Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 20, 2017

Kavysetu 298

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 12 સપ્ટેમ્બર 2017

કાવ્યસેતુ 298  લતા હિરાણી

રોના, કભી નહી રોના…..

ચોઘડિયાઓ જોતો રહેશે

માણસ તોયે રોતો રહેશે.

સુખનો સૂરજ ઊગે તોયે

દુખનો ડુંગર મોટો રહેશે

સંબંધોના સરવાળામાં

આગળપાછળ ખોટો રહેશે.

ફૂલોના રંગોને ચૂમે

ભમરો તોયે ભોંઠો રહેશે

દુનિયા આખી ભરચક માણસ

પણ માણસનો તોટો રહેશે.

મિલકતમાં ઉરુની પાછળ

યાદો દેતો ફોટો રહેશે.  …….. ઉર્વી પંચાલ

 

એક હિન્દી ફિલ્મી ગીત યાદ આવે છે, મૈ જિંદગી મેં હરદમ રોતા હી રહૂ આવા બીજા કેટલાય ગીતો છે. જો કે સમયે બહુ ગમતા કબૂલવું પડે ! દેવદાસનો જમાનો જુદો હતો….. આજે તું નહીં ઓર સહીકે તેરી હાર ખુશીમે હો મેરી ખુશી, મુહબ્બત મેં યે જરૂરી નહી, મુહબ્બત હૈ યે, જીહજુરી નહી નો જમાનો છેમૂળે વાત છે કે રડીને જિંદગી કુરબાન કરતાં, જે થયું થયું, એને ભૂલીને ખુશી લાવવાની વાત વધુ અપીલ કરે છે સાચું. હવે દેવદાસ હીરો લાગે ! ખેર, તો પ્રેમની દુનિયાની વાત થઈ પણ જીવનને સમગ્રપણે જોઈએ તો પણ રોતા રહેનારા લોકોનો તૂટો નથી. એની દૃષ્ટિ તદ્દન નકારાત્મક હોય છે. જે પણ મળે એમાં વાંધા કે ઓછપ શોધી કાઢવામાં ઉસ્તાદ હોય છે. પોતે તો દુખી થાય અને પોતાની સાથે જીવનારાઓને પણ દુખી કર્યા વગર છોડે નહીં.

નિરાશાવાદી માણસોની સમસ્યા બહુ મોટી છે. ડગલે ને પગલે ચોઘડિયા જોઈને કામ કરવામાં માનશે. કેમ કે પોતાની જાત પર તો એને કોઈ ભરોસો નથી હોતો. એકબાજુ કિસ્મતમાં માનશે અને તોયે ચોઘડિયાઓ જોશે. શું કરે ગ્રહો અને નક્ષત્રો જો માણસને પોતાનામાં વિશ્વાસ હોય ! સ્વતંત્ર રીતે વિચારી શકે, વર્તી શકે. આવા સદાયના પરજીવી પ્રાણીઓ પાછા પાડવામાં ક્યારેય પાછી પાની કરે સ્વાભાવિક છે ! તો કદી એનો  સૂરજ ઊગે કે કદી એને સમજણનું અજવાળું મળે ! અંધારા ફંફોસતું  ને અંધારા ફાકતું એનું અસ્તિત્વ અંધારામાં વિલુપ્ત થઈ જાય.   

આવા લોકોનો સાથ કોણ પસંદ કરે ! લો, આને રડવાનું વળી બીજું કારણ ! એની પાસે પોતાના દુખોની વાત હોય અને એય વળી એણે સમજેલા કે ઉપજાવેલા ! બીજાની દૃષ્ટિએ એમાં દુખ જેવુ કઈ હોય નહી એવું બને ! રાઈનો પર્વત કરવાની કરામત એને હાથવગી હોય ! કાશ, કમાલ ખુશીને બેવડાવવામાં વાપરતા હોય !

હમણાં સમાચારમાં વાંચ્યું કે અકસ્માતે ઘવાયેલા માણસની મદદ કરવાનું તો દૂર, એને કલાકો સુધી કણસતો મૂકી લોકો એની બેગ, મોબાઈલ બધું લઈ ગયા ! એમ લાગે કે માનવતા જેવું કાંઇ રહ્યું નથી ! ઓક્સિજનના અભાવે બાળકોના મોત વાંચીએ ત્યારે માણસાઈની ખોટ તો સાલે પણ સાવ એવું નથી . ક્યાંક ખૂણેખાંચરે હીરામોતીય મળી આવે છે. નીલ ઘોષ નામના યુવાનને ભૂખ્યા લોકોનું પેટ ઠારવાનો વિચાર આવ્યો અને એણે મિત્ર આનંદ સાથે મળીને આ બાબતમાં પૂરું સંશોધન કરી રોબિનહૂડ આર્મી નામની સ્વયંસેવકોની આખી ફોજ ઊભી કરી. રેસ્ટોરામાંથી વધેલું ખાવાનું લાવીને લોકો ફૂટપાથવાસી ભૂખ્યા ગરીબોને વહેંચી દે છે. એમની સેવાને એટલો પ્રતિસાદ મળ્યો છે કે ઘણી રેસ્ટોરાં હવે લોકો માટે ખાસ વધારે ખાવાનું બનાવે છે. હરખથી છલકાઈ જવાય એવા સમાચાર છે કે કાર્યમાં જોડાનાર મોટાભાગના યુવાનો છે ! લો, આપણું ભવિષ્ય ઉજળું છે…       

આવી કૈંક વાતો છે જે માણસને ફોટો થઈ ટિંગાયા પછીય જીવતો રાખે ; કોઈકના હૈયામાં, કોઈકની આંખોમાં, કોઈકના વિશ્વાસમાં. બાકી પોતાના પેટ પૂરતું રળી ને ખાઈપીને તો સૌ જીવે છે ! પ્રાણીઓ પણ આટલું તો કરે છે. એને રળવા જવું નથી પડતું   !

 

Advertisements
Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 19, 2017

તમારું બાળક સુરક્ષિત છે ?

અમદાવાદમાં શાહપુરની એક મ્યુનિસિપલ સ્કૂલમાં આઠ વર્ષની બાળકી પર આચાર્યે કરેલા બળાત્કારના સમાચાર આજે સવારના પહોરમાં વાંચવા પડ્યા. કમકમાટી છુટી જાય એ તો કઈ કહેવાની વાત નથી. આવા સમાચારો ચારે બાજુથી આવ્યા જ રાખે છે. ત્યારે એમ થાય છે કે આ સમાજને શું થઈ ગયું છે ? આવા નરાધમોને કેદ, જન્મટીપ કે ફાંસી સજા પૂરતી નથી. અમુક દેશોમાં આરોપીને જીવ જાય ત્યાં સુધી પથ્થરો મારીને મારી નાખવામાં આવે છે એવી જ ક્રૂર સજા હોવી જોઈએ. એ અનહદ પીડા ભોગવીને મરે એવી સજા ઝડપથી થવી જોઈએ. અલબત્ત હું જાણું છું કે આપણા દેશમાં આવું શક્ય નથી. પણ આવા કેસનો જલ્દી નિકાલ થાય અને આરોપીને સજા થાય એટલું તો થઈ શકે. વરસોનાં વારસો વીતી જાય અને અનેકવાર આરોપી મામૂલી સજા ભોગવી છૂટી જાય કે ક્યારેક નિર્દોષ પણ છૂટી જાય ત્યારે આપણા ન્યાયતંત્ર પર શક જાગે છે. મૂળ વાત આવા લોકો પર ધાક બેસાડવાની છે જે ઝડપથી સજા થાય તો જ થઈ શકે.

આટલી નાની બાળકીએ કેવી યાતના ભોગવી હશે એનો અંદાજ કોઈપણ સહૃદય માનવી લગાવી શકે છે અને આવી ઘટના એના જીવન પર હમેશ માટે જે કારમા ઘા છોડી જાય, એના માનસિક સંતુલનને ખોરવી દે એની ભરપાઈ કેવી રીતે થઈ શકે ? એનું બાળપણ તો નંદવાઈ જ ગયુ પણ એ ક્યારેય સામાન્ય જીવન પણ જીવી શકતી નથી. હવે તો બાળકી જ નહીં, તમામ બાળકો પર આ ખતરો તોળાઈ રહ્યો છે અને એ મ્યુનિસિપલ સ્કૂલથી માંડીને ખાનગી અદ્યતન સ્કૂલો સુધી ! 

આવા રાક્ષસી લોકોની માનસિકતા બદલવામાં પેઢીઓ લાગી જાય પણ બાળકોને સંભાળવાનું વિચારીએ. બાળક કોઇની સાથે એકલું ક્યાંય ન જાય એ માટે એને શિક્ષિત કરીએ. અજાણી વ્યક્તિ જ નહીં, શિક્ષક કે આચાર્ય પણ એને એકાંતમાં બોલાવે તો એ શિસ્તનો ભંગ કરીને પણ ન જ જાય એવું એને શીખવીએ. એને સારા ને ખરાબ સ્પર્શની સમજ આપીએ. કોના ઉપર ભરોસો કરાય ને કોના ઉપર નહીં એ સમજાવીએ. ચોકલેટ કે બીજી વસ્તુઓની લાલચમાં એ આવી ન જાય એવી સમજ આપીએ અને આ બધા શિક્ષણ ઉપરાંત મારી દૃષ્ટિએ સૌથી મહત્વની બાબત છે, બાળકના અત્યંત અંગત મિત્ર થઈને રહીએ. બાળકને માબાપનો જરાય ડર ન હોવો જોઈએ. માબાપનો અગાધ અને સતત પ્રેમ એ બાળક માટે સૌથી મોટી સુરક્ષા છે. રોજેરોજ બાળક સાથે એના આખા દિવસની વાતો કરીએ. સાંભળીએ. આવા કૃત્યો મોટે ભાગે એક દિવસમાં નથી થતાં હોતા. આવી વ્યક્તિઓ મોટે ભાગે પહેલા શિકાર શોધતી હોય છે. અત્યંત શરમાળ, દબાયેલા કે ડરપોક બાળકોને એ શોધે છે જેથી એના કરતૂતો બાળક જલ્દી કોઈને કહી ન શકે. ક્યારેક લાલચ અને ક્યારેક ધમકાવીને એ એનું શોષણ કરે છે. જો બાળક માબાપ સાથે ખુલ્લા મને જીવતું હશે, પોતાની બધી વાતો શેર કરતું હશે તો માબાપને આનો ખ્યાલ આવ્યા વગર નહી રહે. બાળક પ્રેમથી ભીંજાયેલું હશે તો એનો આત્મવિશ્વાસ બુલંદ હશે અને એ કોઇથી ડરશે નહી.

બાળક સૌથી વધારે મમ્મીથી જોડાયેલું હોય છે. મમ્મીઓ, સૌથી પહેલા તમારા બાળક માટે પૂરતો સમય ફાળવો. એની ખૂબ નજીક રહો. બની શકે તો બાળકને વાન કે સ્કૂલબસમાં મોકલવાને બદલે જાતે જ લેવા-મૂકવા જવાનું રાખો તો બાળકની આજુબાજુની પરિસ્થિતી પર નજર રહેશે. એની આજુબાજુ કેવા લોકો છે એનું ધ્યાન રહેશે. એના શિક્ષકોને વધુ ને વધુ મળતા રહો. બાળકને ક્યારેય એકલું ન પાડવા દો. બાળકના દાદા-દાદી એ બાળક માટે સૌથી વધુ સુરક્ષિત અને આત્મીય વ્યક્તિઓ છે એ સમજો. જ્યાં તમને સમય નહીં હોય ત્યાં એ સંભાળી શકશે.

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 7, 2017

Kavya setu 297

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 5 સપ્ટેમ્બર 2017

કાવ્યસેતુ – 297 લતા હિરાણી

એકત્વની આરાધના

લાગે છે વિશ્વરૂપ આ જ મારું
હું જ જાણે વિશ્વરૂપ થઈ ગઈ
કણ કણમાં હું જ છું
ને કણ કણ હું જ છું
અદભૂતતા મારી
આજે મને સમજાઈ ગઈ.
દ્વૈતથી અદ્વૈત ને ઐક્યનું મિલન છે
મારા જ સ્વસ્વરૂપનું સાચું દર્શન છે.
હું હુંમાં મળી, હુંને પામી ગઈ.
રહ્યું ન કાંઈ બાકી હવે
મારા જ હુંથી હવે ! .. જ્યોત્સના દેસાઇ

અધ્યાત્મ સાધિકા સુશ્રી જ્યોત્સના દેસાઇનું એક પુસ્તક મળ્યું, ‘ૐ ઉત્કર્ષ’. પુસ્તકનું ટાઇટલ બતાવી આપતું હતું કે વિષય શું છે ! લેખો સમજી ખોલ્યું તો અંદર શબ્દોને કાવ્યદેહમાં ઢાળેલા હતા ! આખાયે પુસ્તકનું કલેવર, ઉત્તમ ગ્લોસી પેપર અને ડાબી બાજુએ અનેક રંગીન નયનરમ્ય સુંદર પ્રકૃતિચિત્રો સાધિકાની પ્રકૃતિ અને પસંદગીનો પરિચય આપતા હતા. અત્યંત સુંદર દેહની અંદર પરમને પામવાની ધબકતી અભિપ્સા ભાવકને વાંચવા જરૂર પ્રેરે. સોનેપે સુહાગાની જેમ અનુમોદનામાં રાધેશ્યામ શર્મા, ચંદ્રકાંત શેઠ, ગૌતમ પટેલ, કુમારપાળ દેસાઇ, રાજેન્દ્ર જૈન જેવા સાક્ષરોના શબ્દ !

આપણે ત્યાં ભક્ત કવિ/કવયિત્રીઓની પરંપરા છે. કાવ્ય સાહિત્યમાં આવા સંતો દ્વારા ઉત્તમ રચનાઓના વારસાથી ગુજરાતી અને ભારતીય સાહિત્ય રળિયાત છે. અધ્યાત્મના આરાધકને કાવ્યસ્વરૂપ આકર્ષે એ નોંધપાત્ર બાબત છે. અહીંયા જ્યોત્સનાબહેનના કાવ્યોમાં ઐશ્વરીય તત્વને પામવાની ઉત્કટ ખેવના પમાય છે એ સ્પર્શી જાય એવી વાત છે. માનવીની પ્રકૃતિ અનેકરંગી છે. માની ન શકાય એટલું વૈવિધ્ય એમાં ભર્યું છે. માનવીની પ્રકૃતિ એને કોઈ ચોક્કસ દિશા તરફ લઈ જતી હોય છે. એમાં વાતાવરણનો ફાળો ખરો જ, તોય એક જ પરિવારના બે સંતાનોના સાવ અલગ જીવનમાર્ગો જોઈએ ત્યારે લાગે કે અહીં કંઈક પૂર્વજન્મનો, કહો કે કર્મનો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે. યાત્રાનો આ એક પડાવ છે એમ લાગે. સંસારની લાલસાને બદલે આત્માની ઓળખ માટે મન ફાંફા મારે એ જરૂર ગયા જનમનું અધૂરું કાર્ય !

આ સાધિકા આવો વારસો લઈને આવ્યા છે એમ માનવું પડે ! ‘હું’ એ સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં વસતું, સચરાચરમાં વિલસતું પરમ તત્વ જ છે. ખુદમાં અને ખુદામાં કોઈ તફાવત નથી. દેખાય છે એટલે દ્વૈત, બાકી એનું ઈશ્વરીય ચેતના સાથેનું ઐક્ય જ છે. જ્યાં સુધી આ અનુભૂતિ ન થાય ત્યાં સુધી જ દ્વૈત છે. જેવો અંતરમાં ઉઘાડ થવા લાગે કે અદ્વૈત તરફ આત્માની ગતિ પણ શરૂ થઈ જાય અને પછી તો આનંદ શોધવો ન પડે. આનંદ જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છે એ સમજાઈ જાય. આ અનુભૂતિનો સ્પર્શ થાય પછી દેખાતી સુખ સુવિધા કે ભોગ ઉપભોગમાં આનંદ મેળવવાની ચેષ્ટા બાલિશ લાગે.

પરમતત્વને પામવાની ખેવના જાગે કે તરત અંદર કેવો ઉજાસ પ્રગટવા લાગે એ આ દિશામાં પગલાં માંડેલા તમામ સાધકને સમજાય. આવી ઝંખના જાગવી એ ઈશ્વરની મોટી કૃપા છે. બાકી માનવી આખી જિંદગી મોહ-માયામાં ફસાયેલો રહે છે. પોતાનું સાચું સ્વરૂપ શું છે એ સમજાવું સહેલું નથી. અનેક જન્મોની યાત્રા પછી આ પડાવ શરૂ થાય છે. અહીં આવી જ શબ્દયાત્રા છે. એટલે તો કવયિત્રી પોતાને લહિયા સ્વરૂપે લેખે છે. શબ્દ એનું લક્ષ્ય નથી. શબ્દ તો સાધન છે. એને પહોંચવું છે સાક્ષાત્કાર સુધી. પરમ સાથેનું ઐક્ય એ સાધના છે, મંઝિલ છે. એકવાર સમર્પિત થઈને પોતાના મૂળ સ્વરૂપ સાથે એકાકાર થવાનું છે. બાહ્યચક્ષુને બંધ કરીને આંતરચક્ષુ ખોલવાના છે. અહીં પાનેપાને એની મથામણ વર્તાય છે. આ મનોયત્નને વંદન હો.

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 7, 2017

નાની પણ મોટી વાત

આજે એક સરસ વાત સાંભળી મન પ્રફુલ્લિત થઈ ગયું.
આપણા જાણીતા કવયિત્રી રક્ષા શુકલ. એમની વાત. તેઓ છ બહેનો. પિતા સ્કૂલમાં આચાર્ય હતા. દિકરીઓ પરણી ને સાસરે ગઈ. પતિ પત્ની એકલા પડી ગયા હતા. નિવૃત થયા પછી એમણે પત્નીને એટલે કે રક્ષાબહેનના મમ્મીને કહ્યું,

“હું તો નિવૃત્ત થયો. તને કોણ નિવૃત કરશે ? ક્યાં સુધી તારે આમ કામ કરતા રહેવાનું ? એમ કર, હવેથી તારે રોજ જમવામાં દાળ ભાત જ કરવાના. રોટલી બંધ. થોડી નિવૃત્તિ મારા તરફથી.”

નાનકડી પણ બહુ મોટી વાત છે આ.

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 29, 2017

Kavysetu 296

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 29 ઓગસ્ટ 2017

કાવ્યસેતુ 296   લતા હિરાણી

ઓ મા રે મારી  (મા મૂળ લેખ)

લાવ એરંડા પીલી દઉં હું હવે ઊંઘી જ જા મા                                            

ઓસરીને છત લીંપી દઉં હું હવે ઊંઘી જ જા મા 

કાલ જઈને મગ ખળામાં સુકવી દીધા હવે બસ  

રાયડે ધોકા ઝીંકી દઉં હું હવે ઊંઘી જ જા મા 

 તે મીંચી દીધી છે લઈને ગોદડીમાં જો મને તો 

આંખ લે હમણાં મીંચી દઉં હું હવે ઊંઘી જ જા મા 

 ફાળિયું દાદાનું નાના ભૈલુંનું દફતર અને ઓ 

બાપુનું પહેરણ સીવી દઉં હું હવે ઊંઘી જ જા મા ………… ચંદ્રેશ મકવાણા

દીકરીની લાગણીએ માંડેલી વાત માતાના પોપચા ઢાળે કે ઢાળે પણ એના અંતરને તો જરૂર અજવાળે. આ દીકરીની મા માટેની ચિંતા છે. એનું કાળજું કપાય છે માને સતત કામ કરતી જોઈને. એને દેખાય છે કે દુનિયા આખી થાકીને જંપે છે, ત્યારે માના હાથ જંપતા નથી. એનું કામ ખૂટતું જ નથી. ખેતરના કામ તો આમેય ખૂટે એવા ન હોય, ઘરના કામ પણ માની આંખને ઘડીક પોરો લેવા દે એમ નથી. એને કામ કરતી જોઈ જોઈને આંખો થાકી જાય પણ એનું કામ ન ખૂટે.

હવે ઊંઘી જ જા મા  ની આરત દીકરીના હૈયામાં પ્રગટે છે પણ આ માની આંખો છે જેને ઉંઘવાની સાહ્યબી પોસાતી નથી. એ સવારના ઢોરોને સંભાળી, બળતણ ભેગું કરી શીરામણ કરાવવાથી માંડીને રાતના ઢોલિયા ઢળાયા પછીયે જંપતી નથી. એની સામે ઘર છે, કુટુંબ છે ને એના દરિયા જેટલા કામો છે. એ પોતાના બે હાથથી બાર હાથ જેટલું કામ લે છે તોય કામ ખૂટતું નથી. એની સામે બાળકોની અસંખ્ય જરૂરિયાતો છે, એમને ઊંઘાડી દીધા પછીયે એ જાગશે ત્યારે શું જોઈશે એની વણથંભી ચિંતાઓ એના મનને સુન્ન અને આંખોને કોરીધાકોર બનાવી દે છે. એની સામે ઘરના કામોની અનંત કથા છે. એક સાંધવા જતાં સામે કેટલા તૂટશે એની ગણતરીમાં એના વિચાર ઠરડાઇ જાય છે. 

એ ઘડીક સૂતી હોય તોય એને સપનામાં પણ સમરાંગણ શમતા નથી. બેધારી કામની તલવાર લઈને એ લડયે જ જાય છે. કામો જાણે રાવણના માથા. એક ઢાળ્યું ને બીજું જીવતું થયું. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે તોય એ હરફ સુદ્ધાં ઉચ્ચારતી નથી. મુંગે મોંએ એ ઢસરડા કર્યે જ જાય છે. ઘરમાં કોઈને આ દેખાતું નથી પણ દીકરીનું મન માની પીડા પામી જાય છે. એનું મન જળે છે ને ઉચ્ચારી બેસે છે, હવે ઊંઘી જ જા મા !

હવે ઊંઘી જ જા મા નો પંચ પ્રયોગ ખરેખર કવિતામાં પ્રાણ રેડી દે છે. એમ થાય કે કોઈ કેટલા ઉજાગરા વેઠતું હશે કે એની આંખોને ઊંઘાડવા માટે આટલું કહેવું પડે ! શહેરોની મધ્યમ વર્ગની ને આખો દિ નોકરું કૂટતી સ્ત્રી માટે પણ વાત આટલી જ સાચી છે. કમાવું અને ઘરના કમરતોડ ખર્ચામાં સાથ દેવો એ એની લાચારી છે. આ એટલી મોટી મજબૂરી છે કે આખો દિ માથી છૂટા રહેતા બાળકની આંખોમાં લાચારીના થર પથરાઈ જાય છે ને તોય મા એ વાંચી શકતી નથી.

આ ગામડાની ખેતીમાં અને ઘરમાં પરોવાયેલી માતાની વાત છે ત્યારે રાધિકા પટેલની આ કવિતા જરૂર યાદ આવે…

બારીએથી પોહ ફાટી, ફળિયાએ મને બૂમ પાડી

ફળિયુ મેં વાળી નાખ્યું, ત્યાં માટલાએ ખખડાટ કર્યો

………….

પંડ્યે એકાદ પડખું ફેરવ્યું, ત્યાં બારીએથી પોહ ફાટી

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 25, 2017

સૂર્ય ઊગી આથમે છે દિન હર
એક તું ના આથમે મારી ઉપર.

ભાગ્યનો કાગળ લઈને તું મળી
આદરી ‘તી એક દિ’ જ્યારે સફર.

સ્નેહનું આકાશ જેમાં તું વસે
ના કદી પૃથ્વી ફરે તારા વગર.

હોઠ ખુલ્યા ને પછી શબ્દો વસ્યા
એકલી મા તું બની વાતોનું ઘર.

(આ) વાંસળીમાં ફૂંક મા તારી હતી

તું જ સ્વર મારો ને હું જો મુખર.

લોક છો ને શોધતા ઈશ્વર મગર
ઈશ્વરે વિશ્વાસ મૂક્યો મા ઉપર…. લતા હિરાણી

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 25, 2017

Kavysetu 295

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 22 ઓગસ્ટ 2017

કાવ્યસેતુ 295  લતા હિરાણી

ઓલ્યા ઝાડવામાં ઊગ્યો સન્નાટો

જે દિથી ઝાડવાનો પંખીના કલરવની સાથેનો તૂટ્યો છે નાતો !

ઓલ્યા ઝાડવામાં ઊગ્યો સન્નાટો

આખો દિ ઝાડ વાટ જોતું રહે છે, કોઈ પંખી તો ડાળીએ બેસે

લીલોછમ્મ છાંયડો દે છે બધાને એમ મીઠો ગુંજારવ પણ વહેંચે

મુજને બચાવો એમ બૂમો પાડીને હવે બેઠો છે ઝાડવાનો ઘાંટો

ઓલ્યા ઝાડવામાં ઊગ્યો સન્નાટો……..

ઓછી થઈ છે હવે પંખીની જાત અને ઝાડવાને આવે છે રોવું

લીલો સન્નાટો એને ડસવાને આવે તોય ઝાડવાએ પરાણે રેવું

અહીંથી નીકળીને જાવું પંખીની શોધમાં ને મારવો છે એને તો આંટો

ઓલ્યા ઝાડવામાં ઊગ્યો સન્નાટો….. આશા પુરોહિત

 

મને યાદ આવે છે, સાવ ઠૂંઠું કરી મૂકેલ એક ઝાડવું ! બિચારા ઝાડનો વાંક એટલો હતો કે ખાસ્સું વધ્યું હતું. લીલાછમ પાંદડાઓથી ભરેલી ડાળીઓ ચારેકોર ઝૂલતી હતી ને વીંઝણો નાખતી હતી. કેટલાય પંખીઓનું મીઠ્ઠું ઘર હતું. પંખીડા શોર કરીને વાતાવરણને મધુરું બનાવી દેતા હતા. ત્યાંથી પસાર થતાં મારા જેવાની આંખને વિસામો મળતો હતો. એની ડાળીઓ સદંતર કાપી નખાઈ. એકપણ લીલું પાન બચે એની ખાસ કાળજી લેવાઈ. વચ્ચેનું ભૂખરું થડ અને કદીક ઝાડ હતું એની નિશાનીરૂપ ચાર પાંચ નવસ્ત્રી ડાળીઓ, કેમ કે થડને રંગી નાખવામાં આવ્યું હતું.

શા માટે આટલી ક્રૂરતા આચરાઈ હતી ? કારણ કે કેટલીક દુકાનોને ઢાંકી દેતું હતું. માણસોનો વેપાર ખોડંગાય નહીં એટલે એક ઝાડને જીવતેજીવ વેતરી નાખવામાં આવ્યું. ઝાડ બિચારું, બસ એટલા મરેલા થડને લઈને રોતું ઊભું છે ! એની ઉપર ઘર બનાવીને રહેતા ને ટહૂકતા પંખીઓ ક્યાં ગયા હશે ? બીજે ઘર શોધે પણ ઝાડવા તો કપાતા જાય છે. પંખીડા જઈને ક્યાં જાય ? જોને, અમદાવાદમાં ચકલીઓ હવે ક્યાં જોવાય મળે છે ? એ બિચારી ઘરોમાં વડીલોના ફોટા પાછળ માળા બાંધતી, જેમાં આ ઝાડવાને કાપનાર વસે છે, જેને હવે વડીલોના ફોટાથી ઘરની ભીંતોની શોભા બગડતી હોય એવું લાગે છે ! ચકલીને દેશવટો દેવાઈ ગયો. બધા શહેરોમાંથી હવે ચકલીઓ ઘટતી જાય છે. કેટલાય પંખીઓની જાતિઓ વિલુપ્ત થઈ ગઈ ! 

વરસમાં એકવારનો કુદરતનો મહિમા ગાઈ ને બાકી બારે મહિના કરવતથી કેર વર્તાવનારા લોકની ઝાઝી વાત કરવા જેવી નથી. બિચારું ઝાડવું જો બોલી શકતું હોત, એને જો હાથ હોત તો ત્રાડ પાડી બાજુમાં આવનારાનું કાંડું મરડી નાખત. ચૂપ છે, કંઇ કરી શકતું નથી એટલે એની મહાનતાના ગુણ ગાઈને આપણે એને શબ્દોના શિખરે બેસાડી દીધું છે અને તળેટીઓ ઉજ્જડ કરતાં જઈએ છીએ. પહાડો જેવા પહાડો પોતાની ઉઘાડી સૂકી કાયાથી શરમાય છે પણ લીલપના જંગલ કાપતા જઈને આપણે ઇંટોના જંગલ ઉગાડયે જઈએ છીએ.

ઝાડ ચૂપ છે પણ એની આંખ સામે ફરતા કુહાડાને કેમેય માફ કરી શકતું નથી. નજર સામે રોળાતી ડાળીઓ, પીંખાતા પાંદડા અને કચડાતા ફૂલોને જોઈ શકતું નથી ને આંખ ભરીને રોઈ પણ શકતું નથી. ટહૂકાને એ તરસે છે. પંખી અને પાંદડાની દોસ્તીની શોકસભાઓ, એની વયના વર્તુળોની જેમ એના એના હૈયે કોતરાતી રહે છે. રાત પડે ને ચોમેર નીરવતા પથરાય ત્યારે ઝાડવાના અબોલ નિસાસા અંધારાને વધુ ઘેરું કરી મૂકે છે ને રાતને વધુ કાળી. વહેલી સવાર સુધી એ કણસ્યા રાખે છે. સવાર પડતાં જ માનવીના શોરમાં એનો આર્તનાદ ખોવાઈ જાય છે.

સમાચારો કહે છે કે એકલા અમદાવાદમાં છેલ્લા છ વર્ષમાં છ હજાર વૃક્ષોનો કત્લેઆમ થઈ ગયો. આ તો માત્ર રેકોર્ડ પરના એટલે કે નોંધાયેલા આંકડા છે ! સત્તાવાર રીતે નહીં નોંધાયેલા વૃક્ષો ગણીએ તો વાત ક્યાં પહોંચે ! વૃક્ષોનો સન્નાટો શહેરને સ્મશાનવત બનાવવા પૂરતો છે, અલબત્ત જેને હૈયે લીલપ વસી હોય એને માટે જ !      

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 15, 2017

એના નખ

એને મળ્યો છે
લાંબા તીણા નખનો વૈભવ
એને મળે છે, દિવસો, વર્ષો
અક્ષત વિજયના
એના નખ પહેલાં તો હતા
માણસના સામાન્ય નખ
પછી ધીમે ધીમે
સુંવાળું ટેરવું દબાતું ગયું
ઊંડું ઉતરતું ગયું
વધતા જતા ધારદાર નખનો મહિમા
એને સમજાતો ગયો
જીતમાં હોય છે જબરો નશો
સમજણનો પથ તો લાંબો
ને વળી દુર્ગમ પણ ખરો
જ્યારે આ તો હાથવગો ઉપાય
નખ રાજાના કુંવર જેવા
દિવસે ન વધે એટલા રાત્રે વધે
રાત્રે ન વધે એટલા દિવસે વધે
એને ખબર નથી
હવે એ નહોર બની ચુક્યા છે
વધતાં જાય છે
લાંબા થતા જાય છે
વધતા જાય છે
ને વળતા જાય છે
એની પોતાની તરફ….. લતા હિરાણી
Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 8, 2017

Kavysetu 294 Lilochham Tahooko

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 8 ઓગસ્ટ 2017

કાવ્યસેતુ  294   લતા હિરાણી (Original Article)

લીલોછમ ટહૂકો

આજ ફફડું છું તારે ઉદર ; મા, મને તારાથી અળગી ના કર.

મા મને તારાથી અળગી ન કર……  

ઝાડ એના સુકકાએ પાંદડાને ખેરવવા હોતું કદીય નથી રાજી

ને તું કાં હેતવટો આપે છે આકરો ? હું તો કૂંપળ હજી તાજી

મા તો એક એવી મોસમ છે કે આવે ના જેમાં કદીય પાનખર

મા મને તારાથી અળગી ન કર….. 

હેતભર્યા ટહુકાથી ચીતરવી મારે, તારા ફળિયામાં વનરાઈ

લેવી છે મારે વિદાય તને ભેટીને, વાગતી હો જ્યારે શરણાઈ

ધૂપ જેમ સળગીને વ્હાલપની લ્હાણ કરું, મહેકાવું બબ્બે હું ઘર

મા મને તારાથી અળગી ન કર 

નારી તો સર્જનની દેવી પણ એને કાં અહીંયા ગણાય છે અધૂરી

એને તો અવતરવા માટે પણ દુનિયાની લેવી પડતી છે મંજૂરી

પૂછું મા એટલું કે તારી આ મંગલમય કૂખ છે કે મારી કબર

મા મને તારાથી અળગી ન કર  ………..  કિશોર બારોટ

પુત્રીજન્મથી ઊભા થતા વિચારવર્તુળો અને ભ્રૂણહત્યાનું પાપવિશ્વ આપણાથી અજાણ્યું નથી. અહી ‘વિચારવર્તુળો’ શબ્દ સહેતુક વાપર્યો છે. ગામડાઓમાં જ દીકરીનો અનાદર થાય છે એવું નથી, શહેરોમાં અને ઉચ્ચ શિક્ષિત માબાપને ત્યાં દીકરી જન્મે તો ચહેરા પર સ્વસ્થતા રાખવાનો પ્રયત્ન મેં સગ્ગી આંખે જોયેલો છે. આવા લોકોને પોતાના ભણતર અને સામાજિક દરજ્જાની શરમ નડે એટલે સીધો અસ્વીકાર નથી થતો પણ ‘ઓ કે….. દીકરી તો દીકરી !’ જેવો ભાવ સ્પષ્ટ વરતાય છે. ‘દીકરી તો દીકરી’નો અર્થ આપણે સહુ સમજીએ છીએ.

આ અસ્વીકારના મૂળમાં કઠોર વાસ્તવિકતા છે એય સ્વીકારવું જ પડે. એક સમય હતો અને આજેય એ ખતમ નથી થયો કે દીકરીને દહેજ આપવા માટે માબાપની આખી જિંદગી ખર્ચાઈ જતી. એ પછીય દીકરી સુખી થવાની કોઈ ગેરંટી નહીં ! વધારે દહેજ માટે, બાળક નહીં આપી શકવા માટે, વારસ નહીં આપી શકવાના કારણે કે આખરે બીજી કોઈ ગમતી સ્ત્રીને લાવવા માટે સ્ત્રીજાતિએ અપાર જુલમો સહ્યા છે. પોતાની દીકરી પર સિતમની ઝડી વરસતી હોય અને માબાપે ચૂપચાપ જોયા કરવું પડે, એના પતિને કે સાસરિયાઓને એક શબ્દ ન કહી શકે, એવી આપણી પારંપરિક વ્યવસ્થા હતી. જુઓને ! ‘દીકરીને ત્યાં પાણી પણ ન પીવાય’ – એવા રિવાજના મૂળ ક્યાં હશે ? દીકરીના અસ્વીકારના કારણો ગળે ઉતરે એવા છે પણ ઉપાયો ખોટા છે. એના માટે ભ્રૂણહત્યા કે એવું કઈ કરવાને બદલે માનસિકતા બદલવી જોઈએ. દીકરીને વધુ સક્ષમ બનાવવી અને એને અન્યાય ન સહન કરવો પડે એવી પરિસ્થિતી તરફ આગળ વધવું એ ઉપાય છે. 

મોટાભાગનો સમાજ ટૂંકાગાળાના ઉપાય તરફ વળ્યો છે. જ્યારે બીજી બાજુ આપણે જોઈએ છે કે વૃદ્ધાશ્રમો દીકરાઓએ ઉવેખેલા માબાપથી ઉભરાય છે. દીકરાઓ માબાપને સાચવે, એની જગ્યાએ હવે દીકરીઓ માબાપને સાચવે છે. દીકરી આમ પણ લાગણીની દૃષ્ટિએ માબાપ સાથે વધુ તીવ્રતાથી જોડાયેલી હોય છે અને સાસરે જાય તો પણ આ સેતુ સલામત રહે છે. દૂર રહીને પણ દીકરી માબાપને વધારે હૂંફ પૂરી પાડે છે એ હકીકત છે. પોતાના સાસુ સસરા સાથે આ જ દીકરીઓ આમ કેમ નથી વિચારતી એ બીજો પ્રશ્ન છે.

‘હેતભર્યા ટહૂકાથી ચીતરવી મારે, તારા ફળિયામાં વનરાઈ..’ જેમને ત્યાં દીકરી છે, એના હૈયામાં આ શબ્દો કોયલની કૂ કૂ અને મોરલાની ગહેકની જેમ મહેકે. સાવ નાનકડી દીકરી હોય તોય એની નાની નાની નિર્દોષ અને વ્હાલથી ભરીભરી ચેષ્ટાઓ મનને લીલુછમ બનાવી દે. માંડ ચાર વરસની દીકરી હોય તોય એ બરાબર મમ્મીની જેમ નાના ભાઈ/બહેન સાથે વર્તશે. પપ્પાને મમ્મીની જેમ સૂચનાઓ આપશે અને પપ્પાની ખૂબ ચિંતા કરશે. પપ્પાના ઓફિસેથી આવવાની ઘરમાં સૌથી વધુ કોઈ રાહ જોતું હોય તો તે દીકરી છે. મોટા થયા પછી કે પરણ્યા પછી દીકરી પિતાની મા બની જાય છે, એ સૌએ અનુભવેલી હકીકત છે… દીકરીને વધાવીએ નહીંતર દીકરાઓ કુંવારા રહી જશે એ ચિંતા અસ્થાને નથી.     

 

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 4, 2017

Kalyanini Diary 1

કલ્યાણીની ડાયરી

આપણે શિક્ષણના કથળતા જતા સ્તરની, નબળા પડતા જતા ચારિત્ર્યની વાતો કરીએ છીએ ત્યારે બે સત્ય ઘટનાઓની નામ બદલીને વાત કરીશ. બંને કૉલેજ ખૂબ સારી ગણાતી સંસ્થાઓમાંની છે.

કૉલેજની હોસ્ટેલમાં એક રાજ નામના છોકરાની ઘડિયાળની ચોરી થઇ. રાજ અતિ શ્રીમંત વર્ગમાંથી આવતો હતો. ઘડિયાળા સોનાનું હતું. ચોરી કરનાર મિત એના મિત્રવર્તુળમાંથી જ હતો. મિતે ચોરી કરતાં તો કરી પણ પછી એ ગભરાઇ ગયો. પસ્તાવો પણ થયો. જિંદગીમાં પહેલી વાર ચોરી કરી હતી !! આ બાજુ હોસ્ટેલમાં હોહા થઇ પડી. બીજા મિત્રો રાજને પોલિસમાં ફરિયાદ નોંધાવવાનું કહેતા હતા. મિતથી રહેવાયું નહીં. એણે સુમનને વાત કરી. પોતાની ભુલ કબુલ કરતાં રડી પડ્યો. એને સુમનની સમજદારી પર પૂરો ભરોસો હતો. સુમન એને પોતાના એક પ્રોફેસર પાસે લઇ ગયો. મિતે ત્યાં પણ રડતાં રડતાં ગુનો કબુલ કરી લીધો.

પોફેસરે એને સાંત્વના આપી. અને કહ્યું,  ઘડિયાળ મને આપી દે અને તું હવે કંઇ જાણતો જ નથી એમ બધું ભુલી જા. હું સંભાળી લઇશ. તને પસ્તાવો થયો એ જ પુરતું છે. પોતે રાજ પાસે ગયા આને ઘડિયાળ પાછી આપતાં કહ્યું કે આ મને બહાર બગીચામાંથી મળી. હવે પોલિસ ફરિયાદ કરવાની જરુર નથી. હવેથી તારી વસ્તુઓ સાચવીને રાખજે. આખો મામલો ત્યાં જ પતી ગયો.

હવે બીજી એક કોલેજની ઘટના.

કોલેજ કમ્પાઉંડમાં રમતાં રમતાં બોલ જોરથી ઉછળ્યો અને હોસ્ટેલના રુમનો એક પંખો તૂટી ગયો. વાંક સપનનો હતો. સપન પણ પૈસાદાર કુટુંબમાંથી આવતો હતો. એને થયું નાહક બબાલ થાય અને ઠપકો સાંભળવા મળે એના કરતાં નવો પંખો મુકાવી દઉં. એ ઇલેકટ્રીક સ્ટોરમાં ગયો. નવો પંખો ખરીદતી વખતે એણે પેલા જુના તુટેલા પંખાના કંઇ પૈસા આવે કે નહીં એ માટે પૂછપરછ કરી. યોગાનુયોગ એવો બન્યો કે કોલેજમાંથી એ સ્ટોરમાંથી જ ખરીદી થતી હતી. સ્ટોરનો માલિક પોતાનો માલ ઓળખી ગયો. એણે દુકાનના પાછળના ભાગે જઇ સબંધિત પ્રોફેસરને જાણ કરી કે તમારો વિધ્યાર્થી પંખો ચોરીને વેચવા આવ્યો છે. વિદ્યાર્થીને ત્યાં વાતોમાં રોકી પ્રોફેસરને હવાલે કરી દેવામાં આવ્યો. ચોરને રંગે હાથ પકડી લીધાની વાત બહુ મોટી હતી. સપને સમજાવવા ખુબ કોશિશ કરી કે મારાથી કૉલેજની પ્રોપર્ટીને નુકસાન થયું હતું અને હું મારા ખર્ચે નવો પંખો નખાવવા માગતો હતો. આમ કરવું ખોટું હોય તોયે માત્ર માથાકુટ ટાળવી એ જ હેતુ હતો. પણ પ્રોફેસર  માન્યા નહીં. પોલિસ ફરિયાદ થઇ જ, કોર્ટમાં કેસ ચાલ્યો અને જ્યારે સપને આ વાત કરી ત્યારે કોર્ટના ધક્કાં ખાતા ખાતાં પાંચ વર્ષ નીકળી ગયા હતા !!! કોણ જાણે હજી એ મામલો પૂરો થયો છે કે નહીં !!!

 

Older Posts »

શ્રેણીઓ