Posted by: readsetu | December 2, 2016

Kavyasetu 261 Suchita Maheta

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 29 નવેમ્બર 2016

કાવ્યસેતુ 261  લતા હિરાણી (Original Article)

વૃક્ષ હવે વૃક્ષ નથી  

તેં મને તારાથી અળગી કરી

હવે હું

વૃક્ષને વીંટળાઈને જીવતી

કોમળ વેલ નથી.

છું

એક આધાર વિના

પોતાના મજબૂત થડ

પર

ટટ્ટાર ઊભું રહેતું

વૃક્ષ.

પણ હા

મે વેલની કોમળતા ગુમાવી દીધી છે

અને ગુમાવી દીધી છે

વીંટળાઈને વધવાની ઝંખના…. સૂચિતા મહેતા

સ્ત્રી અને પુરુષની અભિવ્યક્તિ કરતાં કેટલા પ્રતીકો ! કળી, ફૂલ, વેલ, ડાળી, ધરતી, નદી…… આવા અનેક પ્રતીકો સ્ત્રી માટે તો વૃક્ષ, થડ, આકાશ, સાગર જેવા અનેક પ્રતીકો પુરુષ માટે. જ્યાં જ્યાં કોમળતા છે, ઋજુતા છે, સહનશીલતા છે ત્યાં સ્ત્રી અને જ્યાં જ્યાં કઠોરતા છે, ખડતલપણું છે, ગાંભીર્ય છે, વિશાળતા છે ત્યાં પુરુષ. એકબીજાના વિરોધી લાગતા ગુણો એકબીજાના કેટલા પૂરક છે ! એક વગર બીજાના અસ્તિત્વની કાં તો શક્યતા નથી અથવા એનું કશું મૂલ્ય નથી એમ કહી શકાય. નદી વગર દરિયાનું અસ્તિત્વ શું હોત ? અથવા ડાળી અને ફૂલો વગર વૃક્ષ ક્યાંથી સંભવત ! ફેલાયેલી ધરતીને આસમાન ઢાંકે છે અને એ વડે જ તો બેય સભર બને છે ! આ બંનેનો સ્વભાવ છે, મૂળ પ્રકૃતિ છે અને એનાથી સંતુલન રહે છે.

સમોવડાપણું એ માનવીએ ઉપજાવેલી કૃત્રિમતા છે, અપ્રાકૃતિક છે, કેમ કે એનાથી અસમતુલા જન્મે છે. સહજતા ખોરવાય છે. જ્યાં અતિ થાય ત્યાં ન્યાય કે વિવેક જરૂરી છે પણ સમગ્ર વ્યવસ્થા પર કુહાડો મારવાની જરૂર નથી. અલબત્ત ‘અતિ’ એટલે કે અન્યાય, એ પણ માનવે જ સર્જેલી પરિસ્થિતી છે કેમ કે માનવ પાસે જ સ્વાર્થ અને  બુદ્ધિ છે. પ્રાણીજગત કે પ્રકૃતિ જગતમાં આ શક્ય નથી. જેણે બાળકને જન્મ આપવાનો છે અને માનવવંશને ચાલુ રાખવાનો છે એનો મૂળભૂત ગુણ નરમાશ અને કોમળતા હોવાનો. એક બાળકને ઉછેરનાર મા આ સમજી શકે. કેટલાં ધીરજ, કુમાશ અને સંયમ એમાં જોઈએ ! આમ જોઈએ તો પ્રત્યક્ષ રીતે જણાતી નાજુકાઈ એ પરોક્ષ રીતે ખડતલપણું છે. ગર્ભધારણ અને બાળજન્મ એ ગજબની તાકાત માંગી લે એવી બાબત છે. બીજી બાજુ વૃક્ષના કઠોર જણાતા થડની અંદર કેટલી નાજુક કોશિકાઓ જીવનને મૂળથી ટોચ સુધી વહાવતી હોય છે અને કૂંપળ પ્રગટતી હોય છે. પરસ્પર વિરોધી જણાતી બાબતો સિક્કાની બે બાજુ નહીં તો શું ?

આ કવિતામાં અભિવ્યક્તિ સ્ત્રી-પુરુષની છે. વૃક્ષથી વેલને અલગ કરી દેવામાં આવે છે અને વેલને પોતાના બળે જ ઊભું રહેવાનું આવે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ બહારની દુનિયાના પ્રહારો ખમવા અને સંઘર્ષ ઝીલવા એણે મક્કમ અને મજબૂત થવું પડે છે. એની મૂળ પ્રકૃતિ વીંટળાઈને જીવવાની છે. ખૂબી એ છે કે વેલનું વીંટળાવું માત્ર આધાર લેતું નથી, આધાર આપે પણ છે. એ સમજવા માટે અંદર કુમાશ વહેતી હોવી જરૂરી છે. થડ થવા જન્મેલ માનવીને સ્વાર્થ અને ગણતરીબાજ સ્વભાવ દીવાલ બનાવી દે ત્યારે કૂંપળને બદલે કરુણાંતિકા જન્મે છે, સમતોલન ખોરવાય છે અને પીડા જ્વાળામુખીના લાવા જેમ વહે છે. વળગીને વધવાની વેલની ઝંખના એમાં સમૂળગી ખાખ થઈ જાય છે. એ પછી જીવાતા જીવનમાં સમાધાનોના સાંધા સમયનો પટ તો સાંધ્યા કરે છે પણ એમાં પેલું જીવન નામનું ઝીલમિલ ઝબકતું તત્વ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.                                                                                

કેરિયરના કંકાલોને કેશ કરવા મથતાં હજારો દંપતીને કવયિત્રી આ કવિતા અર્પણ કરી શકે !

     

ઉત્સવ 2016 – લતા હિરાણી

 આખ્ખું આકાશ મારું ગાતું,

તડકાઓ વેરતું, છાયા સંકેલતું, આવી મારી પાંખમાં સમાતું

આખું આકાશ મારુ ગાતું….

 કાલ સુધી અંધારે એકલું ઊભું હવે, સૂરજને સથવારે કોળે

પંખી બનીને મારી બારીમાં રોજ રોજ, તગતગતા દાણાઓ ખોળે

ફળીયાની કોરમોર અજવાળા ટાંકીને ફાગણની ગોઠય કરે વાતું  

આખું આકાશ મારુ ગાતું…..

લીલાછમ ઘેનમાં ઝૂલ્યા કરે ને વળી, ચપ્પ દઈ બેસે સંગાથે

સસલાના સુંવાળા રોમરોમ જેવું , ઝપ્પ દઈ લઈ લેતું બાથે

થીજેલું ઝરણું જો યાદોની પાળ પર, સરકી મરકીને રેલાતું

આખું આકાશ મારુ ગાતું…..

 

જી હા, હું લેખક છું ! (‘ફીલિંગ્સ દીપોત્સવી 2016)                                                         લતા હિરાણી

હું લખું છું કેમ કે મને લખવું બહુ ગમે છે. લેખક તો હું અચાનક જ બની. એક સમય હતો કે મને એવી કોઈ કલ્પના હતી નહી કે મને મારી લેખક બનવાની હેસિયત પણ નહોતી લાગતી. લખવું ગમતું હતું એટલે ક્યારેક ક્યારેક ડાયરી લખ્યા કરતી અને પતિનું સૂચન કે તને લખવું ગમે છે તો કશુંક લખીને ક્યાંક મોકલ. મને વિશ્વાસ નહોતો બેસતો કે હું લખી શકું પણ પતિના પ્રોત્સાહનથી એક વાર્તા લખી અને ખૂબ ડરતાં ડરતાં અખંડ આનંદમાં મોકલી. એ સમયના તંત્રી શ્રી પ્રકાશ ન. શાહે એ છાપી. મારી છપાયેલી વાર્તા જોઈને વિશ્વાસ નહોતો બેસતો પણ એમ ધીમે ધીમે ગાડી પાટે ચડી. અલબત્ત અંદરથી ઇચ્છા હોય તેથી જ સારું લખી શકાય એવું નથી. વાંચન અને લખવાની સારી પ્રેકટીસ પછી સારું લખવાની ફાવટ આવે. મૂળે અંદરથી લખવાની ધૂન હોવી જોઈએ તો બાકીના પગથિયાં ચડી શકાય.

લખવા માટેની ટેવ કહો કે અનુકૂળતા, કે મને લખતી વખતે પૂરું એકાંત જોઈએ. કોઈ આજુબાજુમાં આંટા મારતું હોય કે બેઠું હોય તો મને લખવાનું બિલકુલ ના ફાવે. કશું ન સૂઝે. મારી સાથે ફક્ત હું જ જોઈએ અને બીજું કોઈ નહીં. બાકી મારા વિચાર કે પાત્રો સૂક્ષ્મ સ્વરૂપે સાથે હોય. મને ટેબલ પર બેસીને જ લખવું ગમે એય ખરું. ક્યારેક ખોળામાં લેપટોપ રાખીને બેસું પણ ઓછું. મોટેભાગે ટેબલ જ જોઈએ. 

રાઇટર્સ બ્લોક કહો કે બહાના કહો. એ મને હંમેશા નડે. જેવી ટેબલ પર બેસું અને મન આડું આવે. કશું પણ લખવાનું હોય, પહેલી ફિલિંગ એ જ હોય કે નહીં લખાય, આ તો નહીં જ ફાવે. લખવાની શરૂઆતમાં આ મોટો અંતરાય. પછી મનને પકડીને લેપટોપના સ્ક્રીન પર શબ્દો પાડવાનું શરૂ કરું. એકાદ પેરેગ્રાફ લખાય ને વિચારોનો પ્રવાહ વહેવા માંડે. પેલી ના ઓગળતી જાય અને અંતે જે પ્રસરી રહે એ સંતોષ અને સરસ લખાઈ ગયાનું સુખ. પછી મારા મનને ઠપકારુય ખરી કે દરવખતે સરસ લખાઈ જ જાય છે તો ય શરૂઆતમાં આ નકાર લઈને કેમ આવે છે ? પણ હવે એનાથીય ટેવાઇ ગઈ છું. દરેક કૃતિમાં આ જ પ્રોસેસ. નાને છેડેથી નહીં ખસનારા મનને પકડીને લાઇન પર લાવવાનું અને અંતે ખાધું પીધું ને રાજ કર્યુંનો સુખભાવ અનુભવવાનો.

લખવા માટે રાત્રે ઉજાગરા ફાવે નહીં. સવારનો પહોર સૌથી અનુકૂળ સમય. એટલે લખવાના દિવસો કરતાં ખાડા પાડવાના દિવસો વધી જાય. એક ગૃહિણી તરીકે સવારમાં લખવા બેસવામાં સો કારણો આડા આવે. બપોરના વળી થાકી હોઉ. જો કે હવે સંજોગો બદલાયા છે એટલે સવારમાં લગભગ લખવા બેસી શકું છું. ડેડલાઇનનો ભાર હોય ત્યારે રાત્રે ઊંઘ ન આવે અને રાત્રે પણ લખવા બેસી જઉ એવું બને. હું સાહિત્યમાં પ્રવેશી એને લગભગ સોળ-સત્તર  વર્ષ થયા અને મારા પંદર પુસ્તકો જાણીતા પ્રકાશકોએ છાપ્યા છે જેમાં ત્રણ એવોર્ડ. સાહિત્ય અકાદમીનો, સાહિત્ય પરિષદનો અને રાષ્ટ્રીય સાક્ષરતા મિશનનો . હજુ પ્રેસમાં છપાવા તૈયાર હોય એવા બીજા પાંચેક પુસ્તકો. મારા જેવા માટે તો ડેડલાઇનનો ડંડો બહુ સારી બાબત છે. જો એવું ન હોત તો કદાચ અત્યાર સુધીમાં હું જેટલું લખી શકી છું એનું અડધુંય ન લખાયું હોત. એટલે મને કૉલમ લેખન ગમે છે. કોલમનું બંધન ન હોત તો ટેબલ પર બેસીને મનને પકડવામાં જ ઘણો સમય જતો રહેત. જો કે હું પોતેય મારા માટે ડેડલાઇન બનાવતી રહું છું એય ખરું. 

મેં વાર્તા, કવિતા ઉપરાંત બાળવાર્તાઓ, લેખ, નાટક, નિબંધ, હાસ્યલેખ જેવા અનેક સાહિત્ય પ્રકારોમાં લખ્યું છે પરંતુ કવિતા અને વાર્તા લખવા સૌથી વધુ ગમે. મનમાં એકાદ ઘટના પડી હોય ત્યારે વાર્તા લખાય પરંતુ કવિતા મોટેભાગે પ્રતિભાવ રૂપે જ જન્મી છે. બાકી સર્જનાત્મક સાહિત્ય એ બહુ સંકુલ પ્રક્રિયા છે. એના માટે કશું જ નક્કી ન હોય. દિવસો સુધી એકાદ કવિતાય ન લખી શકાઈ હોય અને ક્યારેક એકી બેઠકે પાંચ-સાત કવિતાઓ લખાઈ ગઈ હોય એવું બને.     

એક લેખક તરીકે મારા પ્રતિભાવો આ રહ્યા પણ એ દરેક લેખકના અલગ હોય. એનું સામાન્યીકરણ થાય નહીં.

 

હું તને ઝરણ મોકલું

ને તું જવાબમાં મૌન બીડે

હું તને દરિયો મોકલું

ને તું જવાબમાં મૌન બીડે

હું તને પંખી મોકલું

ને તું જવાબમાં મૌન બીડે

હું તને આખું આભ મોકલું

ને તું જવાબમાં મૌન બીડે

જા, હવે બહુ થયું

હું મૌન વહેતું કરું છું

તું મારાં આભ, દરિયો ને પાંખ

પાછાં મોકલ …..  લતા હિરાણી  

 (‘અભિયાન’ દીપોત્સવી 2016)

Posted by: readsetu | November 22, 2016

Kavyasetu 260 Kumar Pashi

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 22 નવેમ્બર 2016

કાવ્યસેતુ 260  લતા હિરાણી

તારા નામે લખું છું : સિતારા, પતંગિયા, આગિયા

તારા રસ્તાઓ સીધા સરળ હોય

એના પર છાયા હોય ઝગમગતા આકાશની

અણદેખ્યા વિશ્વનાં રૂપાળાં રહસ્યો ખૂલતા જાય તારા પર

જેથી આંખોમાં તારી સ્વપ્નો હોય ઊંચેરા ઉડ્ડયનનાં.  

તારા નામે લખું છું : આનંદ, આરજૂ, ખુશબુ

તારો એકએક દિવસ ખૂબસૂરત હોય, નમૂનેદાર હોય

તારી કોઈ પણ રાત ચાંદ-તારાથી ખાલી ન હોય

સવાર થતાં જ્યારે તું ઊઠે

તારી સામે ફેલાયેલી હોય દિશાઓ ફૂલોની

જ્યારે રાત આવે

તારી આંખોમાં સ્વપ્નો હોય હિંડોળાના

તારા નામે લખું છું : એ આખુંયે ખુશનુમા શહેર

જે મેં જોયું નથી

તારા નામે લખું છું સઘળાએ ખૂબસૂરત શબ્દો

જે મેં લખ્યા નથી

તારે નામે ઊજળી સવાર, રંગીન સાંજ લખું છું

સનાતન જામ લખું છું

જે સુખની ક્ષણો મને પ્રાપ્ત થઈ છે એ બધી જ તારે નામે લખું છું

તારે નામે લખું છું…. કુમાર પાશી  (અનુ. સુરેશ દલાલ)  

 

કુમાર પાશીનું મૂળ આ ઊર્દૂ કાવ્ય છે. સીધું સાદું પણ ભાવનાના હિલ્લોળે લખાયેલું આ નર્યું પ્રણયકાવ્ય છે. સનમના એક તલ પર સમરકંદ બુખારા ન્યોચ્છાવર કરનારની વાત સાહિત્યમાં વાંચી છે. અહીંયા એવુંય ખરું ને જરા જુદુંય ખરું…  આ પ્રેમીના દિલમાં લાગણીઓનો મહાસાગર ઘૂઘવે છે, ઉમંગ અને આવેગના આવર્તનોથી મન તરબતર છે. પ્રિયા પર બધું કુરબાન કરી દેવાની અમાપ ઇચ્છા આસમાન સુધી ફેલાયેલી છે. પ્રેમમાં તર્કને સ્થાન નથી જ નથી.

 

હું તને ચાહું છું આ વાક્ય કેટલું વપરાયું હશે ! એ અર્થવિહીન લાગે છે હવે. ખરેખર તો ચાહવાની વાત જ અપેક્ષાથી ભરપૂર છે. પ્રેમ કંઈક પામવાની ભાવનાથી જ થાય છે અને એ સંતોષાય નહીં એટલે સંબંધનો અંત. જે ઝંખ્યું હતું એ પામ્યા નહીં એટલે પ્રેમનો અંત. પ્રશ્ન થાય કે એમાં પ્રેમ નામનું તત્વ હતું ખરું ? અલબત્ત એકવાત એ પણ છે કે આ ઊંચાઈએ બહુ ઓછા, કહો કે આંગળીને વેઢે ગણી શકાય એટલા જ પહોંચે. શિખર સહજ સાધ્ય હોય તો એની મહત્તા જ શું ? સામાન્ય લોકો તળેટીમાં જીવીને જ આયખું પૂરું કરે. ઊંચા આદર્શો જાણવા છતાં પોતાની શક્તિ મુજબ જ આત્મસાત થઈ શકે. જીવનની તમામ ભાવનાઓ માટે આ લાગુ પડે. એ સ્વાભાવિક પણ છે.

અહીં નાયકને માત્ર આપવું છે. કશું જ જોઈતું નથી. સિતારા, પતંગિયા, આગિયા કે ચાંદ-તારાથી ઝગમગતું આકાશ કોઇની માલિકીનું નથી અથવા સૌનું છે. મારી બારીમાંથી દેખાતું આકાશ મારું છે. પણ કોઈને આકાશ આપવાની ભાવનાય મનમાં રંગબેરંગી ફૂલો ખીલવી જાય એ નક્કી. આકાશની સાથે નાયકને આનંદ, આરજૂ, ખુશબુ આ પૃથ્વી પરનું સઘળું ઐશ્વર્ય અને સઘળી સુંદરતા ન્યોચ્છાવર કરી દેવી છે. એક એક દિવસને ખુશબુદાર અને એક એક રાતને સ્વપનોના હિંડોળાથી ભરી દેવી છે. જે પોતાને નથી મળ્યું એ પણ આપવું છે. પ્રિયાને સુખથી ભરી દેવા સિવાય બીજો કોઈ વિચાર મનમાં નથી અને પ્રવેશી શકે એમ પણ નથી એટલું મન છલોછલ છે… સરળ અને ભાવથી ભરીભરી કવિતા સૌને ગમી જાય તેવી છે. ભાવકના મનનેય તરબતર કરી જાય એવી છે.    

 

 

 

 

Posted by: readsetu | November 22, 2016

Kavyasetu 259 Gira Bhatt

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 15 નવેમ્બર 2016

કાવ્યસેતુ 259  લતા હિરાણી

હુંની રામાયણ

હું જ મારું ગીત મજાનું, હું જ મારું સંગીત

હુંને લઈ હું હળવે હળવે, થઈ ચાલ્યો ખંડિત…. હું ને લઈ..

હળવે હાથે પારણિયામાં, હું ને મેં પંપાળ્યો

મોટો થાતો રાત-દિવસ ત્યાં, ઢોલણિયામાં ઢાળ્યો

હુંનો હું પડછાયો થાતો, નીત રે હુંની પ્રીત…. હું ને લઈ..

સૂર્યકિરણ સોનેરી હાથે, લાવે સૌરભગાન

વર ઝંખે સામૈયા સોળે, કન્યા ઝંખે જાન

એકલપેટો હું અટવાયો, હાર્યો જીવતર જીત … હું ને લઈ – ગિરા પિનાકીન ભટ્ટ

હું વિષય લઈને આવતું આ ગીત બે ભાવમાં રમ્યા કરે છે. પહેલી પંક્તિ એકાંતના ઓચ્છવનો મહિમા કરે  છે ને બીજી પંક્તિનો હું અહમ દર્શાવે છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાના હુંને પંપાળી મોટો કરે છે ને એના પડછાયામાં જ જીવે છે. ચારેકોર એને પોતાની જાત સિવાય બીજું ખાસ કશું દેખાતું નથી અથવા તો એને કંઇ જોવું નથી. સૌને પોતાની ઝંખના મુજબ જીવવું છે. આ જોઈએ ને તે જોઈએના લીસ્ટ પૂરા થતાં જ નથી. આમ હુંને લઈને ચાલ્યા કરતાં આખરે તૂટી જવાય છે. એવી જ રીતે સૂર્યકિરણ અને સોનેરી ગાનની વાત આનંદનું સંગીત પ્રગટાવે છે પણ અંતે એકલપેટો હું અટવાયો, હાર્યો જીવતર જીત કહી ફરી સ્વાર્થ સાધતા હુંને વખોડે છે.

આમ જુઓ તો જીવનમાં પણ માનવી આમ સંતાકૂકડી રમ્યા જ કરે છે. ચાહે પ્રકૃતિ યા પરમાનંદ, એની સાથે  જ્યારે એકત્વ સધાય ત્યારે આનંદ જ આનંદ અને વળી જેવો સ્વાર્થ જાગે, અભિમાન ઉભરાય એટલે હોળી જ હોળી. એકપણ ગુણ એવો નથી કે માનવી એ વિષે અજાણ હોય ! આપવડાઈ, અભિમાન કે એકલપેટાપણું સારી વાત નથી એવું સૌ કોઈ જાણે છે પણ એને છોડી શકતા નથી. સમતા, ક્ષમા, સેવા એ ધારણ કરવા જેવા ગુણ છે એ જાણવા છતાં એને અપનાવી શકતા નથી. આ બધી બાબતોનો સરવાળો એટલે જ જીવતોજાગતો માનવી.

હું વિષય લઈને આવતા આ ગીતથી મને બે શબ્દો યાદ આવે છે, હુંકાર અને હોંકારા. પહેલો શબ્દ હુંકાર એ અભિમાનની નજીકનો કહેવાય. સામાને પડકાર આપવા પણ આ શબ્દ વપરાય. હોંકારા-પડકારા સાથે આવે ત્યારે વળી એ નકારાત્મકતાનો ઓછાયો ઝાલી લે. સાથે સાથે નરસિંહ મહેતાનું હું કરું હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા, શકટનો ભાર જ્યમ શ્વાન તાણે એય યાદ આવી જાય. હુંપણાની આ સઘળી રામાયણ. હોંકારામાં અક્ષરો એ જ પણ જરા જુદા સ્વરોના સમન્વય સાથે અને કેવો સંવાદ રચાઇ જાય ! એકલાં એકલાં વાત ન થઈ શકે, કોઈ સામે હોંકારો દેનારું જોઈએ તો વાતાવરણ જામે. એમ સંવાદ થાય ને પછી લીલોછમ સેતુ બંધાય. માત્ર હુંનો ભાર ઊંચકીને ફરવું ખોટું છે. તોય લોકો એને છોડી શકતા નથી. વાતે વાતે એને હુંને અક્કડ રાખીને જીવવું છે. એટલે સ્વાભાવિક છે કે એને હોંકારો ભણનારું કોઈ ન મળે અથવા જે મળે એ હા જી હા કરનારા કે જે એના હુંને વધુ અક્કડ અને અણીયાળો બનાવે. એની આસપાસ કાંટાની એક અદૃશ્ય વાડ રચાયેલી જ હોય.

હુંકાર છોડી હોંકારા ઝીલવા જેવી અવસ્થામાં રહી શકાય  તો સંવાદના સામૈયા આવે ને સમતાની જાન પણ જોડાય !       

 

 

Posted by: readsetu | November 10, 2016

Kavyasetu 258 Makarand Musale

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 8 નવેમ્બર 2016

કાવ્યસેતુ 258   લતા હિરાણી (Original article)

ધરતી, ગગન ને દરિયો, શું શું ઉકેલવાનુ ?

ઈશ્વરની ચોપડી છે કોરું છે પાનેપાનું.

મોટું ભલે ગગન હો, સામે પડ્યો પવન હો,

આકાશ બાથમાં લઈ; પંખી તો ઊડવાનું.

મંદિરમાં ભીડ ભરચક, મસ્જિદમાં ટોળેટોળાં

ગજ્જબનું ધમધમે છે ઈશ્વરનું કારખાનું.

બીજો ઉપાય ક્યાં છે થાશે જે છે થવાનું,

સારાને યાદ રાખી, બાકી ભૂલી જવાનું.

ભડભડ કશું બળે તો મકરંદ માની લેજે,

તણખો નિમિત્ત સાચું; પણ કામ છે હવાનું.  – મકરંદ મુસળે

 

આ પાનાં પર નવા વર્ષે પહેલા આટલી સરસ વાત/કવિતાથી મળીએ. કવિતાના શબ્દો શાંતિ આપે છે, શક્તિ આપે છે, સુખ આપે છે. ‘સાલમુબારક’ કે ‘નૂતન વર્ષાભિનંદન’ કહેવાની આ વેળા છે ત્યારે ‘વ્હાલ મુબારક’ પણ કરીએ. નથી જવું દૂરના કોઈ ગ્રહ પર કે પાતાળે ય નથી પહોંચવું. અહીં તો બસ પંખીની જેમ બાથમાં આકાશ લઈને ઊડવું છે. ઈશ્વરે દરેકને આખેઆખી કોરી ચોપડી આપી છે, તો કાં ન લખીએ એમાં પ્રેમના અઢી અક્ષર ! મૂર્તિને વંદન કરવાની ના નથી પણ પેલા માનવીમાં પડેલા ઈશ્વરને ન ભૂલીએ. એ ભીડમાં અટવાવાને બદલે કોઈ દરિદ્રનારાયણને થોડુંક સુખ આપી શકીશું તો પેલો ઉપરવાળો જરૂર પ્રસન્ન થશે એમાં કોઈ શંકા નથી. 

વેર-ઝેર ને ઈર્ષ્યા દ્વેષ માટે કારણોના દરિયા મળશે, પણ વ્હાલનું તો નાનકડું ઝરણું જ હોય. કાલ કોણે દીઠી છે ? લોકો કહેવા માટે કહે છે ‘ધાર્યું ધણીનું થાય’ કે ‘એ તો જે કિસ્મતમાં લખાયું હોય એ જ થાય’ પણ એ પ્રમાણે એક ટકોય વર્તતા નથી. પોતાનું ધાર્યું કરવા ધમપછાડા કરે છે. મોટાભાગે માનવી એમ જ વર્તે છે જાણે પોતે અમરપટો લખાવીને આવ્યા હોય. જિંદગી આમ વીતી જાય અને આખરે પોતાની ભૂલો સમજાય ત્યારે ખૂબ મોડું થઈ ચૂક્યું હોય છે. જોકે ભૂલ સમજાવા જેટલી જાગૃતિય બધામાં નથી આવતી. કદાચ એટલે જ વડીલોને સલાહ આપવાની ટેવ હોય છે કે ‘મેં કરી એવી ભૂલો મારા સંતાન ન કરે’ પણ એ કોઈને સમજાતું નથી. 

ક્ષણોની સંતાકૂકડી જીવનમાં ચાલ્યા જ કરે છે. ક્યારેક છાંયો ને ક્યારેક તડકો ! સુંવાળી ક્ષણોને સંભાળી લેવી ને કાંટાળી ક્ષણોને ભૂલી જવી. તણખો જરાક હોય, દબાવી દઈએ તો બુઝાઇ જાય ને હવા દઈએ તો ભડકો થાય. શું કરવું એ આપણા હાથમાં છે. સદીઓથી, યુગોથી આ કહેવાતું આવ્યું છે. તોય માણસ કેમ સુધરતો નથી ? સારું ભુલાઈ જાય છે ને ખોટું થયું હોય એ મનનો પીછો છોડતું નથી ! થોડુંક અપમાન કે અવહેલના અગાઉ મળેલી તમામ લાગણીઓને ઓવરટેક કરીને અડ્ડો જમાવી દે છે. કેમ કે એ જ માનવસ્વભાવ છે. ફૂલોની સુંવાળપ કરતાં કાંટાની ચુભન એને વધારે યાદ રહે.

જવા દો વાત. નવા વરસે નવા દિવસો, નવા સંકલ્પો અને નવી વાત. સંકલ્પ હંમેશ માટે યાદ રહે તો એના જેવું ઉત્તમ બીજું કંઇ નહીં પણ એવું થાય અને થોડા સમય માટે ઉત્સાહ રહે તોય વાંધો નહીં. આપણે આપણી મર્યાદા સ્વીકારીને ચાલીયે. બધા સ્વામી વિવેકાનંદ કે અબ્દુલ કલામ બની શકે પણ આપણા બે હાથમાં સમાય એટલું નાનકડું આભ બાથમાં લઈને ઊડાય એટલું જરૂર ઊડીએ. થાકીએ તો પોરો ખાવાની છૂટ છે ને ! બેસીએ ખરા પણ ઉત્સાહ ગુમાવીએ. વળી ફરી ઉડાન ! આકાશ આપણુ છે !     

 

 

 

 

Posted by: readsetu | November 7, 2016

Kavyasetu 257 Harshida Trivedi

 

દિવ્ય ભાસ્કર > 25 ઓક્ટોબર 2016

કાવ્યસેતુ 257   લતા હિરાણી

 ચપટીક અજવાળું અને રેલમછેલ (original article)

 

ઈટ્ટા  કિટ્ટા  એક  ઘડીના  આવો  પાછા  મળીયે 

જીવતરનાં  આ  ગીત  મધુરાં  પ્રેમેથી ગણગણીયે 

                            ચાલો માણસ માણસ રમીયે…..

        કિરણ  નાનું  અડ્ક્યું ત્યાં  તો 

                                      ઝાકળ   ઊડી   જાય 

        અંધારું    ઓગળતા    જાણે 

                                     મબલખ   દીવા  થાય 

  ટમટમ  થાતી  જ્યોત  સરીખા  એય ને ઝળહળીયે 

                                ચાલો  માણસ માણસ રમીયે……

 

        ભેદ  ભરમની   વાતો   ઝીકી 

                                    ગોટાળો   નવ    કરીયે 

       તારી   મારી   સમજણ  સાચી 

                                    વાતોમાં       વિહરીયે 

   ફુલ ફોરમની  વાતો  કરતા  એકબીજામાં   ભળીયે 

                              ચાલો  માણસ  માણસ  રમીયે…..

 

      જ્યાંથી  આવ્યા  ત્યાં જ  જવાના 

                                  એ જ   જગા  આહલાદક 

      હીં   સૂરજ  નહીં  ચંદ્ર  તારકો 

                                  સતનું      એવું     થાનક

   અંધારે   પણ   તારલીયા  ની  જેમ  અમે   ટમટમિયે 

                                ચાલો  માણસ  માણસ  રમીયે…    —- હર્ષિદા દીપક

 

માણસ મથે છે, કેટલુય પામવા, કશુંક બનવા. બનીયે જાય છે, કરોડપતિ, બિઝનેસમેન, કલાકાર, વૈજ્ઞાનિક, સાધુ…… આવા કેટલાય સ્વરૂપો એણે પોતે રચ્યા છે આંબવા માટે. આના માટે જીંદગીભર મથ્યે જાય છે. એક પ્રાપ્ત થયું તો બીજું નજર સામે ઊભું હોય અને જાત સાથે જ આદરેલી હોડમાં એનું જીવન પૂરું થાય છે એમ કહેવામાં જરાય અતિશયોક્તિ નથી પણ પોતાના એક પછી એક ચાલતા ધ્યેયોમાં શું માણસ રહી શકે છે ? ખાય છે, પીવે છે, સુવે છે, જાગે છે, ભણે છે, પરણે છે, કમાય છે, નોકરીધંધો કરે છે અને રોજે રોજ ઘણો બધો સમય માણસ બનતા ભૂલી જાય છે.

માનવી લાખોના દાન કરી દાનેશ્વરી બને છે પરંતુ ઘરના નોકરને રોટલી ગણીને આપે છે, શાક નાની વાટકી કે દાળમાં આટલી ચાલે વિચારે છે. નોકરનો ભાત જુદો રંધાય છે. વરસમાં તહેવાર નિમિત્તે એકાદ દિવસ નોકરને સારું પૂરતું ખાવાનું આપ્યું તો પોતે પોતાના ગુણગાન ગાવામાં બાકી રાખતો નથી. શાસ્ત્રો તો કહે છે, જમણો હાથ આપે તો ડાબા હાથને જાણ થવી જોઈએ એના બદલે તો પ્રસિદ્ધિને પરણે છે ! માણસને શ્રીમંત બનવું છે પણ કેટલાયના હકો ડૂબાડી, કેટલાયની પરસેવાની કમાણી છીનવી એ સંપતિવાન થાય છે ત્યારે એ માણસ રહે છે ખરો ? એ સાધુ થાય છે તોય સાદડીનો લોભ છૂટતો નથી. એ ખ્યાતનામ કલાકાર બને છે તોય પોતાના લોકો સાથે પ્રેમની, સંવાદની કળા એને આવડતી હોતી નથી. 

પ્રેમ અને સદાચાર માટે થતી કથાઓના આયોજકો, શ્રોતાઓ, કથાકારો નાની નાની વાત માટે અંદરોઅંદર લડી શકે છે. મૂળ વાત એ છે કે ક્યાંય કશે પહોંચવાની જરૂર જ ક્યાં છે ? જે જીવન મળ્યું છે એ સરળતાથી અને આનંદથી જીવી જઈએ તો ઘણું. કોઈને મદદ ન કરી શકીએ તો કંઈ નહીં, કોઈને નડીએ નહીં તોય ઘણું. આગળ વધવાની ધખના સારી વાત છે પણ આપણી પોતાની લાયકાત પ્રમાણે આપણને જે મળે એમાં ખુશ રહી શકીએ તો ઘણું. ચાંદ, તારા કે મંગળ પર જવાની ક્યાં જરૂર છે ? આપણો પોતાનો દીવો આપણને અજવાળું આપવા પૂરતો છે.

રાગ-દ્વેષ છોડી આપણી આસપાસ રહેલાને માફ કરી શકીએ છીએ ? પ્રવચનો ભલે આપીએ પણ પાડોશી સાથે પ્રેમ કરી શકીએ છીએ ? દાન-પૂણ્ય ન કરી શકીએ તો કંઇ નહીં, મોંઘા મોલમાં જઈને હજારોના કપડાં ખરીદી લેતા આપણે ગરીબ શાકની લારીવાળા સાથે ભાવતાલ કર્યા વગર કે મફત કોથમીર માગ્યા વગર થેલી ભરી શકીએ છીએ ? હાઈફાઈ હોટલોમાં જમીને ઓડકાર ખાતા આપણે ઘરના નોકરને માગ્યા વગર ભરપેટ ખાવાનું આપી શકીએ છીએ ? જાહેરમાં દીપ પ્રાગટ્ય કે ઉદઘાટનો કરતાં આપણે, ઘરના કજીયા કંકાસ શાંતિથી સમજૂતીથી દૂર કરી શકીએ છીએ ? સવાલોનું લાંબુ લિસ્ટ થઈ શકે પણ એનો કોઈ અર્થ નથી. આમાંથી એકાદ બે બાબતમાં હા હોય તોય ભયો ભયો. ભગવાને જન્મ આપ્યો ત્યારે જેટલા સહજ, સરળ અને નિર્દોષ હતા, બસ એવા જ રહી શકીએ તો બીજું કશું જ કરવાની જરૂર નથી. આવી સરસ વાત લઈને રજૂ થતું આ કાવ્ય સરળ છે અને પ્રેરક છે.          

 

Posted by: readsetu | October 19, 2016

Kavyasetu 256 Ninad Adhyaru

દિવ્ય ભાસ્કર > 18 ઓક્ટોબર 2016

 કાવ્યસેતુ 256   લતા હિરાણી

 દીકરી નાની હતી ત્યારે (Original article)

 દીકરી નાની હતી ત્યારે

રમતાં-રમતાં થાકી જાય

ત્યારે મને પૂછતી :

પપ્પા ! હવે હું શું કરું ?”

હું કહેતો :

લે ! મારા માથામાંથી સફેદ વાળ

ગોતીને ખેંચી દે ! !”

એજ સિલસિલો ચાલુ રહ્યો . . .

પણ . . .

પછી તો દીકરી પરણી ગઈ . . . !

હવે ? ?

હવે હું મારા માથામાં

હેર કલર કરી લઉં છું . . . પણ . .

પણ એમાં થોડાં સફેદ વાળ

રંગ્યાં વગરનાં રાખી મૂકું છું

મારી દીકરી માટે . . .      નિનાદ અધ્યારુ

 

બાપ અને દીકરીના હેતાળ સંબંધો વિષે એટલું હજુ લખાયુ નથી. જે કંઇ લખાયું છે એમાં કવિ નિનાદ અધ્યારુની અછાંદસ કવિતા એક સરસ ઉમેરો કરી જાય છે. દીકરી કેટકેટલા સ્વરૂપે બાપના હૈયે વસેલી હોય છે. સામાન્ય રીતે પુરુષને પોતાની લાગણી વ્યક્ત કરવાનું ફાવતું નથી એટલે કથા ઓછું ખેડાયેલી રહી છે. સામાન્ય રીતે બાપનો શુષ્ક સ્વભાવ અને મૌન વધારે નજરે ચડ્યું છે.

હું રસોઈ શીખતી હતી ત્યારે બેટા મારા માટે રોટલો તું ઘડજે કહીને મને જલ્દી શીખવી દેનાર અને લગ્ન લેવાયા પછીનું એમનું એક પોસ્ટકાર્ડને એમાના શબ્દો, આખો દિવસ લગ્નના કામોમાં વ્યસ્ત રહું છું ને તને પત્ર નથી લખી શક્યો પણ બેટા હું શું કરું તો તું સુખી થાય સતત ધ્યાનમાં રહે છે !’, બસ, પપ્પાની બે યાદો મારા હૈયે કોતરાયેલી છે. બાપનો પ્રેમ ક્યારેક ક્યાંક વ્યક્ત થવા જાય છે ત્યારે એટલો તો સશક્ત હોય છે કે દીકરીના માટે જિંદગીભરનું સંભારણું બની જાય. કવિતા મને કદાચ એટલે બહુ ગમી ગઈ. અલબત એમાં પોતાની દીકરી પ્રત્યે સફેદ વાળના પ્રતીકથી વ્યક્ત થયેલી સંવેદના કોઈને પણ સ્પર્શી જાય એમ છે.

સફેદ વાળની ઘટના ઘણા પિતાપુત્રીએ અનુભવી હશે. સમયમાં વાળાને કલર કરાવવા કરતાં આવા એકલદોકલ વાળને દીકરા કે દીકરીના હાથે ખેંચાવી લેવાની પ્રથા વધુ પ્રચલિત હતી. પછી દીકરી હોય ત્યારે વાળ એની યાદ અપાવે અને મીઠા સંસ્મરણોની જેમ એને સાચવી રાખવાનું મન થાય કેવું મજાનું !

દીકરી પિતાના મનમાં વહેતું મીઠું ઝરણું છે. એ ભાગ્યે જ બહાર આવે છે પણ એ જીવનના દરેક તબક્કે જેવી જરૂરિયાત એવું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે. ઘરડા થયેલા પિતાને માટે એ હૂંફ પૂરી પાડે છે ત્યારે જાણે પોતે દીકરી મટીને મા બની જાય છે. માતાની ગેરહાજરીમાં એ પિતાની તમામ જરૂરિયાતોનું માતા કરતાંય વધારે ધ્યાન રાખી શકે છે. દીકરીના લોહીમાં કોઇની કાળજી લેવાનું, સંભાળ રાખવાનું વહે છે એમ કહી શકાય. અલબત અપવાદો હોય છે એની ના નહી પણ સામાન્ય રીતે કોઈપણ મારી આ વાત સાથે સમ્મત થશે. પરણાવ્યા પછી માબાપને દીકરીની આંખમાં જે આવકાર જોવા મળે છે એ દીકરાની આંખમાં કદાચ નહીં.  

 

      

 

Posted by: readsetu | October 15, 2016

Om Ringanaye Namah (hasya lekh)

ઓમ રીંગણાયે નમ :                                                     લતા હિરાણી

આદિત્ય કિરણ > September 2016

 

શું વાત છે !! અમે મહાઆશ્ચર્યમાં ધુબાકો મારતાં પૂછ્યું.

હા, હા, ખરેખર.. જુઓ હમણાં બની જશે. પડોશીએ અમને ઝીલી લીધા, અમારા દુખતા ઢીંચણની ચિંતા કરીને.

વાત એમ બની કે અમે અમારા પડોશીને ત્યાં ખબરઅંતર પુછવા ગયેલા. અમને સીધી રસોડામાં જ એન્ટ્રી મારવાની આદત. એમાં ફાયદો ખરો, નુકસાન કાંઇ નહીં. અમારા પડોશી નલિનીબહેન રીંગણ, બટાકા, કાંદા, કેળા વગેરે લઇને બેઠા હતા.

અમને બધાં જ લીલાં શાક પ્રિય. સ્વાસ્થ્યની ચિંતા ભેજામાં ભરેલી રહે. કારેલા અતિ ગુણકારી. બાબા રામદેવના પ્રભાવે અમે દુધી ખાવામાં જ નહીં, પૂજામાંયે રાખતા થઇ ગયા. પ્રસાદ તો રોજ લેવો જ પડે. ભીંડા, ચોળી, ગવાર, કોબી, ફ્લાવર…. એ દમામવાળા શાકો.  તુરિયા ગલકાં જેવાં સીઝનલ શાકોને તરછોડાય નહીં. આમ અમારા ભોજનમાં સૌનો આવકાર.

અમેં કહ્યું ને અમને લીલાં શાકભાજી પ્રિય. એટલે કાળા રીંગણને જોઇને અમારું મન ક્યારેય લીલું થાય નહીં. કદીક એની દયા ખાઇને બટાકા સાથે નિભાવી લઇએ એ જુદી વાત. તમે પૂછશો, અરે કમભાગી, રીંગણના ઓળાનું શું ? તો અમારું કહેવાનું એ છે કે એમાં કાળી છાલ નીકળી જાય, વળી જાતિ બદલાય જાય. નાન્યતરમાંથી નર થઇ જાય એટલે એ પછી રીંગણ શાના !!!

હા, તો વાત એમ બની કે અમે અમારા પડોશીના રસોડામાં પેસ્યા. અમારા એ નલિનીબહેનના હાથમાં રીંગણ હતા. ઓહો રીંગણની કંઇ વાનગી બનાવો છો કે !! અમે અમારી સમજદારી પર હાસ્યનો છંટકાવ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. નિશાન ખાલી ગયું. હા, રીંગણના ભજીયા બનાવું છું. આવો ને. અમને લખલખું આવી ગયું.

ભજીયા અમારી પ્રિય વાનગી. અમારે અમારી રુચિનું સત્યાનાશ નહોતું વાળવું. અમે વાત વાળી,

ખરા છો નલિનીબહેન, રીંગણના તે ભજીયા હોતા હશે !!!

અરે લતાબહેન, રીંગણના ભજીયા મસ્ત બને. રીંગણની ચટણી અને રીંગણનું અથાણુંયે હું તો બનાવું. તમને ચખાડીશ. અમારા અજ્ઞાન પર એમણે મંદ મંદ હાસ્ય ભભરાવ્યું. અમારું મોં રીંગણ જેવું થઇ ગયું.

જો કે આશ્વાસનની વાત એ હતી કે થાળીમાં રીંગણની સાથે કાંદા, બટાકા, કેળાં વગેરે પણ સમારેલાં હતાં વળી બહુ જરુરી હતું કે આશ્ચર્ય સિવાયના ભાવ અમે દાબી રાખીએ.

હજી તો મારે કામના ઢગલા પડ્યા છે, તમારા ભાઇ હમણાં આવશે. કહેતાં અમે પુંઠ ફેરવી લીધી. એક બાજુ રીંગણા અને બીજી બાજુ ભજીયાનું ખીરું, અમારાથી એ દ્ર્શ્ય નહોતું ખમાતું.

ઘરમાં આવતાંવેંત અમે દરવાજો ભીડી દીધો અને કામમાં આ દુર્ઘટના ભુલવાનો પ્રયત્ન કર્યો. અમને કળ વળે એ પહેલાં જ બેલ વાગી. દરવાજો ખોલ્યો તો નલિનીબહેનની રુચિતાના હાથમાં ભજીયાની મોટી ડીશ અને મોટો બાઉલ હતાં.

આંટી, તમારું કિચન બંધ. તમારે અને અંકલને ભજીયા જોઇએ કેટલાં ! મમ્મીએ ફટાફટ રીંગણની ચટણીયે બનાવી નાખી છે !!

બહુ આશા સાથે અમે બધા ભજીયા ભાંગી જોયા.

હવે અમારા રસોડામાંયે એન્ટ્રી મારવાની હિંમત નથી. આજે અમે કાળો ઉપવાસ રાખ્યો છે આ રમખાણના શોકમાં.

 

Older Posts »

Categories