Posted by: readsetu | August 23, 2016

Kavyasetu 247 Shakur Sarvaiya

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 23 ઓગસ્ટ 2016

કાવ્યસેતુ 247   લતા હિરાણી         (Original Article)

 કુમળાં શાકભાજી વેંચતા બકાલીના વિચારને

લશ્કરી કવાયતને નીરખતા અમલદારના

વિચારો સાથે સરખાવી શક્યો નથી હજી સુધી.

ઊડતા હંસો અને ફૂટપાથ ઉપર ટૂંટીયું વાળીને

સૂતેલા કૂતરાની વચ્ચે

કશુંય સામ્ય સ્થાપિત કરી શકાતું નથી.

પવનથી ઊડી જતી ઓઢણી ઉપર

લીલા પાલવથી ઢંકાયલી ચાંદની ઉપર,

વરસાદની ઝીણી ઝરમર ઉપર,

તમરાંના એક સૂરીલા અવાજ ઉપર

લીન  જાઉં છું

એમ નિખાલસતાથી કહી શકું છું;

પરંતુ

દોહવાતી ગાયના પાછલા પગ ઉપર

અને પગને બાંધતા દોરડા ઉપર

કવિતા કરવા જેટલો કવિ નથી થયો

 હું કબુલ કરૂં છું.   ……………. શકુર સરવૈય

 નેટ પરથી અછાંદસ કવિતા મળી. કવિ શકૂર સરવૈયાની કવિતા મૂકનાર બીજું કોઈ હતું. એને રજૂ કરનારની જેમ મને પણ લાગ્યું કે આમાં શું નોંધપાત્ર છે ? પણ અંત સ્પર્શી ગયો. બહુ સરળતાથી કવિ પોતાની મર્યાદા પહેલા વર્ણવે છે. પોતાની સંવેદનાનો પણ પરિચય આપે છે પરંતુ સાચે સામાન્ય બાબત છે. એમની છેલ્લી વાત છે ગાયના પગ પર દોરડા બાંધવાની વાત. ગાયનું દૂધ એના વાછરડા માટે હોય છે જેમ પૂરી પ્રાણીસૃષ્ટિમાં માતા એના બાળકના પોષણ માટે દૂધ આપે છે. પ્રાકૃતિક વ્યવસ્થા છે. અને એટલે સ્વાભાવિક રીતે પોતાના બચ્ચા માટેનું દૂધ દોહવા જતાં માણસને ગાય સાંખી શકે. છતાંય માણસને વાછરડાનું દૂધ તો ઝૂટવવું છે અને ગાયને દોહતા પહેલા એના પાછલા બેય પગ બાંધી દે છે જેથી ગાય લાત મારી દે. માણસ જેટલું ક્રૂર પ્રાણી બીજું કોઈ ન હોઈ શકે ?

કેટલી સહજતાથી આપણે વાઘ, દીપડા જેવા પ્રાણીઓને હિંસક ચીતરી દઈએ છીએ ? જે માત્ર પોતાના આહાર માટે આ બધુ કરે છે અને એ ય એનો કુદરતી ખોરાક છે. જ્યારે માણસ તો પોતાનું પેટ ભરાઈ જાય પછીય ધંધો કરી વધુ પૈસા કમાવા માટે આ અને આવું કેટલુંય કરે છે ! માણસના સ્વાર્થની કોઈ સીમા નથી. કરોડો, અબજો, ખર્વો કમાયા પછીયે એને ધરવ થતો નથી. પાણીની જેમ ઉડાડતો માણસ જરા જેટલી બીજા જરૂરિયાતમંદની મદદ માટે હાથ લંબાવી શકતો નથી. આ માણસ સંસ્થા બને છે ત્યારે એની આ વૃત્તિ વકરે છે.

ચારેબાજુ એકરોમાં પથરાયેલા ભવ્ય મંદિરો અને સંપ્રદાયોના ધોધમાર પ્રચાર જોઈને આ વિચાર આવે. શું ભગવાન ભવ્ય મંદિરોમાં જ બિરાજી શકે ? મૂળે મંદિર એટલે ગામની બહાર લોકોને ઈશ્વરના નામે અંતરાત્મા સાથે જોડાવાનું સ્થળ હશે. પછી એમાં વિધિવિધાનો ઉમેરાયા હશે. ત્યાં સુધીય ઠીક હતું પણ હવે તો જાણે ભગવાનને માર્કેટમાં જ મુકાયા છે. કેટલાય સંપ્રદાયો વચ્ચે સ્પર્ધા જ ચાલતી હોય એમ લાગે. કેટલા અનુયાયીઓ વધારી શકો ? કેટલી મોટી બોલી બોલી શકો ? કેટલું દાન મેળવી શકો ? કહેવાતા સંતોના રાફડા ફાટયા છે અને એની લીલા(?)નો કોઈ પાર નથી. આવા સંતોને અનુયાયીઓમાં ગુંડાઓની પણ જરૂર પડે જ.. પછી એ જ થાય જે કોઈ સમજદાર માનવી સમજી શકે.  બહુ જાણીતા નામો અહી ટાંકી શકાય પણ જવા દો ….

કવિતાનો એક ધારદાર સ્પર્શ ભાવકને ક્યાંથી ક્યાં લઈ જાય ! આ વિચારની તાકાત છે, આ રજુઆતની તાકાત છે. આપની ચારેબાજુ કેટકેટલું પથરાયેલું છે.. પગ બાંધીને દોહવાતી ગાય આપણે બધાએ જોઈ હોય. એનું સંવેદન કવિને જ સ્પર્શે અને ભાવક સુધી પ્રસરે. અછાંદસ કવિતા મોટેભાગે કોઈ આવા અણીદાર વિચારમાંથી જ જન્મતી હોય છે… એટલે જ એને પ્રાસ કે મીટરના બંધન માફક નથી આવતા.       

 

Posted by: readsetu | August 13, 2016

Ujas 7 – Chandrakant Sheth

નવચેતન > ઉજાસ 7 > ઓગસ્ટ 2016  > લતા હિરાણી

ઉછાળ દરિયા, ઉછાળ પ્હાડો, ઉછાળ માટી-પંડ;
ઉછાળ મનવા, મુઠ્ઠી ખોલી સકળ બ્રહ્મનું અંડ !
હોય હવે નહીં બંધન-બાધા, ધોધે ધસમસ ધસવું;
એકીશ્વાસે ચડી હવે તો મેરુ-માથે વસવું !
.                       
હૈયે બારે મેઘ ઊમટ્યા, વરસે વ્હાલ પ્રચંડ !
નાવે નાવે પાંખ ઊઘડે, ગગન ઊઘડે દરિયે !
ગ્રહ-તારાની ભીડ મચી શી ! ચાંદ-સૂરજ આ ફળિયે !
.                       
વાટઘાટ-ઘર-ગામ ડૂબતાં પામું બધું અખંડ !
વામનજીના કીમિયા કેવા ! કણ કણ વિરાટ ખૂલે,
શેષનાગની શય્યા છોડે અનંત અંદર ઝૂલે,
.                       
છોળે છોળે છંદ છલકતા જલ જલ ચેટીચંડ !    – ચંદ્રકાન્ત શેઠ

1986માં સાહિત્ય અકાદમી એવોર્ડ અને 2005માં નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ મેળવી ચૂકેલા કવિ શ્રી ચંદ્રકાંત શેઠને હમણાં જ વિનોદ નિવેટીયા કાવ્યમુદ્રા એવોર્ડ પણ અર્પણ થયો એવા કવિનું આ ગીત. ગુજરાતી કાવ્યસાહિત્ય આવા કવિઓથી રળિયાત છે.

મન કેટલું આનંદ સાગરમાં નહાતું હશે કે આમ ધસમસ શબ્દો છલકાય ! ભાવભર્યા શબ્દો જાણે ઉછળી ઉછળીને આપણી પર વરસે છે. અનંતમાંથી પ્રચંડ વ્હાલ વરસે છે. ગ્રહતારાની ભીડ જે ભાળી જાય અને ચાંદ-સૂરજનો વસવાટ પોતાને ફળીયે અનુભવાય એની એ સુખદ અનુભૂતિ કેટલી વિરાટ અને પ્રચંડ હશે ! પ્રેમને ખૂલતાં વાર લાગે છે પણ એકવાર આ ઘડીઓ જીવનમાં રેલમછેલ થઈ વળે એની ધન્યતા કદી ન ભૂલી શકાય. પ્રેમની અનુભૂતિનો આ પ્રતાપ છે. સ્વને સમષ્ટિ સાથે જોડતા એને જરાય વાર નથી લાગતી. પળમાં એ ખલકમાં પથરાઈ જાય છે. લોકને આ અમીરી નયે સમજાય પણ એ તો ઝીણી આંખે વામન સ્વરૂપને જોનારા ! કણ કણની ગણતરી કરનારા ! વામનમાંથી વિરાટને ઓળખવાનું એમનું ગજું નહી.  

ક્યારેક એ વિચાર આવે કે ઈશ્વરે પૃથ્વી શા માટે સર્જી ? એના પર માનવને શા માટે સર્જ્યો ? જીવનનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ આનંદ ખરો ને ! આત્માનો અવાજ કહે છે, ‘હા’. આખરે દરેક દોડે છે તો એ જ દિશામાં ! પણ કદાચ પોતે જ ઊંચકેલા દુખણાં પોટલાં છૂટતા નથી અને આખરે માનવી હાંફી જાય છે. આનંદ તો વરસ્યે જ જાય છે પણ માનવીની હથેળીઓ કે આંગળીઓ કશું નવું ઝીલવા કે પકડવા ક્યાં ખાલી હોય છે ? પોતે જ ઊભા કરેલા કે શોધી કાઢેલા દુખો એની પાસે ઓછા નથી. કર્મફળે મળેલા દુખોને સ્વીકારી નિજાનંદમાં વસવાની એની આવડત નથી. ત્યારે કોઈકમાં આ અમૂલખ ઘડીઓ અવતરી જાય અને એ ગાઈ ઊઠે એ કેટલું સુખદ ! કેટલું પાવન ! કેટલું મંગલમય !

મોટેભાગે આનંદ પરાવલંબી હોય છે. આમ થાય તો આનંદ અને તેમ થાય તો આનંદ. કશું સ્થાયી ન હોય અને આનંદ હાથમાંથી સરકતી રેત જેવો બની રહે. ભલે થોડી ક્ષણો પણ પરમનો એક સહવાસ અનુભવ્યો હોય, શબ્દો અને અર્થોના સાગર મધ્યે પણ મૌનનો ટાપુ સેવ્યો હોય ત્યારે આ જાહોજલાલી પ્રાપ્ત થાય. અખૂટ ધીરજ અને ભાગ્યે જ સાંપડતી સમજણનો દોર ક્યાંક પકડાયો હોય ત્યારે આવી અનુભૂતિ પ્રસવે. આનંદ પછી પરાવલંબી નથી રહેતા સ્વયંભૂ બની જાય. નાવને હલેસાની જરૂર ના રહે, એને પાંખ મળી જાય.

આખાયે ગીતના અવતરેલા શબ્દોમાં લયનો દરિયો હિલ્લોળે છે, નાદનું સંગીત છલકાવે છે. આ ગીત વાંચવું અઘરું પડે પણ ગાવા માટે મન તલપાપડ થઈ જાય.    

આ જ કવિ આવું લખી શકે.

તું છે મારી અંદર તેથી ભર્યો-ભર્યો હું લાગું !
તું લીલોછમ અંદર તેથી હર્યોભર્યો હું લાગું !

તારું છે પાતાળ, એથી તો ખરા ઉનાળે પાણી;
તારી એવી ફૂંક વાંસમાં ફૂંટે મીઠી વાણી;
તારો છાંયો મળ્યો એટલે ઠર્યોઠર્યો હું લાગું !

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | August 11, 2016

Falvitaran

ફળવિતરણ – લતા હિરાણી  (Original article)

આદિત્ય કિરણ > જૂન 2016

1998ની સાલ. લાયન્સ ક્લબમાં હું એ વખતે સેક્રેટરી હતી. ક્લબનો એક કાયમી પ્રોજેક્ટ છે, દર મહિને હોસ્પિટલમાં ફળ વિતરણ. મને એ કામ આકર્ષતું પણ જ્યાં સુધી પદ સંભાળ્યું નહોતું ત્યાં સુધી કંઇક પ્રતિકુળતાઓ આવ્યા રાખતી. મંત્રી બન્યા પછી તો જવાનું જ હતું.

પ્રથમ માસમાં એ પ્રોજેક્ટ આવ્યો. થેલાઓ ભરીને અમે ફળો ખરીદ્યાં અને સિવિલ હોસ્પિટલમાં પહોંચ્યા. મનમાં ભાવ અને પગમાં થનગનાટ હતો. આજુબાજુના વાતાવરણે એ ભાવને ઘણી ઉંચાઇએ પહોંચાડ્યો. સામે મળતી દરેક વ્યક્તિની નજર સાથે મારી નજર મળતી અને મારા શરીરમાં જાણે મધર ટેરેસા પ્રવેશતા હોય એવું હું અનુભવવા લાગી. હાથમાં થેલાનું ખાસ્સું વજન હતું પણ થેલામાં જાણે ફળો નહીં સોનામહોરો ભરી હતી.. થેલાં ઉપાડીને ચાલતાં કપાળે પરસેવો વળતો હતો પણ હું સિવિલ હોસ્પિટલના નહીં, મહાનતાની સીડીના પગથિયા ચડી રહી હતી.

અમે ઓર્થોપેડિક વૉર્ડમાં પહોંચ્યા. હૉલ ઘણો મોટો હતો. પીડાતા, રીબાતા દર્દીઓ અને એમનાં લાચાર સગાંવહાલાંઓથી છલકાતો હતો. એ બધાની વચ્ચે ફરતા ડૉકટરો, નર્સો, આયાઓના સાવ શુષ્ક, ભાવવિહીન ચહેરાઓ જોઇને મને લાગ્યું કે માનવતા ખરે જ મરી પરવારી છે. આટલા દુખ અને પીડા વચ્ચે માનવી કેમ આટલો નિર્વિકાર રહી શકે ? પણ પછી થયું આવું વિચારવું નિરર્થક છે. અત્યારે મને ઇશ્વરે જે ફરજ સોંપી છે એ પૂરા દિલથી બજાવી લઉં.

વૉર્ડમાં દવાઓની સાથે અસ્વચ્છતાને કારણે બીજી અનેક વાસ ભેગી થઇ મારા નાક પર હુમલો કરતી હતી. પણ મારા એક હાથે થેલો ઉંચકવાનું અને બીજા હાથે કેળાં વહેંચવાનું કામ કરવાનું હતું. એ વાસથી બચવા નાક આડે રુમાલ ધરવાની મને ફુરસદ ક્યાં હતી ?

પૂરી નમ્રતાથી હું પહેલા ખાટલે ગઇ. દર્દીના બંને પગે પ્લાસ્ટર હતું. જાણે પાટાના જ બે પગ પડ્યા હતા. દર્દીની આંખો બંધ હતી. એના ટેબલ પર હું બે કેળાં મુકવા ગઇ ત્યાં એની બાજુમાં બેઠેલા બહેને હાથ લંબાવ્યો. બહુ સંકોચથી એમના હાથમાં મેં બે કેળાં મુક્યાં અને એમની સામે નજર માંડી. એમના બે હાથ જોડાઇ ગયા. જાણે મેં અડધું રાજપાટ આપી દીધું હોય એવી આભારવશતા એમની આંખોમાં છવાઇ ગઇ. મારાથી એ નજરનો ભાર ન ખમાયો. મનની ઉંચાઇ અડધી થઇ ગઇ. પછી ન હું એમની સામે નજર માંડી શકી ન મારા ગળામાંથી શબ્દો  નીકળી શક્યા.

બીજા ખાટલે દસેક વર્ષનો એક બાળક હતો. એનું લગભગ આખું શરીર પ્લાસ્ટરમાં વીંટળાયેલું હતું. એની આંખ ખુલ્લી હતી. આ વખતે કેળા ટેબલ પર મુકવાને બદલે એની માના હાથમાં મુક્યા જેથી એણે હાથ ન લંબાવવો પડે. મા સામે નજર માંડવાની હિંમત ઘટી ગઇ હતી જેથી સીધું બાળક સામે જોયું. અમે વૉર્ડમાં પ્રવેશ્યા ત્યારનું બાળક કેળાના થેલા તરફ તાકી રહ્યું હતું. બાળક સાથે નજરનો દોર સંધાય ત્યાં સુધીમાં તો માએ કેળું છોલી બાળકને ખવડાવવાનું શરુ કરી દીધું હતું. બાળકની આંખોમાં મેં કેળાનો સ્વાદ છલકાતો જોયો. મને કંઇક રાહતની લાગણી થઇ. પણ મારા મનની ઉંચાઇ હવે કેળાની છાલ પરથી લપસીને બાળકના પગ સાથે બાંધેલી લટકતી ઇંટ સુધી પહોંચી ગઇ હતી અને મારી સ્વસ્થતા મને દગો દઇ ગઇ હતી.

ત્રીજા ખાટલા પર કોઇ બહેન હતી. બાજુમાં એની ઘરડી મા બેઠી હતી. મેં નીચી નજરે એના ખોળામાં કેળા મુક્યાં ને એ મા બોલી, બેન, ભગવાન તારા દીકરા જીવતા રાખે. ઇંટથી જમીન સુધીનું અંતર પછીના ખાટલે પહોંચતાં જ ખતમ થઇ ગયું. માત્ર બે કેળાં મળતાં જોડાતા બે હાથો અને એમની આંખોમાં છવાતી આભારવશતા કે દયનીયતાથી હું ભોંયભેગી થઇ ગઇ. મનનો અહમ ઓગળીને મને તુચ્છ કરી મુકતો હતો. વૉર્ડમાંથી બહાર નીકળી ત્યારે હાથમાં કેળાંનો ભાર નહોતો, મન પર પેલી દંભી ઉંચાઇનો ભાર હતો.

ફળવિતરણનું કામ પૂરું થયું ને મનવેતરણનું કામ શરુ થયું. માત્ર બે કેળાં આપી દઇને મેં એમને એવું તે શું આપી દીધું ? આના કરતાં અનેક ગણો બગાડ ઘરમાં થયો હશે ! અને એ બે કેળા આટલાં કિંમતી હોય તો એ વાત સમજતાં મને આટલાં બધાં વર્ષો લાગ્યાં ?

લાયન્સ ક્લબમાં અનેક વાર આવું વાક્ય સાંભળ્યું છે, આ ક્લબે આટલા લાખ રુપિયાના સેવાકીય કાર્યો કર્યાં. અને મને થાય કે શું સેવાકીય કાર્યોનું મૂલ્ય રુપિયામાં આંકી શકાય ખરું ? આંકડા વહીવટ માટે જરુરી છે પણ હું શબ્દો આમ વાપરું છું આ ક્લબે આટલા લાખ રુપિયા સેવાના કામમાં વાપર્યા. કેમ કે કોઇપણ આંકડો પેલા બે કેળાના મુલ્ય કરતાં મોટો થતો જ નથી.

 

 

Posted by: readsetu | August 9, 2016

Kavyasetu 247 Varsha Barot

7દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 9 ઓગસ્ટ 2016

કાવ્યસેતુ  247    લતા હિરાણી  (Original Article)

નથી હું લેખિકા કે નથી કોઈ કવિયત્રી
છતાં પણ,
પળેપળ મારી આંગળીઓ કવિતા રચે છે
રસોડામાં ગોઠવેલ ગેસની સગડી પર
ને ઝાડુ-પોતાથી ઘરની ફર્શ પર
કપડા પર પડતા ધોકાના ધબ….ધબ…. અવાજમાં
આખીયે નિચોવાઈ જાઉં છું ને પછી,
સૂકવવા મૂકું છું જાતને તડકામાં
ઘરના ખૂણેખૂણામાં ફરી વળતી મારી આંગળીઓ
કવિતા રચતાં-રચતાં થાકી જાય છે ત્યારે
સુકાઈ ગયેલી મારી જાતની ગડી વાળીને
ગોઠવું છું કબાટમાં
હાંફ ઉપર હાંફના ખડકલા કરીને
એકાંતના અંધારામાં બે-ઘડી નિરાંતનો શ્વાસ લેવા મથું છું
ત્યાં તો હાથમાં પ્રકાશપીંછી લઈને ઊભેલો સૂરજ
બારણે ટકોરા દઈને મને જગાડે છે ફરીથી કવિતા રચવા
ને ફરીથી, ઉત્સાહ સાથે હું ખૂંપી જાઉં છું
જન્મથી માંડીને મૃત્યુ લગી કંઈ કેટલીયે કવિતા રચતી રહું છું
પરંતુ મારી એકપણ કવિતાની નોંધ સુદ્ધાં નથી લેવાતી.
શું ખરેખર જગતમાં શબ્દનો જ મહિમા હશે…..?………. વર્ષા બારોટ

નારી અને લયને કદાચ જન્મજાત સંબંધ છે. મને લાગે છે કે લય એના લોહીમાં વહે છે એટલે જ જુઓને મોટાભાગના લોકગીતોની રચયિતા સ્ત્રીઓ જણાઈ આવશે. એણે ક્યાંય પોતાનું નામ નથી લખ્યું પણ હાલરડાથી માંડીને બાળકને રમાડતા, કુવે પાણી ભરતા, છાણાં થાપતા, છાશ વલોવતા, ભીંતે ઓકળીઓ પાડતા, દરવાજે સાથિયો રંગોળી પૂરતા કેટકેટલા ગીતો મળી આવે છે ! શેરી ને સીમના, મરશિયા ને મંગળ ચોઘડિયાના ગીતો જ ગીતો. ગીતો કન્યાવિદાયના ને ગર્ભવતી સ્ત્રી માટેના ગીતો.. લગ્નપ્રસંગમાં તો પ્રત્યેક વિધિના ગીતો ગાતી માંડવા પક્ષની સ્ત્રીઓ અને જાનડીઓ, અરે, વેવાઈને જે વાત સીધી રીતે ન કહી શકાય એ ગાઈને કહેવા માટે ફટાણાનોય ભંડાર ! આપણી પરંપરામાં ગીતોનો ખજાનો ભર્યો છે અને મોટાભાગના ગીતો સ્ત્રીઓએ રચ્યા છે. અલબત્ત હવે શહેરોમાં આ બધું હવે ભૂંસાતું જાય છે પણ ગામડામાં હજી દરેક પ્રસંગે સ્ત્રીઓ જ ગીતો ગાતી હોય એ જળવાયુ છે ખરું.

આ અછાંદસ ગીતમાં મને આ સૂર વર્તાય છે. સ્ત્રી જીવનભર કવિતા રચતી રહે છે. સવારના ઊઠે ત્યારથી માંડીને રાતના નીંદર એની પાંપણો ઢાળી દે ત્યાં સુધી એના પ્રત્યેક વર્તનમાં લય છે, સર્જન છે પણ મોટેભાગે એની નોંધ નથી લેવાતી. એ એની ફરજ છે, એમાં કોઈને કશી મોટી વાત લાગતી જ નથી. સ્ત્રી જ્યારે નથી હોતી ત્યારે પુરુષને ખબર પડે છે કે પત્નીનું અસ્તિત્વ શું ચીજ છે ! પણ ફિરસે વોહી રફતાર !

આ કાવ્યમાં જાતને તડકામાં સુકવવાની અને ગડી વાળીને કબાટમાં મૂકવાની વાત કાવ્યપદાર્થ સુધી પહોંચે છે. અહી ગર્ભિતાર્થ વર્તાય છે. ઉપેક્ષાના દુખથી ભીના થયેલા મનને સૂકવી ફરી કાર્યરત થવાનો કે કંતાઈ ગયેલી કાયાને ઘરની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા વ્યવસ્થિત કરતાં રહેવાનો પ્રયાસ સૂચવાયો છે. રાત પડે થાકેલી સ્ત્રીના ‘હાંફના ખડકલા’ એ સ્પર્શી જતું કલ્પન છે. કામનો અને કામના થાકનો બોજ લઈને જ એ સુએ છે. રાત પલકારાની જેમ વીતી જાય છે કેમ કે ઘડી બે ઘડી શ્વાસ જંપે ન જંપે ત્યાં તો સૂરજની સવારી બારણે ટકોરા દેવા માંડે છે. ગમી ગયેલી વાત એ પણ છે કે આખરે નિરાશાનો સૂર નથી. ફરી ઉત્સાહથી બીજા દિવસની કવિતા રચાવાની શરૂ થાય છે. કોઈ જાતની કદર વગર પણ કામ કર્યે જ જવું એ જ તો એની શક્તિનું રહસ્ય છે. હા, એને પ્રશ્ન થાય છે ખરો કે શું ખરેખર જગતમાં શબ્દનો જ મહિમા હશે ? આ સતત રચાતી નિશબ્દ કવિતાનું કોઈ મૂલ્ય નહીં ?

 

 

Posted by: readsetu | August 8, 2016

Kavyasetu 246 Ashwin Chandarana

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 2 ઓગસ્ટ 2016

કાવ્યસેતુ 246   લતા હિરાણી  (Original Article)

કાલના સોનેરી સ્વપ્નો છૂટથી વહેંચાય છે,
રેંટિયા કંતાઈ ચૂક્યા, જાત હજુ કંતાય છે.

ચીર પૂરાતા નથી પણ લક્ષ્ય હજુ વીંધાય છે,
કૌરવો ને પાંડવોના સંબંધો સચવાય છે.

વીંટીઓને ઓળખીને સેતુઓ બંધાય છે,
રામ સાથે રાવણોનાં તંત્ર સંબંધાય છે.

ધોતિયાં બંધાય છે, ને ટોપીઓ પહેરાય છે,
લોકતંત્રી માંડવામાં લાપસી રંધાય છે.

તંત્ર જેને કારણે છે, અહીં અટવાય છે!
બાગ જો વાવ્યો હતો, તો શ્વાસ કાં રૂંધાય છે ?

સંબંધોનાં વાદળો ગોરંભતાં મોસમ વગર,
માવઠે ફાટ્યાં ગગન, એમ ક્યાં સંધાય છે ? …… અશ્વિન ચંદારાણા

શું થાય છે આજના સમયમાં ? ઘણું ઘણું થાય છે. સાચું કે ખોટું, સારું કે નરસું વિચારવાની બાબત છે. જાતે સમજવાની બાબત છે. સારામાં પણ ખરાબ જોનારા લોકો ઢગલાબંધ મળી આવે છે અને અને ખરાબમાં પણ સારું શોધી શકનારા લોકોનીય અછત નથી. અલબત્ત સારું જોવું, સારું શોધવું અને સારું ગણાવવું વળી જુદી જુદી બાબત છેવાત અહીં સમાજની વર્તમાન પરિસ્થિતિની છે અને હકીકત છે કે સમાજનો મોટો વર્ગ સુન્ન અવસ્થામાં જીવે છે. દોરવ્યો દોરવાઈ જાય છે કે ભરમાવ્યો ભરમાઈ જાય છે. એની સ્વતંત્ર વિચારશક્તિ કાં તો નથી અથવા કુંઠિત થઈ ગઈ છે. એનું પરિણામ જે આવે આવતું રહે છે. બહ નાનો અને સમજદાર વર્ગ કહેશેદિશાયેં ધૂંધલી હૈ…..

સપનાંઓ જોવા એ ખુશકિસ્મતી કહી શકાય. ભલે કલામ સાહેબ કહી ગયા કે સપનું એ છે કે જે ખુલ્લી આંખે જોવાય છે. એ આદર્શ થયો બાકી સામાન્ય માનવી સપનામાં સુખ મેળવી લે એ ય મોટી વાત છે પણ સપનાઓ વહેંચવાની બાબત જોખમી બની શકે છે. એનાથી ચેતવું પડે !  

કવિતામાં કહેવાયેલી વાત ભલે વર્તમાન સંદર્ભમાં કહેવાઈ હોય, કવિ આપણને પૌરાણીક સંદર્ભ તરફ પણ દોરી જાય છે. ભલે રામરાજ્ય હતું પણ મંથરાઓનો અભાવ નહોતો. યુધિષ્ઠિરના યુગમાંય ભરીસભામાં ચીરહરણો થઈ શકતા અને દ્રૌપદીઓ દાવ પર મુકાતી. કૌરવ અને પાંડવોના યુદ્ધમાં કોણ કોના પક્ષે છે એ ત્યારેય મુશ્કેલ હતું, આજે જરા વધ્યું છે. ભેળસેળીયા જમાનામાં રામત્વ અને રાવણત્વની પણ પહેચાન મુશ્કેલ બનતી જાય છે કેમ કે રાવણના દસ માથા દૃશ્યમાન નથી. પોશાક પરથી કોઇને સજ્જન કે દુર્જન માનવું તદ્દન દોહ્યલું છે. ગાંધીજીની પોતડીથી જવાહરલાલના જાકીટ સુધી, એક સ્થાપિત સંજ્ઞાને ફાયદામાં પરિવર્તિત કરવાની કળા બધા શીખી ગયા છે.

આ લોકશાહી છે અને જેને કારણે આ પવન ફૂંકાઈ રહ્યો છે એ પોતે જ શ્વાસ લેવા તડપે છે. એના શ્વાસ રૂંધાય છે અને એ કોઇની નજરમાં નથી આવતું. ક્યાંક લાપસીના આંધણ ને ક્યાંક સૂકા રોટલાના ટુકડા માટેય ધાંધલ. પણ આ બધું જોયા કરવાનું છે, પૂરી લાચારી સાથે. સમસ્યાઓના ઉકળતા લાવા સામે માથે હાથ દઈને બેસવા સિવાય બીજો કોઈ ઉપાય નથી. જેને આભના ઓઢણ અને પૃથ્વીના પાથરણ છે એ કશું જ વિચારવા શક્તિમાન નથી. ક્યાંક તણખા જાગે છે અને આવી એકાદ રચના રચાઇ જાય છે

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

 

 

 

Posted by: readsetu | July 26, 2016

Kavyasetu 245 Hemshila Maheshvari

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 26 જુલાઇ 2016

કાવ્યસેતુ 245  લતા હિરાણી (મૂળ લેખ)

યાદ કાં આવે કશા કારણ વગર
આંખ ભારે છે કશા ભારણ વગર

એક  પણ બારી નથી ખુલ્લી છતાં 
રોજ  તોડે   ઊંઘ  આમંત્રણ વગર

હું  ભરૂં બખિયા વિતેલી ક્ષણ વિશે
ને કથા ગૂંથાય  છે  કાંતણ વગર

પ્રેમરસ કાચો રહી જાશે સનમ
કેમ પાકે આંસુના આંધણ વગર?

શીલખાલીપો લઈ ભટક્યાં કરે
મન વલોવાયા કરે સારણ વગર  …….. શીલ માહેશ્વરી

મને આ શેર બહુ ગમી ગયો. “હું  ભરૂં બખિયા વિતેલી ક્ષણ વિશે ને કથા ગૂંથાય  છે  કાંતણ વગર” કેટકેટલી કથાઓથી જિંદગી ભરેલી છે ! સમયના ટુકડાઓ અંદર વેરાયા છે, ચારેકોર. વીણવા જઈએ ને મબલખ નીકળે, નીકળ્યા જ કરે એવું બને. આપણે ધારીએ કંઈક અને એના છેડા ક્યાં ક્યાં જઇને પહોંચે…. વાત આ વીતેલી ક્ષણની નથી કે એના વાગવા વિશે નથી. એ કદાચ સહજ સ્વીકાર્ય બાબત છે. અલબત્ત જે નથી સ્વીકારતા એ છોલાયા કરે છે એય એટલું જ ખરું… પણ એને ક્યારેક બખિયા ભરતા રહેવું પડે છે જેથી એના તૂટેલા સાંધા બીજું બધુ તોડી ન નાખે ! એ સોય સંવેદનાની હોય, ઇર્ષ્યાની હોય, મોહની કે માયાની હોય અને એનું પરિણામ પણ એ પ્રમાણે જ મળવાનું. આ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે જેના વગર માનવી ન રહી શકે.

વધારે મજાની વાત શેરની બીજી પંક્તિ કહી જાય છે. ‘ને કથા ગૂંથાય છે કાંતણ વગર.’ જરાક ઉઘાડી આંખે અંદર દૃષ્ટિ કરીએ તો દરેક માનવીને પોતાની અંદર એક આખું મહાભારત જડી આવે ! શ્રીકૃષ્ણથી માંડીને દુર્યોધન કે અભિમન્યુ બધા જ વત્તાઓછા અંશે, વત્તીઓછી માત્રામાં પોતાનામાં જ મળી આવે..  મનના આ અગાધ રહસ્યો છે. કેટલા ટુકડાઓ મળીને એક કથા રચી નાખે છે એની પોતાને જાણ હોતી નથી. અંતિમ યુદ્ધની જ ખબર પડે છે ! એ પહેલા કેવા કેવા ખેલ રચાયા એનાથી આપણે અણજાણ હોઈએ, ભલે એ અંદર જ હોય છતાં….

કોઈ યાદ આવે ને આંખ ભારે થાય… એ ભારણ શેનું હોય એ શોધવા જવું ક્યાં જરૂરી છે ! આ પણ મનની એક લીલા છે ! આવી જ યાદ બંધ બારીમાંથી આમંત્રણ વગર પેસી જાય. વગર એલાર્મે જગાડી દે ! બંધ આંખોમાં અજવાળા પ્રગટાવી દે કે ઉઘાડી આંખે અંધારા લાવી દે ! એ કશું પણ કરી શકે અને એને કોઈ રોકી ન શકે ! આગળ કવિ કહે છે, “પ્રેમરસ કાચો રહી જાશે સનમ, કેમ પાકે આંસુના આંધણ વગર ? સ્ત્રીને જ આવું કલ્પન સૂઝે. અહી આંસુના આંધણ છે ને પ્રેમરસ પકવવાની વાત છે. ખરું કહ્યું છે, સંબંધની પૂર્ણતા ભીનાશ વગર ક્યાંથી સંભવે ? એમાંય જ્યાં સ્નેહના બંધન છે, પ્રેમનું પુરાણ છે ત્યાં આંસુનો એક અલગ મહિમા છે. આંસુ સઘળા અંતર ઓગાળી નાખે છે ને…. ક્યારેક આંસુનું એક ટીપું વર્ષોની સુકકી ધરતીને ભીંજવીને ફરી સંબંધને લીલોછમ કરી દે છે એ પણ એક સચ્ચાઈ છે.

ખાલીપાની વ્યથા વલોવી નાખતી હોય છે. ભર્યાભાદર્યા કુટુંબમેળા વચ્ચેય વ્યક્તિ એકલતાના રણમાં આથડયા કરે એવું બને. એ પીડા ન કહેવાય, ન સહેવાય એવી હોય છે. આસપાસ બધુંય હોય અને કશુય ન હોય. વિસંવાદ ન હોય પણ સંવાદનોય અભાવ હોય. મન ઠરે એવું એક ઠેકાણું ન હોય. સૂર ગળામાં જ અટકેલાં રહે અને ગીત હવામાં પ્રેતની જેમ ભટક્યા કરે ! આવી એકલતા માનવીને તોડી નાખે છે, ખલાસ કરી નાખે છે. સમયસર જો એનો ઉપાય કરવામાં ન આવે તો વ્યક્તિ હતાશાનાં પૂરમાં ડૂબી જાય છે. એ સમય વીત્યા પછી કોઈનો લંબાવેલો હાથ એને મદદ કરી શકતો નથી. જે જોઈએ છે, જેનો સાથ જોઈએ છે એના વગર શું થાય ! કશું ના થાય ! એટલે કે કશું જ ના થાય !    

    

 

 

 

Posted by: readsetu | July 19, 2016

Kavyasetu 244 Parul Khakhkhar

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 19 જુલાઇ 2016

કાવ્યસેતુ 244   લતા હિરાણી

ધૂંધવતું છે ઠરવા તો દે,
ડહોળ જરા આછરવા તો દે.

વ્યાજે લીધેલા સ્મિતોનાં,
બાકી હપ્તા ભરવા તો દે.

ગુલમહોરી રાતોનાં પ્રેતો,
આંખેથી ઉતરવા તો દે.

જીવી જાવું એમાં શું છે !
છાતી કાઢી મરવા તો દે.

શૂળ ત્વચાની સોંસરવી ગઇ,
ઊંડે જઇ ખોતરવા તો દે.

ઊંડું, છીછરુ નક્કી ના કર,
ભરતીને ઓસરવા તો દે.

ક્યાં લગ પોલંપોલ શબદની,
કંઇક નક્કર કરવા તો દે.   પારુલ ખખ્ખર

 

ગતિશીલ ગુજરાત તો હમણાં હમણાનું કહેવાયું. શહેરોનું જીવન ક્યારનુંય અતિગતિશીલ બની ચૂક્યું છે. સમય નથી, ધીરજ નથી. બધુ ઝટ પતાવવું છે, રાહ જોવી શબ્દ પ્રયોગ લગભગ ડિલીટ થવા આવ્યો છે તો દે.. રદીફ મને મારા નાનીમાની યાદ અપાવી જાય છે. દિવસના દસ વાર મારી કંઈક માગણી હોય ને દરવખતે એમનો જવાબ હોય,  શાંતિ રાખ, જરા જંપવા તો દે’. હવે આવું કહેનારા રહ્યા નથી ને કહેતા હોય ત્યાં સાંભળનારા રહ્યા નથી.

આખીયે ગઝલનો સાર એ જ છે કે ધીરજ ધર, ઉતાવળ ના કર. આગ હજી ધૂંધવે છે, ઠરી જાય પછી વાત. આ સ્મિત, ખુશીઓ દેખાય છે એટલી સહજ નથી. એની પાછળ કંઇ કેટલીય પીડાઓ વહોરી છે. એના હજી હિસાબ ચૂકતે કરવાના બાકી છે. આંખોએ ગુલમહોરી રાતોના સપના જોયા છે અને એ સપના જ રહ્યા છે, પાંપણો એના પ્રેત લઈને ફરે છે. ભાર એનો ઉતારવા તો દે. જંતુની જેમ જીવવું કબુલ નથી. મુશ્કેલીઓ ભલે આવે, સામી છાતીએ લડવું છે પણ સમય તો જોઈએ ને ! કાંટો અંદર સુધી ભોકાયો. એટલા જ ઊંડે જઈ એને ખોતર્યા વગર એ બહાર થોડો નીકળે ? સામે દેખાય છે એ તો ભરતીના પાણી છે, ભરોસો ન કરાય. છીછરા માનીને કૂદીએ અને ઊંડાય નીકળે ! રાહ તો જોવી જ પડે ને ! અને આખરે એક સર્જકની વાત. શબ્દોથી રમતા તો ઘણાને આવડી જાય, કંઈક નક્કર કામ કરી બતાવે ત્યારે ખરું !   

 

શેરો ઓછા શબ્દોમાં ઘણું કહી જાય છે. રજૂઆતમાં નાવીન્ય છે. પ્રત્યેક શેર એક જુદો મિજાજ લઈને આવે છે પણ એમાં પરોવાયેલું સૂત્ર એક છે અને એની છટા સ્પર્શી જાય છે. વ્યાજે લીધેલા સ્મિતો અને એનાય બાકી હપ્તા કે ગુલમહોરી રાતોના પ્રેતો અને એને આંખેથી ઉતારવાની વાત અનોખી બની રહી છે. ઉઝરડાઓને ઉઘાડવાના છે અને ઢાંકવાનાય છે ! એની વાત કરવામાં હળવાશ હાથવગી છે, કળા છે.  

ધીરજના ફળ મીઠા કહેવત સૌએ સાંભળી છે પણ અમલની વાત જુદી છે. તો દે માત્ર બે અક્ષરના બે શબ્દો અને એનાથી બનતો રદીફ બહુ અસરકારક બની રહે છે. તો શબ્દમાં ભાર છે અને દે શબ્દમાં માગણી છે. અહીં જે માગણી છે એમાં વજન છે પણ વિદ્રોહ નથી. જે ભાર છે ભાવનો અને ભીનાશનો છે. જે કરવું છે એના પ્રત્યે પૂરી જાગૃતિ અને સમજણ છે. રોજબરોજની વાતોનો ઝટકો છે, એમાં જ્યાં અટકવું પડે છે એનો ખટકો છે. નાનકડી મથામણો ને એમાંથી બહાર આવતું જીવનદર્શન, વર્તનનું સત્ય સ્પર્શી જાય છે.    

 

 

 

Posted by: readsetu | July 12, 2016

Kavyasetu 243 Ramesh Aachary

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 12 July 2016

કાવ્યસેતુ 243  લતા હિરાણી

નદીમાં પૂર આવ્યું છે

 નદીમાં પૂર આવ્યું છે,

બધા લોકો પૂર જોવા ઉમટ્યાં છે.

કોઇકે કહ્યું કે

ષોડશી સુંદરીના છણકા જેવું

નદીમાં પૂર આવ્યું છે.

કોઇકે કહ્યું કે ના,

ધાવણા બાળકને સવારે ઘેર મૂકી

ખેતરે ગયેલી મા આરતી ટાણે પાછી ફરે

ત્યારે તેને ચડેલા ધાવણ જેવું

નદીમાં પૂર આવ્યું છે.

કોઈકને લાગ્યું કે

પહેલ વેતરી ભગરી ભેંસ

ભાદરવામાં આખો દિ ચરીને આવી હોય

અને તેને દોહતી વખતે

બોઘરણામાં દૂધ પર ફીણ વળે તેવું

નદીમાં પૂર આવ્યું છે.

કોઇકે નકારમાં ડોકું હલાવ્યું.

કોઈકને લાગ્યું કે

પારકા દણળા દળી મોટો કરેલો અને ભણાવેલો દીકરો

તેની પહેલી કમાઈ

તેની વિધવા માના હાથમાં મૂકી દે

તે સમયે

માની આંખમાં આવેલા આંસુ જેવું

નદીમાં પૂર આવ્યું છે…. રમેશ આચાર્ય

 

કવિએ શબ્દોથી નદીનું એટલે કે નદીમાં આવેલા પૂરનું ચિત્ર દોર્યું છે.. પણ વાંચતાં લાગે કે મૂળ વાત નદીના પૂરની ક્યાં છે ? અહી તો વાત છે નદી સાથે કવિના પોતાના અનુબંધની. કવિ નદીને નહી, પોતાની આસપાસ ફેલાયેલા અને જ્યાં તેના મૂળિયાં જડાયેલા છે એ પરિવેશને વાગોળે છે. એ પરિવેશમાં તરે છે ને ડૂબે છે. પૂર ગામની નદી સાથે જોડાયેલી કવિની ભાવનાઓનું છે. ‘તને સાંભરે રે… મને કેમ વિસરે રે’ જેવી પંક્તિઓ પણ યાદ આવી જાય ભલે અહી સંવાદ નથી તોય ..

 કેવું હોય નદીમાં આવેલું પૂર ? જે જે કલ્પનો આલેખાયા છે એમાં લાગે છે કે કવિએ હૃદય ઉલેચીને ઠાલવી દીધું છે. જે નદીના કાંઠે માટીમાં રગદોળાયા હોય, જ્યાં ગોળ ગોળ પથ્થરો વીણવાની મજા લીધી હોય, જરાક તરસ લાગતાં કાંઠે જઇ ખોબા ભરીને ગળું ન નહીં, ખમીસ પણ ભીંજવ્યું હોય, તરતાં ના આવડ્યું ત્યાં સુધી છબછબિયાં  કરવાની મજા લીધી હોય, દોસ્તારો સાથે કેટલીય શરતો મારી હોય ! જી હા, આ નદીમાં પૂર આવ્યું છે. પૂરના પાણી ધસમસતા દિલોદિમાગ પર છવાઈ ગયા છે.

 પૂર ખુશી લાવે એવું છે. ગામની નદી છે, માતા છે. મૈયા હરખ બતાવે છે, રૂઠી નથી એટલે રૌદ્ર સ્વરૂપ નથી. દરેકની નજર જુદી છે, સૌ પૂરને પોતપોતાની રીતે વધાવે છે અને પૂર માટે કેટલી ઉપમાઓ બેય કાંઠે છલકાય છે ! નદીનું પૂર એ સુંદરીનો છણકો છે ! બાળકથી કલાકોના કલાકો છેટી રહેલી માની છાતીમાં ચડેલા ધાવણ જેવું છે ! મજાનું લહેરાતું ઘાસ ચરીને આવેલી ભેંસ દિલ દઈને દૂધ દે એવું ! પણ ના, આ બધી ઉપમાઓ સારી તોય અધૂરી છે. વિધવા માએ મજૂરી કરી કરીને દીકરાને ભણાવ્યો હોય અને એ એક દિવસ આવીને પહેલો પગાર માના હાથમાં મૂકે અને માના દિલમાં જે હરખના આંસુના દરિયા છલકાય, પૂર એવું છે !

વતનપ્રેમ અને માતૃપ્રેમ આ બે એવા તત્વો છે કે જે, ખાસ કરીને એનાથી દૂર જવાનું થાય ત્યારે માનવીને બહુ તડપાવે. કવિએ ગામડાને મહેકાવ્યું છે. સંબંધોની સુગંધ પ્રસરાવી છે પણ આ ઉપમાઓ પ્રયોજવામાં કવિને માતૃપ્રેમની ઊંચાઈઓ આલેખવી છે. પોતાના ગામની નદી એ માનું બીજું સ્વરૂપ છે. આ શબ્દો દ્વારા તેઓ પોતાની માતાને અને વ્હાલી નદીને ભાવપૂર્વક ભેટ્યા છે અને એ વ્હાલને આપણાં સુધી પહોંચાડયું છે.

 

   

 

 

 

Posted by: readsetu | July 5, 2016

Kavyasetu 242 Minaxi Chandarana

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 5 જુલાઇ 2016

કાવ્યસેતુ > 242   લતા હિરાણી (Original Article)

સહારો શબ્દનો

ભાલનું કુમકુમ શબદ, સેંથે સિતારો શબ્દનો
ચાલ અડવા હાથ પર કરીએ ઠઠારો શબ્દનો.
સનસનાટીથી ભર્યા અખબાર શી રીઢી મજલ,
ને ગઝલના ગાન કરતો એકતારો શબ્દનો.
ના હલેસાં, નાવ ના, દીવો નહીંદાંડી નહીં,
એક ધખના આપની એક ધ્રુવતારો શબ્દનો.
હાથમાં લઈ હાથ ઝૂલા ઝૂલીએ ને મહાલીએ,
રોજ ઘરને આંગણે મેળો હજારો શબ્દનો.
મૌનનો ગોરંભ તૂટો, ને રણો લીલાં થજો,
આપણે વરસાદ થઈએ એકધારો શબ્દનો.
કાલથી જેલાં પડ્યાતાં અશ્રુઓ સૂને ખૂણે,
તગતગ્યાં મોતી બની, ખૂલતાં પટારો શબ્દનો.
શબ્દ આપણ કામધેનુ, શબ્દ વૈતરણી નદી,
પાર થાવું શબ્દની, લઈને સહારો શબ્દનો.  – મીનાક્ષી ચંદારાણા

જીવન વહેંચાયેલું હોય છે સમયના ટુકડાઓમાં. મોટેભાગે એટલી હદે કે એ જીવન છે એ જ ભુલાઈ જાય. તમામ શ્વાસો, આખુંય અસ્તિત્વ સમયના ચકડોળ પર ઝૂલતું રહેતું હોય. જ્યારે સ્નાયુઓની તાકાત ઘટે, અવસ્થાની મર્યાદા ઇન્દ્રિયો સામે ડોળા કાઢીને ઊભી રહી જાય ત્યારે માણસ ડઘાઈ જાય છે. ક્યાં ગયું એ જીવન ? ઓહ ! એ તો ઘડિયાળના કાંટે અને પોતાનામાં પરોવાયેલા રહીને પૂરું થયું ! આ સામાન્ય રીતે દરેકના જીવનમાં બનતી ઘટના છે. આ વાત ખૂબ પીડા આપનારી બની રહે કે જ્યારે સાવ અચાનક સમયના ટુકડા વેરણછેરણ થઈને અવકાશમાં ઓગળી જાય, એવી રીતે કે પોતે ક્યાં છે, શું છે એ વિચારવા માટેનું એકાદ અનુસંધાન પણ ન બચ્યું હોય ! 

હયાતીનો માનવીના વશમાં કોઈ વિકલ્પ નથી એટલે ફરી બેઠા થઈને શોધ આદરવી પડે કે જ્યાં પોતાની જાતને જોડી શકાય. વાત સ્ત્રીની છે, સ્ત્રીના જીવનમાં અચાનક ત્રાટકી પડેલી એકલતાની છે ને એમાંથી બહાર નીકળવાની મથામણની છે. અચાનક મળેલી એકલતા જેટલી અંધારઘેરી છે, એમાંથી નીકળવાની મથામણ એટલી જ ઊજળી પ્રકાશરેખા બની ગઈ છે ને એ આ કાવ્યનું સૌંદર્ય છે અને નાયિકાનું આંતરસૌંદર્ય છે. રસ્તા ખીણમાં જનારા હોય ને શિખરે પહોચાડનારા પણ હોય, પસંદગીની તક ઈશ્વર સૌને આપે છે. સમજણનું વર્તુળ જેટલું વિસ્તૃત એટલી જ દિશાઓ ફોરમભરી હોય. 

કુમકુમ, સેંથો, અડવા હાથ સ્વયંસ્પષ્ટ છે. એમાં ‘ઠઠારો’ શબ્દ એક જુદો મિજાજ પ્રગટ કરે છે. આ શબ્દ જ મજબૂતાઈ, ખડતલપણાનો અહેસાસ આપે છે. ‘ઠઠારા’ની જગ્યાએ ‘શણગાર’ મૂકી જુઓ, તફાવત તરત સ્પષ્ટ થઈ જશે. એકલવાયી જિંદગીને એક મજબૂત કવચનીય જરૂર હોય, ભલે એ પોતે પોતાના જ આધારે ઊભું કર્યું હોય ! અત્યંત રોચક બાબત એ છે કે આ ઠઠારો શબ્દનો છે. શબ્દનું શરણું લીધું છે, શબ્દનો આધાર છે. શબ્દને પહેર્યો છે, શબ્દને ઓઢયો છે, શબ્દનું જ કવચ છે એટલે હવે કોઈ ફિકર નથી.

આખીયે રચનામાં શબ્દનો જ મહિમા છે. એનું વૈશિષ્ટ્ય એ છે કે શબ્દ એક સ્ત્રીના જીવનનો આધારસ્તંભ બની રહે છે ત્યારે શબ્દનો વરસાદ મૌનના ગોરંભ તોડી દે અને વેરાન રણને લીલાછમ બનાવી દે, એ કલ્પન રેશમની જેમ અંતરને સ્પર્શી જાય છે. શબ્દનો પટારો જેવો ખૂલે કે આંખની પલકો પરના બિંદુ મોતી બનીને તગતગે આ બધી વાત સામાન્ય લાગતી હોવા છતાં અસામાન્ય છે કેમ કે શબ્દો સામાન્ય નથી. શબ્દો અનેક અર્થસરોવરો છલકાવે છે. દરેક શબ્દનો પોતાનો મિજાજ ને પોતાનો ઇતિહાસ છે. એ સુખદ છે તો દુખદ પણ છે. એમાં ઠઠારો છે ને શણગાર પણ છે. સ્મિત છે ને ચીસ પણ છે. શબ્દો ક્યારેય ડિક્શનરીમાં ચિતરાયેલા અર્થોના બંધનને સ્વીકારતા નથી. એની પોતાની અદૃશ્ય રેખાઓ હોય છે ને એ ક્યારેય ક્યાંય પણ વિસ્તરી શકે છે. 

ઘરકુટુંબને ત્યાગી દેવાની, કે સમાજની સ્થાપિત વ્યવસ્થાના વિકલનની સ્પષ્ટ વાત કર્યા વગર, જીવનના એકએક ડગલે, એકએક સ્થળે શબ્દના આકલનની વાત, વિઘટનને બદલે સંઘટનની વાત અહીં કરવામાં આવી છે. આપણે ત્યાં વાયકા છે કે મૃત્યુ પછી વૈતરણી નદી પાર કરવાની આવે છે, ત્યારે ગાયનું પૂંછડું ઝાલીને પાર થઈ શકે છે. ભાષામાં શબ્દની પ્રચૂરતા એ વૈતરણી છે, અને વિવેકના સંયમથી શોભતો શબ્દનો પ્રયોગ એ કામધેનુ છે. છેલ્લા એક શેરમાં, શબ્દની એકાધિક અનુભૂતિઓને પ્રયોજીને શબ્દને ઘણે, ઘણે ઊંચે સ્થાને મૂકવાની જે કલ્પના કરવામાં આવી છે. જુઓ કે અહીં શબ્દ કામધેનુ બનીને, શબ્દની વૈતરણી નદીમાં, શબ્દના સહારે શબ્દના કાંઠાને પાર કરાવે એવી જે મનોકામના કરવામાં આવી છે  એ સાચે જ અનન્ય છે.

 

 

Posted by: readsetu | July 5, 2016

Ujas – 6

નવચેતન > ઉજાસ > જુલાઇ  2016

અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું, અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું,
ટળવળતી હોય આંખ જેને જોવાને, મીંચેલી આંખે ભાળું.
અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું.

ઊંડે રે ઊંડે ઊતરતાં જઈએ, ને તોયે લાગે કે સાવ અમે તરીયે,
મરજીવા મોતીની મુઠ્ઠી ભરે, ને એમ ઝળહળતા શ્વાસ અમે ભરીયે,
પછી આરપાર ઊઘડતાં જાય બધા દ્વાર, નહિ સાંકળ કે ક્યાંય નહિ તાળું.
અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું.

સૂરજ કે છીપમાં કે આપણામાં આપણે , ઓતપ્રોત એવા તો લાગીએ,
ફૂલની સુવાસ સહેજ વાગતી હશે ને એમ, આપણને આપણે વાગીએ,
આવું જીવવાની એકાદ પળ જો મળે તો, એને જીવનભર પાછી ના વાળું.
અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું….. માધવ રામાનુજ

 હમણાં જ જેમને ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી ‘સાહિત્ય ગૌરવ’ એવોર્ડ અર્પણ થયો એના જેમનાથી ખરેખર એવોર્ડ રળિયાત થાય એવા ઋજુ, અતિ સંવેદનશીલ કવિ માધવ રામાનુજને આ પાના પર પોંખવાનો આ અવસર છે.

અજવાળાનો મહિમા સર્વવ્યાપી છે. અજવાળાનો ધર્મ છે, અંધકારને રહેવા દેતું નથી. ખુલ્લી આંખે ભળાય ને બંધ આંખેય ભળાય. એકથી સ્થૂળના દર્શન ને બીજાથી સૂક્ષ્મમાં પ્રવેશ. બંધ આંખે ભળાતું અજવાળું જાતને જગદીશ સાથે જોડી આપે. પળનો પલકારોય કેમ હોય ! ક્ષણભરનો ઉજાસ પછી સમયના સીમાડા તોડીને અંદર રેલાયા કરેરેલાયા કરે.. એના રેલાતા ને ફેલાતા પ્રવાહો શ્વાસને ઝળહળતા કરી મૂકે. અનુભૂતિ વિરલ છે. ભાગ્યે જ સાંપડે. યોગી શ્રી તાવરીયાજી કહે છે કે પરમને પામવાની મનની અંદર 15000  ડિગ્રીની ધખના હોય તો આવે આવે ને હાથ ઝાલે !

અજવાળું પામવાની ઝંખના છે અને એની કવિતાય કંઇ એમ લખાતી નથી. ક્યારેક ભલેને થોડી ક્ષણો માટે પણ, અંદર ઝબકારા અનુભવ્યા હોય, ઝબકારા સુધી જરીક જવાયું હોય કે એ તરફ દૃષ્ટિ હોય ત્યારે આ શબ્દો ઊગે. ક્ષણો સઘળું એકાકાર કરી દેનારી હોય. મરજીવાના હાથમાં મોતી આવે એમ ક્ષણો સાંપડે છે. ડૂબાડીને તરાવે છે. શૂન્ય બનાવીને સર્વમાં રેલાવે છે. દૈહિક અસ્તિત્વને, દેહભાનને સંપૂર્ણ ઓગાળીને ત્યાં અનહદનો નાદ સ્થાપે છે પછી ત્યાં રહે કોઈ ભેદ, રહે કોઈ વાડા ! રહે દ્વાર કે રહે તાળાં ! તમામ સરહદો પરમ ચેતનાના પ્રકાશમાં પરોવાઈને પૂર્ણતાને સમર્પિત થઈ જાય ..

આ અજવાળામાં આકાશે પ્રકાશતા સૂર્યથી માંડીને દરિયાના તળિયે છુપાયેલા છીપ સુધીનું સઘળું એકાકાર ભાસે છે. દેહભાન પણ ત્યારે નડતું હોય એવું લાગે છે. જાતમાંથી નીકળી જવું છે ને એ દિવ્ય ચેતના સાથે જોડાઈ જવું છે પણ કવિ જાગૃત છે. અહી વાસ્તવિકતા સાથેનું અનુસંધાન છે એટલે કહે છે આવી ક્ષણો પામવાની એમની અભિપ્સા છે. જિંદગીમાં આવી એકાદ ક્ષણ પણ જો જડી જાય તો એને ક્યારેય પાછી ન વાળું ! અહીંયા કવિની સરળતા છે, પારદર્શિતા છે કેમ કે કલ્પના તો પામ્યાની રમણામાં ભમી શકે. પણ ના, જે જોઈએ છે એનું સપનું અને એ જડવાનું બાકી છે એની પૂરેપૂરી સ્પષ્ટતા છે. તો શું ? કવિને આટલું જ કહ્યું છે પણ મરમી ભાવક સમજી શકે કે અજવાળાના એંધાણ પામી ગયેલો આ જીવ છે. ઉઘાડની દિશા સામે દેખાઈ ગઈ છે. કદમ પણ મંડાઇ ગયા છે. આ વાત જ  અનોખી છે કેમ કે લખવા માટે વિષયોના દરિયા છે. આવી ઝંખના મનમાં જાગવી ને એને કલમથી કાગળ પર લયના હિલ્લોળે ઝરણાંની જેમ વહેતી કરવી એ પણ એક સુંદર અને અભિભુત કરી દેનારી ઘટના છે. ગીતમાં વહેતા શબ્દો અજવાળાને ઉઘાડતા જાય છે. ઉજાસ તરફ દોરી જાય છે. ‘અંદર તો એવું અજવાળું અજવાળું….’ શબ્દોના પુનરાવર્તનથી મનમાં ઉઘાડ પ્રસરી જાય છે.

આ કવિતા વાંચતા મનમાં અજવાળું રેલાય, સૂર ઊઘડે ને શબ્દોમાંથી ગાન પ્રગટે. કાવ્યની રચના જ નહીં, એની પાછળ કશુંક  પામવાની.

 

 

 

Older Posts »

Categories

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 1,011 other followers