહિનાથી વધારે રહેવું નથી ગમતું. આસ્વાદ છપાશે ત્યારે એટલે કે ચોથી ડિસેમ્બરેય હજી બપોરને એસી વગર ગમતું નહીં હોય ! જવા દો, તો આડવાતથી શરૂઆત થઈ ગઈ !

અહીં તો કાળઝાળ ઉનાળે પીળાચટ્ટાક ફૂલો વેરતાં મજાના ગરમાળાની વાત છે. માથે ધોમધખતો સૂરજ તાંડવ કરતો હોય, તડકાને કારણે જીવન હાલ બેહાલ હોય, સડકો પર મૃગજળના સાથિયા રચાતા હોય આવા વસમા સંજોગોમાંય ગરમાળાના કે કોઈપણ ફૂલો આંખને ભલે ક્ષણભર પણ જે ઠંડક આપે એ અદભૂત હોય છે. લૂમેઝૂમે લચકતો ગરમાળો રસ્તા ઉપર તો બે ઘડી આંખને ઠારે જ છે પણ કવિતાના અંતમાં, આ વૃક્ષ એના સેંકડો ફૂલોથી જાણે સૂરજ સાથે સ્પર્ધામાં ઉતરે છે એ કલ્પન હીંચકે બેસીને ઝૂલતા ઝૂલતા કવિતા વાંચતાં હોય તો એસીને એકકોર મૂકીને હૈયે ટાઢક પ્રસરાવી દે એવું અદભૂત બન્યું છે. અછાંદસ કાવ્યની આ જ વિશેષતા છે. શરૂઆતમાં જાણે કોઈ વર્ણન વાંચતાં હોય એવું લાગે પણ એમાં વચ્ચે કોઈક નમણા સ્પંદનો મનને સ્પર્શી જાય અને અંતમાં કોઈ વિશેષ ચમત્કૃતિથી કાવ્યતત્વને હૃદયવત કરી દે ! ઉદાહરણ તરીકે ગરમાળાના હારબંધ વૃક્ષો / તડકો પી પીને ખીલવે છે / ઢગલાબંધ ફૂલો…’ અહી તડકો પીવાની વાત કે એની પહેલાં આવેલ પંક્તિઓમાં સૂરજની જિદ્દે ભરાવાની કે મરણિયા થવાની વાતમાં ભરપૂર કાવ્યાત્મકતા છે.

આ સુવાંગ પ્રકૃતિકાવ્ય છે પણ જીવનમાંય કેટકેટલા તડકા પીધા પછી સમજણના ફૂલ ખીલે છે ! તડકાઓ બાહ્ય હોવા જરૂરી નથી. સાવ સુંવાળા દેખાતા જીવનમાં અંદરના તાપ અભરે ભર્યા હોય છે જેની જાણ બહારના લોકોને ખાસ નથી થતી. અનેક ઠોકરો, અનેક ભૂલો અને એના માઠા પરિણામોની પોતાને જ ખબર હોય છે પણ સમજણના ફૂલો બેસે, ખીલે ત્યાં તો જીવનનો ઉતરાર્ધ આવી જાય છે. આમ તો આ જીવનભર ચાલતી પ્રક્રિયા છે તોયે ‘ઠરેલપણું’ ઠરીઠામ થતાં બહુ વાર લાગે છે. પૂર્ણત્વ તો ઋષિઓને પણ દુર્લભ છે તો માનવીનું શું ગજું ? શ્રાપોની તમામ કથાઓ એ જ સિદ્ધ કરે છે ને ! જેમને થોડીક ‘સમજણ’ ઊગે છે એ વર્ગ બહુ નાનો છે ને અણસમજની દુનિયામાં જીવીને આયખું પૂરું કરનાર લોકોનો વર્ગ બહુ મોટો ! આનું જ નામ માયા ? આનું જ નામ સંસાર ને !

ચાલો, સૌને ‘સમજણ’ના ફૂલો ખીલે એવી શુભેચ્છાઓ સાથે ફરી કવિ હરિશ્ચંદ્ર જોશીની થોડીક પંક્તિઓ પાસે …

તડકો ચાખો

પીળચટ્ટો પીરસાયો રે તડકો ચાખો, સૂરજ, લ્યો મલકાયો રે   તડકો ચાખો                                                                                                                                            આળસ મરડી સૂરજમુખીની કળીઓ મલકે / કલરવની પાંદડીઓ વેરી પંખી ચહકે

ઊજળી કોઇ ટપાલ અધૂકડાં દ્વારે સરકે / ભોર ઉપર ભભરાયો રે…..  તડકો ચાખો…….

 

 

 

   

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ડિસેમ્બર 11, 2018

કાવ્યસેતુ 359

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 359 > 11 ડિસેમ્બર 2018

મા જ તું, એક તું – લતા હિરાણી

ગઝલનું વિશ્વ પ્રેમ અને પ્રેમિકાથી, ઇશ્કી રચનાઓથી ઉભરાય છે એવા સમયે કવિ, ગઝલકાર ડો. સતીન દેસાઈના માતૃગઝલોથી ભરચક ‘તાદર્થ્ય’ અને ‘ધબક’ના બે વિશેષાંકો હાથમાં આવ્યા ત્યારે આશ્ચર્ય અને અહોભાવ બંને એકસાથે અનુભવ્યા. માતૃપ્રેમથી છલકાતી કે માતૃમહિમા વર્ણવતી અનેક અમર રચનાઓ ગુજરાતી સાહિત્યને રળિયાત કરે છે પણ અહીં અનોખી વાત એ છે કે માતૃપ્રેમની મિસાલ સમું પૂરી ત્રણસો ગઝલોનું આખું પુસ્તક તૈયાર થઈ રહ્યું છે ! કદાચ આ ઐતિહાસિક ઘટના બની રહે ! એકબાજુ બધી જ ગઝલ પૂરા અગિયાર શેરની અને બીજીબાજુ કોલમનો સ્થળસંકોચ ! આ બેયને એકસાથે કેમ સાંકળવા ? તો હવે અલગ અલગ પણ મને ગમેલા, માતાની અર્ચના સ્વરૂપ શેરનો પ્રવાસ આદરીએ.

સ્વજનનું અને એમાંય માતાનું મૃત્યુ જીરવવું સહજ નથી હોતું પણ જીવન આખું અડીખમ જીવીને સફરના ઉંબરે ઊભેલી મા જાય ત્યારે દુખ અને આશ્વાસન બંને એકસાથે મળે છે એ સામાન્ય બાબત છે પણ અહીં અસામાન્ય એ છે કે આ અતિસંવેદનશીલ કવિની આંખમાં આજે પણ બાની વાત કરતાં આંસુ છલકાય છે !

ગેલમસ્તીમાં અકારણ હું તો સંતાઈ જતો

ક્યાં ખબર એવી હતી કે માય સંતાશે કદી ?

કલમકારો, ગઝલની ઐસી તૈસી ના કરો

છે ગઝલ સાક્ષાત મા તમનેય પરખાશે કદી

સતત માની સાથે હોવાની અનુભૂતિ અને સતત સાથે જ રહેવાની આકાંક્ષા આ શેરોમાં કેવી પડઘાય છે !  

એનું ઋણ ખૂટયું નથી, છૂટ્યા નથી સહવાસ પણ

જ્યાં સૂતી છે મા કબરના એ જ પથ્થરમાં છું હું.

એટલે દીવો કરે છે ત્યાં જ મારા નામનો

મા મહાલય છે જનમનું, એના ઉંબરમાં છું હું !

માતાની શારીરિક જુદાઈને શબ્દોથી હળવી કરવાના પ્રયત્નમાં કવિ કહે છે,

ખાલી પડેલા આંગણે ઝૂલામાં માતના

હિંચી લે સુબહો શામ તું, સોમી ગઝલ કહી

એ ઉડવા સમર્થ થઈ છે અનંતમાં

બાને હવે થામ તું, સોમી ગઝલ કહી

માતાએ જે જીવનભર આપ્યા કર્યું છે, સંતાનો સામાન્ય રીતે ભૂલી જતાં હોય છે પણ કવિસંતાન અનોખું છે.

એને વણી લીધું છે મેં ગઝલોના પ્રાસમાં

દીઠું અપાર માએ જે ઝાંખા ઉજાસમાં.

બીજા કશાથી તૃપ્તિ થવાની ક્યાં હતી ?

આકંઠ માને પી ગયો છું મારી પ્યાસમાં.

જે પોતે પણ જીવનના ઉતરાર્ધમાં છે એવી વ્યક્તિના મનને પાકટ ઉમરે વિદાય લેતી માતાનું મૃત્યુ આટલું વલોવી નાખે એ હૃદયની આરપાર ઉતરી જાય એવી ઘટના છે.

સૂર્યના એ પ્રશ્ન પર સંતો અવાચક થઈ જતાં

માના જેવો બ્રહ્મમાં ભગવાઈનો ધરનાર ક્યાં ?

એક બે છૂટાછવાયા મેઘ ગોરંભાય પણ

માની આંખોમાં વણાતા હો, અષાઢી હાર ક્યાં ?

માના સ્નેહની ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરવાની સાથે અહી અહોભાવની ઊંડાઈ પણ એટલી જ અનુભવાય છે.  

કૃષ્ણ મારી આંગળી ઝાલી રમાડી ક્યાં શક્યો ?

ગર્ભમાં ધારી રમાડયો છે મને તેં રાસમાં.

આંસુ માના કઈં નથી પરવેઝ છે મોતી જ એ

સૂર્યનું એકાદ ટીપું હોય છે જે ઘાસમાં.

મૃત્યુનો, કોઇના અભાવનો આઘાત ગમે એટલો હોય, અંતે વાસ્તવિકતાના સ્વીકાર વગર કોઈ ઉપાય નથી.

એના જાવાથીય ઘરમાં ફેર ક્યાં ઝાઝો પડ્યો ?

બેસતી મા જ્યાં હતી બસ ત્યાં છબી લાગી ગઈ.

આમ ટોળામાં ઊભી તી જીવતી ને જાગતી

આગ પોતાને પછી પરવેઝ ચાંપી ગઇ.

અનેક શેરો ટાંકી શકાય એમ છે કેમ કે માતા પ્રત્યેના સ્નેહનો અહી ગઝલદરિયો ઊભરાયો છે પણ સ્થળમર્યાદાની વાસ્તવિકતાના સ્વીકાર સાથે કવિના માતૃપ્રેમને સો સલામ !           

 

Posted by: readsetu | નવેમ્બર 27, 2018

કાવ્યસેતુ 357

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 357 > 27 નવેમ્બર 2018

પ્રવાસનો ઉજાસ – લતા હિરાણી

છેલ્લો  પ્રવાસ છે,
ઘટમાં ઉજાસ છે,

આ ખોળિયું ઘણો,
મોંઘો લિબાસ છે.

જીવન ગઝલનો તું,
અંત્યાનુપ્રાસ  છે

કાં તું  કશે નથી,
કાં આસપાસ છે.

બે-પાંચ શબ્દનો,
મારો ગરાસ છે.

હસવું રૂદન તણો,
અણઘડ પ્રયાસ છે.  – હર્ષા દવે

ટૂંકી બહરની અને ઊંડી આધ્યાત્મિકતાથી છલોછલ રચના તરત ધ્યાન ખેંચે એવી નોંધપાત્ર છે. અવલોકન ઘણી ક્ષિતિજો ઉઘાડે છે અને એમાંય જ્યારે અંદરની તરફ વળે ત્યારે જે ઉઘાડ થાય, જે અજવાસ પમાય એમાં જીવનપ્રવાસના ઉન્નત શિખરોને ઝળહળતાં ભાળી શકાય. વાણીની કેડીઓ છોડીને મૌનના રાજમાર્ગ પર થતો આ પ્રવાસ છેલ્લો હોય કે મધ્યનો, અંદર ઉજાસ પાથરે છે અને મૂળે તો પ્રવાસની જ મજા છે, પહોંચવાનું ઈશ્વરાધીન છે એ સમજણ અવશ્ય બક્ષે છે.

શરીરની લોકો કેટલી અવગણના કરતાં હોય છે ! એ જ તો માધ્યમ છે, ક્યાંય પણ પહોંચવાનું ! ભલે બધાને આધ્યાત્મિક ઊંચાઈઓમાં રસ ન હોય, મોક્ષની તો વાત જ જવા દઈએ તો પણ જીવનમાં જે કાંઇ પામવું છે, એ આ શરીરના માધ્યમ વગર શક્ય જ નથી છતાં એના વિચાર વગર જ દોડ ચાલતી રહે. પેટમાં જે અન્ન જાય છે એના પાચન થકી આ દેહમાં રક્ત બને છે અને શરીર ચાલે છે. આપણાં ઋષિ મુનીઓએ કહ્યું છે શરીરને મંદિર ગણી એમાં ભોજનનો પ્રસાદ ધરાવો. જો આ વિચારને સમજીએ તો ભોજન / ખોરાક માટે કેટલું જાગૃત રહેવું જોઈએ ! બહુ મોંઘો આ દેહનો લિબાસ છે પણ એને સંભાળવાનું ગજું બહુ ઓછાનું છે અને જે સંભાળે છે એનું જીવન બદલાઈ જાય છે. આટલી વાત સમજનાર માટે ચિંતનના દ્વાર આપોઆપ ખૂલી જાય છે.

જીવન ગઝલનો તું, અંત્યાનુપ્રાસ છે બહુ સરસ પ્રતીકથી કેટલા ઓછા શબ્દોમાં એક ઊંચી વાત કહી દીધી ! આ ગઝલમાં સળંગ આધ્યાત્મિકતાનો સૂર સંભળાય છે બાકી પ્રિયતમ અને પ્રભુ વચ્ચે ભેદરેખા દોરવી અઘરી હોય છે. આમેય કોઈને ઈશ્વરના સ્થાને મૂકીને જ પ્રેમના દરિયામાં ડૂબી શકાય. અંત્યાનુપ્રાસ વગર ગઝલનું અવતરણ થઈ શકે નહીં એમ જ જીવન ગઝલમાં એક ઈશના ધ્યેય વગર સમાપ્તિની કક્ષા પામી શકાય નહીં. સમાપ્તિ તો થવાની જ. જીવન છે એટલે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે પણ અંતે પામ્યા શું ? અંતિમ પ્રવાસ સમયે ખુલ્લી હથેળીમાં ધન્યતાની લકીરો દોરાઈ કે નહીં એ મહત્વની વાત છે.

એના અસ્તિત્વનો સ્વીકાર એક પડકાર આપીને કરાયો છે. કાં તું કશે નથી, કાં આસપાસ છે ભાવોની સળંગ ગૂંથણીને પામવા પ્રયાસ કરીએ તો અહીં સ્વીકારની જ આભા પથરાયેલી જોવા મળે છે. જે હવાની જેમ આસપાસ પથરાયો છે, જે અસ્તિત્વના અણુ અણુમાં વ્યાપેલો છે એને જોવા માટે આંખ નહીં, અંતર જોઈએ. દૃશ્ય નહીં, દૃષ્ટિ જોઈએ, વાત નહીં, વિશ્વાસ જોઈએ. આ શબ્દોની આબોહવા એ વિશ્વાસનું સર્જન કરે છે. બાકી કવિની મિરાત એટલે થોડાક શબ્દો અને એ સિવાય કશું નહીં ! શબ્દો જ એના આભૂષણ અને શબ્દો જ એનું જીવન. એ થોડાક શબ્દો વડે કોઈના અંતરની આરપાર ઉતરી જાય, એ જ એનું સામ્રાજ્ય.

હાસ્ય અને રુદન એક સિક્કાની બે બાજુ છે. હાસ્યની પરાકાષ્ઠા આંખમાં આંસુ લાવે છે. હસતાં હસતાં રડી પડાય જીવનનો એક સામાન્ય અનુભવ છે. બેયને જુદા પાડવા હાસ્યાસ્પદ ગણી શકાય. રડવું હોય અને હસવું પડે ત્યારે એક ત્રિશંકુની સ્થિતિ જન્મે જેમાં તો પૂરું હાસ્ય હોય, રુદન ! પણ આવી અણઘડ પરિસ્થિતિનાય શિકાર થવું પડતું હોય છે. એને સામાન્ય બનતા બનાવોમાં લેખવું પડે. જીવન છે અને જીવનની બધી બાબતોનો અહીં સ્વીકાર છે. સ્વીકાર સરળતાની નિશાની છે અને સરળતા સચ્ચાઈનું સ્વરૂપ ! પણ સરળતા બહુ અઘરી છે. એક સીધી લીટી ફૂટપટ્ટી વગર આંકી જુઓ, સમજાઈ જશે કે સરળ બનવું, જરાય  સરળ નથી !

                  

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | નવેમ્બર 20, 2018

કાવ્યસેતુ 356

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 356 > 20 નવેમ્બર 2018

સાજનને હું ભાળુંલતા હિરાણી 

મનના ઘરમાં આજે માળું!  

ચોગરદમ ફૈલ્યું અજવાળું!

દીપ જલાવી કોણ ભગાડે,

અંધારું ભમ્મર કાળું!

કાશ મળવા આવ્યા છે,

લાવ ઢોલિયો અંદર ઢાળું!

સખી! સહજ શણગાર કરી લઉ,

આપ પટોળા ,મલમલ, સાળું!

એકલતા વેઠી છે અનહદ,

એકાદી પળ સાથે ગાળું!

વડલા ને વડવાઈ ફૂટી,

લીલું છમ છે ડાળું ડાળું!

હ્રદયઓરડી પિયુ છુપાવી,

સાંકળ દઈને મારું તાળું !

નરપત વરસે  રસ અંબર સે

પછી પલળવાનું કાં ટાળુ?નરપત વૈતાલિક

એક ચહેરાને હૈયે ચીતરી પછી એની રાહ જોઈ બેસી રહેવાનું સહેલું નથી. પ્રતીક્ષાની પળો મીઠી લાગે પણ સમયનો પનો ટૂંકો હોય તો ! જેમ લંબાતો જાય, પ્રતીક્ષા પીડામાં બદલાતી જાય. ઇંતજારના અનેક રંગ છે. એમાં હોંશ છે પણ હાશ નથી, એમાં સાદનો સૂર ક્યારે વિષાદમાં પલટાઈ જાય ખબર નથી પડતી. છોકરીની આંખમાં ભરેલી અધીરાઇ નિસાસામાં પલટાઈ જાય ત્યારે કાજળ વધારે કાળું બની જતું હોય છે.

અહીંયા પ્રતીક્ષાનો સુખદ વિરામ છે. અલબત્ત અલ્પવિરામ છે કે પૂર્ણવિરામ એની નાયિકાને ખબર પણ સુખની ક્ષણોનું અજવાળું આંખોમાં ફેલાયું છે શબ્દોનું સત્ય છે અને અજવાળું એવું છે કે નાયિકા ચાહે છે કે બહાર ફેલાયેલું  અંધારું સાચવાઇ રહે. નથી દીપ જલાવવો કે નથી કોડિયા પૂરવા. ઈશ્વર અંધારું સલામત રાખે તો પિયુ પોતાની પાસે આવીને થોડી પળો સાથે ગુજારી શકે.     

કાશ મળવા આવ્યા છે, લાવ ઢોલિયો અંદર ઢાળું! વાત તો મીઠા મિલનની છે. કાશને બદલે કવિએ હાશ શબ્દ વાપર્યો હોત તો વાત વધારે સુંવાળી બની હોત પણ કવિ પોતાની કલ્પના અને પોતાના શબ્દો માટે સર્વેસર્વા હોય છે. આપણે તો એના શબ્દોમાંથી આપણી ભૂમિ પ્રમાણે ભાવો તારવતા હોઈએ છીએ. કવિને કાંઈક જુદું અપેક્ષિત હોઈ શકે !

પિયુમિલનની પળો સામે દેખાતી હોય ત્યારે એક પ્રેમીકાને શણગાર સજવાનું સૂઝે ને ! સજનાસંવરના પ્રેમશાસ્ત્રની અનિવાર્ય ક્રિયાઓ છે. હોઠની નીચેના એક નાના છૂંદણાથી માંડીને મોંઘાદાટ પટોળાં કે નવલખા હાર સુધી ક્રિયા વિસ્તરે છે. વિશ્વભરની તમામ પ્રેમિકાઓના સાજશણગારના મૂક સાક્ષી આયનાને વાચા ફૂટી આવે એટલા એના અવનવા રૂપ છે. અલબત્ત સુંદરતા માત્ર બાહ્ય સાધનો વડે પામી શકાતી નથી. સૌંદર્યના નાજુક નકશાઓ આખરે આંખની કલમથી જ કંડારાય છે અને અહીં તો પિયુ સાક્ષાત પધારવાનો છે ! લાંબી જુદાઈની પળો ઓગળી જવાની છે. નાયિકા એકાદી પળ સાથે ગાળવાની વાત કરે છે અને આ પળની લંબાઈ માત્ર પ્રેમ જાણે છે. 

‘હ્રદયઓરડી પિયુ છુપાવી, સાંકળ દઈને મારું તાળું !’ જુઓ, મિલનની પળને અખૂટ બનાવવાની અભિપ્સા તરત વ્યક્ત થાય છે….  અનરાધાર વર્ષામાં ભીંજાવાનો સમય આવ્યો છે ત્યારે કશાયની રાહ જોવાનું, અટકવાનું શક્ય નથી જ… હવે તો ભીંજાવું એ એક જ રટણ….. આવી જ કોઈ અનુભૂતિની ક્ષણોમાં શાયર બશીર બદ્ર લખી બેઠા હશે ને !

લમ્હેં લમ્હેંમેં બસી તેરી યાદોંકી મહક

આજ કી રાત તો ખુશ્બુકા સફર લગતી હૈબશીર બદ્ર

 

Posted by: readsetu | નવેમ્બર 13, 2018

કાવ્યસેતુ 355

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 355 > 13 નવેમ્બર 2018

સ્ત્રી અને ઘર  – લતા હિરાણી

વસીને બારસાખે પાંગરી છું હું 

ફક્ત વરને નહીં, ઘરને વરી છું હું

કહે, એથી અનેરું સુખ શું હોવાનું?

તું પણ છે સાંવરો, ને સાંવરી છું હું!

લખી લીધા લલાટે લાભ ને શુભ પણ,

સ્તવનનો સૂર છે તું, ઝાલરી છું હું

નથી આ પાર કે તે પાર, તો ક્યાં છું?

પળેપળ આ વલયમાં વિસ્તરી છું હું 

અલા, મારી નજર ઉતારજે ક્યારેક

તું ઘરનો મોભ હોઇશ, પણ ધરી છું હું!

 મેં મારો વ્યાપ ખુદ આંક્યો છે એ રીતે 

પ્રથમ પત્ની, પછી મા.. આખરી – છું હું‘.. ~~  રાજુલ ભાનુશાલી

દાંપત્યજીવનની મીઠાશના કાવ્યો ઓછા મળે છે… અહીંયા માત્ર મીઠાશ નથી, ગૃહિણીનો આગવો મિજાજ પણ સરસ પ્રતિબિંબાયો છે. શરૂઆતમાં જ નાયિકા કહે છે, ‘વસીને બારસાખે પાંગરી છું હું. આ વાત સ્ત્રીની વેલ જેવી કુમાશ જતાવે છે, અવલંબન મેળવવાનો પોતાનો મૂળભૂત હક બતાવે છે અને ઘરમાં તન-મનથી ઠરીઠામ થયાનો ભાવ પણ આટલા શબ્દોમાં સમાઇ જાય છે. ઘરને સ્ત્રીનો સ્પર્શ છે ને સ્ત્રીને ઘરનો સ્પર્શ છે. એકબીજાને મળતી, અપાતી હૂંફમાં આખુંયે કુટુંબ ધબકતું રહે છે. આંગણથી માંડીને બારસાખ અને ઘરની દીવાલો પણ આ સ્પર્શના સૂરમાં વહ્યા કરે છે. પરણતી કન્યાના લોહીમાં આ ભાવના ન વહેતી હોત તો ક્યાંય કુટુંબ બનત નહીં !     

ગ્રહો, કુંડળીઓ મેળવવાની વાત ભલે ચાલ્યા કરે પણ અંતે તો એકબીજાને અનુકૂળ થઈને રહેતાં આવડે છે ?… એ એકમાત્ર સવાલ અને જવાબ છે. સ્વભાવ બરાબર જાણી લીધા પછી અભાવ કેમ દૂર રાખવા ને લગાવ કેમ વધારવો એ એક કળા છે. સાંવરો ને સાંવરી – પતિ-પત્નીનું એકબીજા પ્રત્યે અનુકૂલન જ સુખનો રસ્તો છે. અનુકૂલનની રીતો બદલાય છે. સ્માર્ટ સમયની સ્માર્ટ રીતો – એથી એના ઉદ્દેશમાં કે પરિણામમાં ફરક નથી પડતો. અલબત્ત સ્માર્ટ સમય ક્યારેય ટૂંકો નથી બનતો. થોડા વર્ષો એકબીજાના ઘસરકા ખમવા પડે છે. પછી ધીમે ધીમે સામસામે ખૂણા-ખાંચાઓ  સેટ થતાં જાય છે. ધીમે ધીમે અનુભૂતિ થતી જાય છે કે આઈ લવ યુ કહ્યા વગર પણ પ્રેમમાં જ જીવી શકાય. એકમેકનો સંપૂર્ણ સ્વીકાર એ જ સંબંધનું આખરી સત્ય છે.    

વરને નહીં, ઘરને વરી છું કહી નાયિકાએ એકસાથે ફરજ અને અધિકારની વાત મૂકી દીધી. આનાથી વધારે સમજણ શી હોય શકે ?  અને મજ્જાની વાત આ છે;  નાયિકા પ્રેમથી ને અધિકારથી કહી દે છે, ‘તું ઘરનો મોભ હોઈશ પણ ધરી છું હું ! આમ કહીને એણે બેય પલ્લાં સમતોલ કરી દીધા. સ્ત્રીસમાનતાની વાતો ક્યારેક અર્થહીન પણ લાગે છે. સમજણનો સેતુ સર્જાય તો સમાન અસમાન જેવી ધારણાનેય અવકાશ ન રહે અને આ તો કાઇ પરીક્ષાનું પ્રશ્નપત્ર નથી કે એકવાર જવાબો આવડી ગયા એટલે પાસ. જીવનમાં પાસ-નાપાસની રમત સતત રમ્યા જ કરવી પડતી હોય છે. રમવાની મજા કેમ લેવાની છે, થાક્યા વગર આનંદથી રમતાં શીખવાનું છે  !      

મીનાક્ષી ચંદારાણા પોતાના ઘરમાં પોતાના લોકો સાથે મસ્તીથી જીવવાની વાત આ શબ્દોમાં કહે છે,  

 શું છે કે ખાઇ પીને માણીએ બસ મોજથી ભવને

અમે તો છેલ છોગાળા અમારા અદ્યતન ઘરમાં

ટપકતી છત નથી, ઠંડી ને ગરમી પણ નિયંત્રિત છે

ફક્ત મસ્તીના સરવાળા અમારા અદ્યતન ઘરમાં…

તો દક્ષા સંઘવી મકાનમાંથી  ઘર ગૂંથવાની વાતને નમણાશથી રજૂ કરે છે

 ઇચ્છાનાં પીંછાઓ સાચવી સાચવીને મૂકું છું લાગણીના બાનમાં

હું તો ઘર રે ગૂંથું છું મકાનમાં.

ઘેલી રે ઘેલી તેં તો બાંધ્યા આકાશ એમ ગણગણતું કોણ મારા કાનમાં

હું તો ઘર રે ગૂંથું છું મકાનમાં. …..

Posted by: readsetu | નવેમ્બર 6, 2018

કાવ્યસેતુ 354

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 354 > 6 નવેમ્બર 2018

દીપપર્વલતા હિરાણી

એક દીવો

છાતી કાઢીને

છડેચોક ઝળહળે

તો અંધારાના

સઘળા અહંકારને દળે.
હરેક ચીજને આપે

સૌ સૌનું મૂળ સ્વરૂપ

આવું મોટું દાન કરે

તો પણ રહેતો ચૂપ
પોતાને ના કૈ અપેક્ષા

અન્ય કાજ બસ બળે !

અંધકાર સામે લડવાની વિદ્યા ક્યાંથી મળી ?
કિયા ગુરુની કૃપા થકી

રીત તપસ્યા ફળી ?

હે દીવા,

શાશ્વત પળ

તું પ્રકટે છે જે પળે રમેશ પારેખ

અમાસ તો દર મહિને આવે છે. પ્રકાશના પર્વ હંમેશા ઉજવાતા નથી. પર્વ આપણી પરંપરાનું પ્રતીક છે. હિન્દુ ધર્મની રૂડી ધજા છે. હમણાં એક પ્રોફેસરે પોતાના અભ્યાસથી એવું શોધ્યું કે ભગવાન રામના આગમન સમયે અયોધ્યાવાસીઓએ દીવડાઓ પ્રગટાવ્યાનું રામાયણમાં ક્યાંય જોવા મળતું નથી. એમની વિદ્વત્તા માટે મને અને સૌને માન છે પણ એય સત્ય છે કે આપણા જેવા અસંખ્ય લોકોને પ્રકાશનું પર્વ ગમે છે.

દીપાવલીએ દીવાઓ પ્રગટાવવા આપણી ધાર્મિક અને સામાજિક પરંપરા છે. આંખને અને મનને હાશ આપે, પ્રસન્નતા આપે એવી પરંપરા છે. સવારે નાહીધોઈ ઘરના નાનકડા મંદીરમાં દીવો પ્રગટાવતી ગૃહિણી પણ જાણે રોજેરોજનું અંધારું ધુએ છે. પ્રગટતા દીપ સાથે જોડાતા બે હાથ શ્રદ્ધાનું જીવંત સ્વરૂપ છે. એક નાનકડો દીવો કેટલા વિશ્વાસથી ઝગમગે છે અને ચારેબાજુ હઠ કરીને બેસી ગયેલા અંધારાને હટાવે છે ! સૌને પોતાના મૂળ સ્વરૂપ સુધી લઈ જાય છે.

દિવાળી ભલે વર્ષે એકવાર આવે. અંતરના દીવાને રોજેરોજ પ્રગટાવવાની સીખ આપતી જાય છે. અંધારું જામવા દઈશુ તો જીવનને ઘેરી લેશે. જીવનની ગતિ ગર્ભના અંધકારથી માંડીને આખર સુધી પ્રકાશ તરફની હોય. દીવાની જ્યોતનો પ્રકાશ એ પ્રતીક છે, ખરી ગતિ અંદરના પ્રકાશ તરફ રાખવી એવું દરેક ધર્મ પ્રત્યેક સંતોએ કહ્યું છે.

દિપાવલી પ્રકાશનું પર્વ છે, પ્રસન્નતાનું પર્વ છે. ખુશીનું પર્વ છે, ખુમારીનું પર્વ છે. અજવાસના પ્રસારનું અને અંધકારના નાશનું પર્વ છે. આવતીકાલે દિવાળી છે ત્યારે એના પરમ અજવાસ માટે થોડી ક્ષણોને શબ્દોમાં સંકોરીએ.    

કવિ રણછોડના શબ્દો છે,

દિલમાં દીવો કરો રે, દિલમાં દીવો કરો
કૂડા કામ ક્રોધને પરહરો રે, દિલમાં દીવો કરો

કવિ ભોગીલાલ ગાંધીએ ગાયું છે,  

કોડિયું તારું કાચી માટીનું, તેલ દિવેટ છુપાયા

નાની શી સળી અડી ના અડી, પ્રગટશે રંગમાયા….   રે રે ભાયા !

આપણે સૌ પણ સાથે મળીને હૈયામાં અજવાસને જ પ્રાર્થીએ.

    

 

 

 

Older Posts »

શ્રેણીઓ