Posted by: readsetu | નવેમ્બર 13, 2018

કાવ્યસેતુ 355

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 355 > 13 નવેમ્બર 2018

સ્ત્રી અને ઘર  – લતા હિરાણી

વસીને બારસાખે પાંગરી છું હું 

ફક્ત વરને નહીં, ઘરને વરી છું હું

કહે, એથી અનેરું સુખ શું હોવાનું?

તું પણ છે સાંવરો, ને સાંવરી છું હું!

લખી લીધા લલાટે લાભ ને શુભ પણ,

સ્તવનનો સૂર છે તું, ઝાલરી છું હું

નથી આ પાર કે તે પાર, તો ક્યાં છું?

પળેપળ આ વલયમાં વિસ્તરી છું હું 

અલા, મારી નજર ઉતારજે ક્યારેક

તું ઘરનો મોભ હોઇશ, પણ ધરી છું હું!

 મેં મારો વ્યાપ ખુદ આંક્યો છે એ રીતે 

પ્રથમ પત્ની, પછી મા.. આખરી – છું હું‘.. ~~  રાજુલ ભાનુશાલી

દાંપત્યજીવનની મીઠાશના કાવ્યો ઓછા મળે છે… અહીંયા માત્ર મીઠાશ નથી, ગૃહિણીનો આગવો મિજાજ પણ સરસ પ્રતિબિંબાયો છે. શરૂઆતમાં જ નાયિકા કહે છે, ‘વસીને બારસાખે પાંગરી છું હું. આ વાત સ્ત્રીની વેલ જેવી કુમાશ જતાવે છે, અવલંબન મેળવવાનો પોતાનો મૂળભૂત હક બતાવે છે અને ઘરમાં તન-મનથી ઠરીઠામ થયાનો ભાવ પણ આટલા શબ્દોમાં સમાઇ જાય છે. ઘરને સ્ત્રીનો સ્પર્શ છે ને સ્ત્રીને ઘરનો સ્પર્શ છે. એકબીજાને મળતી, અપાતી હૂંફમાં આખુંયે કુટુંબ ધબકતું રહે છે. આંગણથી માંડીને બારસાખ અને ઘરની દીવાલો પણ આ સ્પર્શના સૂરમાં વહ્યા કરે છે. પરણતી કન્યાના લોહીમાં આ ભાવના ન વહેતી હોત તો ક્યાંય કુટુંબ બનત નહીં !     

ગ્રહો, કુંડળીઓ મેળવવાની વાત ભલે ચાલ્યા કરે પણ અંતે તો એકબીજાને અનુકૂળ થઈને રહેતાં આવડે છે ?… એ એકમાત્ર સવાલ અને જવાબ છે. સ્વભાવ બરાબર જાણી લીધા પછી અભાવ કેમ દૂર રાખવા ને લગાવ કેમ વધારવો એ એક કળા છે. સાંવરો ને સાંવરી – પતિ-પત્નીનું એકબીજા પ્રત્યે અનુકૂલન જ સુખનો રસ્તો છે. અનુકૂલનની રીતો બદલાય છે. સ્માર્ટ સમયની સ્માર્ટ રીતો – એથી એના ઉદ્દેશમાં કે પરિણામમાં ફરક નથી પડતો. અલબત્ત સ્માર્ટ સમય ક્યારેય ટૂંકો નથી બનતો. થોડા વર્ષો એકબીજાના ઘસરકા ખમવા પડે છે. પછી ધીમે ધીમે સામસામે ખૂણા-ખાંચાઓ  સેટ થતાં જાય છે. ધીમે ધીમે અનુભૂતિ થતી જાય છે કે આઈ લવ યુ કહ્યા વગર પણ પ્રેમમાં જ જીવી શકાય. એકમેકનો સંપૂર્ણ સ્વીકાર એ જ સંબંધનું આખરી સત્ય છે.    

વરને નહીં, ઘરને વરી છું કહી નાયિકાએ એકસાથે ફરજ અને અધિકારની વાત મૂકી દીધી. આનાથી વધારે સમજણ શી હોય શકે ?  અને મજ્જાની વાત આ છે;  નાયિકા પ્રેમથી ને અધિકારથી કહી દે છે, ‘તું ઘરનો મોભ હોઈશ પણ ધરી છું હું ! આમ કહીને એણે બેય પલ્લાં સમતોલ કરી દીધા. સ્ત્રીસમાનતાની વાતો ક્યારેક અર્થહીન પણ લાગે છે. સમજણનો સેતુ સર્જાય તો સમાન અસમાન જેવી ધારણાનેય અવકાશ ન રહે અને આ તો કાઇ પરીક્ષાનું પ્રશ્નપત્ર નથી કે એકવાર જવાબો આવડી ગયા એટલે પાસ. જીવનમાં પાસ-નાપાસની રમત સતત રમ્યા જ કરવી પડતી હોય છે. રમવાની મજા કેમ લેવાની છે, થાક્યા વગર આનંદથી રમતાં શીખવાનું છે  !      

મીનાક્ષી ચંદારાણા પોતાના ઘરમાં પોતાના લોકો સાથે મસ્તીથી જીવવાની વાત આ શબ્દોમાં કહે છે,  

 શું છે કે ખાઇ પીને માણીએ બસ મોજથી ભવને

અમે તો છેલ છોગાળા અમારા અદ્યતન ઘરમાં

ટપકતી છત નથી, ઠંડી ને ગરમી પણ નિયંત્રિત છે

ફક્ત મસ્તીના સરવાળા અમારા અદ્યતન ઘરમાં…

તો દક્ષા સંઘવી મકાનમાંથી  ઘર ગૂંથવાની વાતને નમણાશથી રજૂ કરે છે

 ઇચ્છાનાં પીંછાઓ સાચવી સાચવીને મૂકું છું લાગણીના બાનમાં

હું તો ઘર રે ગૂંથું છું મકાનમાં.

ઘેલી રે ઘેલી તેં તો બાંધ્યા આકાશ એમ ગણગણતું કોણ મારા કાનમાં

હું તો ઘર રે ગૂંથું છું મકાનમાં. …..

Advertisements
Posted by: readsetu | નવેમ્બર 6, 2018

કાવ્યસેતુ 354

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 354 > 6 નવેમ્બર 2018

દીપપર્વલતા હિરાણી

એક દીવો

છાતી કાઢીને

છડેચોક ઝળહળે

તો અંધારાના

સઘળા અહંકારને દળે.
હરેક ચીજને આપે

સૌ સૌનું મૂળ સ્વરૂપ

આવું મોટું દાન કરે

તો પણ રહેતો ચૂપ
પોતાને ના કૈ અપેક્ષા

અન્ય કાજ બસ બળે !

અંધકાર સામે લડવાની વિદ્યા ક્યાંથી મળી ?
કિયા ગુરુની કૃપા થકી

રીત તપસ્યા ફળી ?

હે દીવા,

શાશ્વત પળ

તું પ્રકટે છે જે પળે રમેશ પારેખ

અમાસ તો દર મહિને આવે છે. પ્રકાશના પર્વ હંમેશા ઉજવાતા નથી. પર્વ આપણી પરંપરાનું પ્રતીક છે. હિન્દુ ધર્મની રૂડી ધજા છે. હમણાં એક પ્રોફેસરે પોતાના અભ્યાસથી એવું શોધ્યું કે ભગવાન રામના આગમન સમયે અયોધ્યાવાસીઓએ દીવડાઓ પ્રગટાવ્યાનું રામાયણમાં ક્યાંય જોવા મળતું નથી. એમની વિદ્વત્તા માટે મને અને સૌને માન છે પણ એય સત્ય છે કે આપણા જેવા અસંખ્ય લોકોને પ્રકાશનું પર્વ ગમે છે.

દીપાવલીએ દીવાઓ પ્રગટાવવા આપણી ધાર્મિક અને સામાજિક પરંપરા છે. આંખને અને મનને હાશ આપે, પ્રસન્નતા આપે એવી પરંપરા છે. સવારે નાહીધોઈ ઘરના નાનકડા મંદીરમાં દીવો પ્રગટાવતી ગૃહિણી પણ જાણે રોજેરોજનું અંધારું ધુએ છે. પ્રગટતા દીપ સાથે જોડાતા બે હાથ શ્રદ્ધાનું જીવંત સ્વરૂપ છે. એક નાનકડો દીવો કેટલા વિશ્વાસથી ઝગમગે છે અને ચારેબાજુ હઠ કરીને બેસી ગયેલા અંધારાને હટાવે છે ! સૌને પોતાના મૂળ સ્વરૂપ સુધી લઈ જાય છે.

દિવાળી ભલે વર્ષે એકવાર આવે. અંતરના દીવાને રોજેરોજ પ્રગટાવવાની સીખ આપતી જાય છે. અંધારું જામવા દઈશુ તો જીવનને ઘેરી લેશે. જીવનની ગતિ ગર્ભના અંધકારથી માંડીને આખર સુધી પ્રકાશ તરફની હોય. દીવાની જ્યોતનો પ્રકાશ એ પ્રતીક છે, ખરી ગતિ અંદરના પ્રકાશ તરફ રાખવી એવું દરેક ધર્મ પ્રત્યેક સંતોએ કહ્યું છે.

દિપાવલી પ્રકાશનું પર્વ છે, પ્રસન્નતાનું પર્વ છે. ખુશીનું પર્વ છે, ખુમારીનું પર્વ છે. અજવાસના પ્રસારનું અને અંધકારના નાશનું પર્વ છે. આવતીકાલે દિવાળી છે ત્યારે એના પરમ અજવાસ માટે થોડી ક્ષણોને શબ્દોમાં સંકોરીએ.    

કવિ રણછોડના શબ્દો છે,

દિલમાં દીવો કરો રે, દિલમાં દીવો કરો
કૂડા કામ ક્રોધને પરહરો રે, દિલમાં દીવો કરો

કવિ ભોગીલાલ ગાંધીએ ગાયું છે,  

કોડિયું તારું કાચી માટીનું, તેલ દિવેટ છુપાયા

નાની શી સળી અડી ના અડી, પ્રગટશે રંગમાયા….   રે રે ભાયા !

આપણે સૌ પણ સાથે મળીને હૈયામાં અજવાસને જ પ્રાર્થીએ.

    

 

 

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 30, 2018

કાવ્યસેતુ 353

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 353 > 30 ઓક્ટોબર 2018

બચ્ચે મનકે સચ્ચે – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

આવો આવો આવો રમીએ

પંખી સાથે વાતો કરીએ

વૃક્ષો કંઇ કહેવા માંગે છે

કાન દઈ એને સાંભળીએ

ઘાસ ઊગી નિકળ્યું છે જ્યાં ત્યાં

એને ઝટપટ કાપી લઈએ

ગંગા ખળખળ વહેતી જાતી

એનું થોડું પાણી લઈએ

પંખીઓ તો જાતે ઉડશે

એને જાતે ઉડવા દઈએ  – નૈસર્ગી મૂસળે

મને આ વાંચતાં જ મજા આવી ગઈ કે એક નવ વર્ષની છોકરી, એટલે કે નવ વર્ષની નાનકડી બાળકી આવી સરસ લયબધ્ધ રચના કરે છે ! હા, ગઝલનું પોતાનું બંધારણ હોય છે, કવિતા રચનારે એ શીખવું જોઈએ, છંદોની પૂરેપૂરી સમજ જોઈએ, એ બધ્ધી જ વાત સાચી. પણ આ બંધારણની રગમાં વહે છે એ લય અને તાલ. સંગીત જેની નસોમાં વહે છે, કાન જેના કેળવાયેલા છે એ છંદોનું બંધારણ શીખ્યા વગર પણ આવી રચનાઓ કરી શકે. પછી એમાં, થોડાક ખૂણા-ખાંચાઓ સમા કરવા પડે પણ એનું સ્વરૂપ રચાઇ શકે એ નક્કી.     

નૈસર્ગી આ રચતી વખતે છંદો શીખી નહીં હોય, રચ્યા પછી એને જરા ઠીકઠાક કરી હશે કે કદાચ એમ પણ ન કરવું પડ્યું હોય એમ માનું છું કેમ કે શબ્દો અત્યંત સહજ રીતે વહે છે, એમાં ક્યાંય આયાસ કે સભાનતા નથી વર્તાતી. નિસર્ગને એટલે કે કુદરતને એક બાળકની આંખે એણે જોઇ છે, બાળકની કલ્પનાથી એમાં ઉડાન ભરી છે અને બાળકના શબ્દોથી સજાવી છે એટલે એક બાળકની વાતની જેમ એ અંદર સુધી સ્પર્શી જાય છે.  

મોટા થઈ જઈએ એટલે પંખી સાથે વાતો કરવાની ભાષા ભૂલી જવાય છે. બાળકને એ આવડતું હોય છે. આનું નામ ચકલી છે એવીય ખબર ન હોય ત્યારથી એ ચકલીની ભાષા સમજતું હોય છે. પછી માબાપ એને એટલું અને એવું ભણાવે છે કે બાળક બિચારું પેલી કુદરતે શીખવેલી પ્રેમની ભાષા ભૂલી જાય છે ! કેમ કે કુદરત તો હોમવર્ક આપતી નથી, ગોખાવતી નથી, ભૂલી જવાય તો શિક્ષા કરતી નથી. એનું કામ સહજતા છે. શીખ્યા એટલું તમારું, હૈયામાં ઉતર્યું એટલું તમારું, સ્વીકાર્યું એટલું તમારું ! આપણે ભૂલી ગયા તો એ પાછું વાળીને જોતીય નથી. પ્રકૃતિ સાથે ઓતપ્રોત બાળકો જ હોય છે. કોઈ ઉમરથી, કોઈ અંદરથી !

વૃક્ષો ચૂપ દેખાય છે પણ એ સતત કૈક કહેતા હોય છે. એને સાંભળવા માટે અલગ કાન જોઈએ. નાના બાળકમાં અપાર વિસ્મય ભરેલું હોય છે એટલે એ સાંભળી શકે છે. હવા ચાલે કે પાણી વહે, બાળક એની સાથે વહી શકે છે. આ વહેવાની ક્રિયા, આ ઉઘાડવાની ઘટના બધાના નસીબમાં નથી હોતી. વય વધે તોય અંદરના ખૂણે એક બાળક સચવાઈ રહે ત્યારે આ દુનિયામાં જીવવાનો લ્હાવો મળી શકે છે. પણ એ બાળકને સાચવવું એ માબાપનું કામ છે અને મોટાભાગના માબાપ આ નથી જાણતા હોતા. મેરે દિલ કે કોને મેં એક માસૂમ બચ્ચા, બડો કી દુનિયા દેખ, બડા હોને સે ડરતા હૈ… કેટલી અર્થગંભીર આ વાત છે.   

નૈસર્ગી લખે છે, પંખીઓ તો જાતે ઉડશે, એને જાતે ઉડવા દઈએ’ એણે સહજભાવે લખ્યું છે પણ ખૂબ ગંભીરતાથી લેવાની આ બાબત છે. બાળકની સહજ પાંખો છીનવી લઈને એને આકાશ આપવાનો કોઈ અર્થ નથી. એવા માબાપ હોય છે જેમને ચકલીની સામે વિસ્મયથી જોઈ રહેલા બાળકની આંખોને વાંચતાં નથી આવડતું હોતું. માબાપ બનવું એ કેટલી મોટી વાત છે ! ન આવડતું હોય તો શીખવાની વાત છે એ આપણા સમાજે હજુ શીખવાનું છે. બાયોલોજિકલ માબાપોથી દુનિયા ભરી છે. મારી બેય હાથે સલામ છે આ શબ્દોને !    

બચ્ચો કે નન્હે હાથો સે ચાંદ સિતારે છૂને દો

દો ચાર કિતાબે પઢકર વો હમ જૈસે હો જાયેંગે …..

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 29, 2018

કાવ્યસેતુ 98

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें प्रकाशित दि. 68-2013   लेख 98       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 98 > 6 ઑગસ્ટ 2013

ઉજાસનો ટહૂકો – લતા હિરાણી

સૂરજ જાગ્યો છે સફાળો

લીલા લીલા પર્ણો ઉપર તડકો કેસરીયાળો

આંખો ચોળે ડાળો

સૂરજ જાગ્યો છે સફાળો………………

આળસ મરડી બેઠી થાતી

ફૂલોની પાંખડીઓ

કલા સંકેલી ધુમ્મસ બાંધે

રૂની એ ગાંસડીઓ

વાદળ દરિયા પાસે ઉઘરાવવા નીકળે ફાળો

સૂરજ જાગ્યો છે સફાળો………………

ખેતર જાગ્યા સીમ જાગી

જાગી શેરી શેરી

ખૂણે ખાંચરે પહોંચી વળવા

કિરણો કરતા ફેરી

જરા પંપાળ્યું કિરણોએ તો ચહેકી ઊઠ્યો માળો

સૂરજ જાગ્યો છે સફાળો………………   આરતી શેઠ

વાદળ ઘેર્યું આકાશ માથા પર સતત છવાયેલું હોય ત્યારે સૂરજની તરસ લાગે… હમણાં અમદાવાદ અને ગુજરાતના મોટાભાગે વાદળો ઓઢી રાખ્યા છે. વાતાવરણ ઘેનભર્યું બન્યું છે ત્યારે આવી કવિતા સ્હેજે ગમે….ચાલો આપણે કવિતા તરફ જ જઇએ.

સરસ મજાની સવાર અને સૂરજની વાત કવિએ કરી છે. સૂરજનું ઊગવું આમ તો નિશ્ચિત છે, પ્રકૃતિને આધીન છે પણ કવિએ સૂરજને સફાળો જગાડ્યો છે. જાણે ગાઢ ઊંઘમાંથી અચાનક આંખ ચોળતો ઊભો થઇ ગયો હોય !! ગમે એવું કલ્પન છે.

સૂરજને સફાળો જગાડ્યો છે અને આખા વાતાવરણને એ જ રીતે મઢ્યું છે. લીલાં લીલાં પાંદડાઓ પર સૂર્યના કિરણો કેસરી તડકો રેલાવે છે ત્યારે ડાળો આંખો ચોળતી જોવા લાગે છે. અહીંયા ભલે ડાળો આંખો ચોળતી પરંતુ ભાવકની નજર સમક્ષ આંખો ચોળતું એક નાનકડું બાળક તરવરી ઊઠે છે. ફૂલ ખીલવાની વાતને પણ સરસ રીતે કહી છે કે ફૂલોની પાંખડીઓ આળસ મરડી બેઠી થાય છે અને રૂની ગાંસડી જેવા વાદળો દરિયા પાસે ફાળો ઉઘરાવવા નીકળે છે.

સ્વાભાવિક છે કે સવાર પડે એટલે બધે ચહલપહલ શરૂ થાય. સીમ, ખેતર, શેરી બધું જાગી ઊઠે. સૂર્યના કિરણો જગતના ખૂણે ખાંચરે ફરી વળે છે એટલું જ નહીં  પક્ષીના માળાને જરા પંપાળેય છે અને એ કલબલ કરી ઊઠે છે. સવાર પડવાની વાતને કવિ આરતી શેઠે સરસ મજાના કલ્પનોથી ગૂંથી એક હૂંફાળી, તડકાળી રજૂઆત કરી છે. ખાસ કરીને સૂર્યને સફાળો જગાડીને અને પછી પ્રકૃતિના આવા તત્વોમાં માનવીય ભાવોનું જે આરોપણ થયું છે એ આસ્વાદ્ય બન્યું છે. સવાર આમ પણ જીવનનું પ્રતીક છે અને તડકો આશાનું, લક્ષ્ય તરફ લઇ જતા પથનું…. આમ આ આખી અછાંદસ રચના મનને ઉઘડતી પ્રફુલ્લિત સવારથી ભરી દે છે. એમાં ભર્યા છે, આનંદ, આશા અને વિશ્વાસ.

કાવ્યોમાં પ્રેમ, અંગત પીડા કે આક્રોશ વધુ વ્યક્ત થતાં રહેતાં હોય છે. આ વાત સમગ્ર કાવ્યસૃષ્ટિને લાગુ પાડી શકાય પરંતુ સામાન્ય રીતે કવયિત્રીઓના કાવ્યોમાં આ વધુ જોવા મળે છે એના કરતાંયે એમ કહું કે બીજા વિષયો, પ્રકૃતિને લગતાં કાવ્યો ઓછાં જોવા મળે છે તો એ ખોટું નથી ત્યારે આમ ક્યાંક અચાનક આવાં કાવ્યો મળે ત્યારે મન સફાળું ખુશીથી ભરાઇ જાય છે.

છાંયો શોધવા નીકળ્યો તડકો

આકાશે જરા કર્યો’તો છણકો

સૂરજ ગુસ્સે થયો’તો ભડકો

એટલે રિસાઇ ગયો’તો તડકો

છાંયો શોધવા નીકળ્યો તડકો

છાંયો શોધવા નીકળ્યો…………

નદી નાળાં ડુંગર જોયા, ખીણ ને પહાડ જોયા

સરોવર જોયા, રસ્તા જોયા, જંગલ કેરા ઝાડ જોયા

દરિયાકિનારે ફરી ફરીને ખૂંદી વળ્યો ખડકો

છાંયો શોધવા નીકળ્યો તડકો

છાંયો શોધવા નીકળ્યો…………

દેશને પરદેશ ફર્યો, આકરો આછો વેશ ધર્યો

સોનું થઇ બરફને વળગ્યો, તોય એનો તાપ ન ઠર્યો

ચાંદ સાથે દોસ્તી કરીને રમ્યો અડકોદડકો

છાંયો શોધવા નીકળ્યો તડકો

છાંયો શોધવા નીકળ્યો………..

 

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 28, 2018

કાવ્યસેતુ 97

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  प्रकाशित दि. 30-7-2013   लेख 97       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 97 > 30 જુલાઇ 2013

અવસાદની છાલક – લતા હિરાણી

આ વખત લાગણીસભર વરસાદ,
આ વખત આંસુઓનું ઘર વરસાદ.

કોઈ ભીંજાય છે ક્યાં અંદરથી ?
શ્હેરમાં હોય છત ઉપર વરસાદ.

કારણો હોત તો બતાવી દેત,
આંખમાં કારણો વગર વરસાદ.

સ્હેજ રોકાઈ જા, તને કીધું,
સાવ તાજી જ છે કબર : વરસાદ.

ઘરનો સામાન માત્ર ભરવાનો,
પાંપણોમાં ભર્યા ન કર વરસાદ. અશોક ચાવડા બેદિલ 

મન અવસાદથી છલકી ઊઠ્યું હોય અને મેઘને પણ ત્યારે જ વરસવાનું સુઝે પછી આવી ગઝલ જન્મે… કવિ, ગઝલકાર અશોક ચાવડાની આ વરસાદી વેણુના સૂર પાંપણો પર ભીનાશ જન્માવે એવા છે…..

વરસાદ પ્રકૃતિની દેન છે, કુદરતના આશિર્વાદ છે, માનવજાત પર ઇશ્વરની રહેમ છે. ધરતીની છાતી પર વરસતા છાંટણા કે આલબેલ પોકારતી અનરાધાર છડી… એના વિના જીવન કેમ સંભવે ? પણ એ વરસે ત્યારે ઝીલનારના હૈયાની હાલત શું છે એના પર એનો આવકાર કે ઇન્કાર નક્કી થાય છે. પ્રેમમાં ડૂબેલા અને રોમેન્ટિક હૃદયો માટે આ મન મૂકીને પ્રણયમાં ડૂબી જવાની મોસમ છે તો વિરહીજનો માટે ઇંતઝાર આકરો થઇ પડે એવી પરિસ્થિતિ છે. ધનિકોને પોતાની બંધ ગાડીમાં નીકળી ગરમ ગરમ નાસ્તાની જ્યાફત ઊડાવવાની મજા છે તો ફૂટપાથ પર ટુંટિયું વાળીને માંડ સુતેલા શ્રમજીવી માટે આના જેવી ખતરનાક કોઇ મૌસમ નથી…. જેવી જેની પાત્રતા એવો એનો વરસાદ…

કવિના હૃદયમાં આક્રોશ ભર્યો છે, ફરિયાદો છે, અભાવ છે, પીડા છે અને એ આંખમાંથી વરસવા લાગી છે, શબ્દોમાં ટપકવા લાગી છે. આ વખતે વરસાદ એ માત્ર આકાશમાંથી વરસતું જળ નથી, આંખમાંથી યે એ વહ્યા કરે છે. પોતાના માનવીનું સુક્કાપણું કદાચ એને ડંખે છે અને એટલે કહે છે શહેરનો માનવી દંભી થઇ ગયો છે. એને પ્રકૃતિ સાથે કોઇ નિસ્બત રહી નથી… પોતાની આસપાસ કવચ પહેરીને ફરતો માનવી બીજાની પીડા ક્યાંથી સમજી શકે ? શ્હેરમાં વરસાદ કોઇને ભીંજવતો નથી.. માણસે દિવાલો પહેરી લીધી છે અને છત ઓઢી લીધી છે….કવિની વેદના કોઇ એવી વ્યક્તિ તરફ આંગળી ચીંધે છે, જેનું હૃદય પથ્થર જેવું છે, ભીંજાતું જ નથી.. પ્રેમ કે લાગણી એને સ્પર્શતાં નથી..

મન ચૂપ રહેવા સિવાય બીજું કંઇ કરી શકતું નથી. કારણો શોધવા કે કહેવા જેટલુંયે મન સ્વસ્થ નથી… પરિણામ એક જ છે અને તે વરસતી આંખો… હૃદયમાં હજુ યાદોની કબર તાજી જ છે, ભીંજવતી ધાર સહન થઇ શકે એ સમય આવ્યો નથી.. મન એ મુકામે પહોંચ્યું નથી, સંતાપ હજી શમ્યો નથી – ‘વરસાદ તું રોકાઇ જા’

ઘર ખાલી કરવાનું છે, માત્ર સામાન ભરવાનો છે, કશુંક છોડીને જવાનું છે, કોઇકથી દૂર થવાનું છે પણ એનો સ્વીકાર એટલો સહેલો નથી..પાંપણો પરથી હૈયું છલકાઇ ઊઠે છે, આંખોમાંથી ઉદાસી વરસી રહે છે. મનને કેટલુંયે સમજાવ્યું કે – તું આમ કરીશ તો કેમ ચાલશે ? પણ – દિલ હૈ કિ માનતા નહીં….

મોસમને ઝીલવી એય હૈયાની ખરી હેસિયત છે ભલેને ભરવરસાદે મનમાં પાનખર વ્યાપી જાય !! નજર સામે લીલાંછમ વૃક્ષો હોય તોયે દિલમાં રણ છવાઇ જાય !! કંઇક ફૂટે છે, કશુંક જન્મે છે પછી એ ઉચાટ હોય, સંતાપ હોય… નકરા પથ્થર બની રહેવા કરતાં લાખ દરજ્જે સારું છે..

યાદ આવી જાય છે પેલું હિન્દી ફિલ્મી ગીત

’અબકે ના સાવન બરસે, હો… અબકે બરસ તો બરસેંગી અખિયાં…

 

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 27, 2018

કાવ્યસેતુ 96

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें प्रकाशित दि. 237-2103   लेख 97       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 97 > 23 જુલાઇ 2013

ચિર પ્યાસ – લતા હિરાણી

તમે લોકો તો વાદળ જેવા છો

હવાઓની સાથે આવ્યાં

થોડીક વાર આકાશ પર છવાઇ રહ્યાં

વરસ્યાં

અને ક્યાંક દૂર નીકળી ગયાં

અમે મેદાનો જેવા છીએ

પોતાની જગ્યા પર સ્થિર

અને અમને ખબર છે કે

જનારા ફરી પાછા આવતા નથી. …. મીનાકુમારી – અનુ. કંવલ કુંડલાકર

અભિનેત્રી મીનાકુમારીને એમના સદાબહાર અભિનય માટે ફિલ્મરસિયાઓ ખૂબ જાણતા હશે પણ એમની કવિતાઓથી લોકો એટલા પરિચિત નહીં હોય. જો કે આખી જિંદગી પ્રેમની તરસમાં વિતાવી પોતાની જાતને શરાબના નશામાં ડૂબાડી દેનાર અને એમ જ અંત લાવનાર આ કવયિત્રીના આ કાવ્યમાં એની ચિર પ્યાસના દર્શન થાય છે. જિંદગીમાં પુરુષોની આવન જાવન ચાલુ રહી અને પોતે એમ જ તરસ્યાં રહી જિંદગી વિતાવી દીધી.

એમની આ ઊર્દૂ કવિતા જેનું શિર્ષક છે, ‘વાદળ અને મેદાન’ અને અનુવાદ કર્યો છે કંવલ કુંડલાકરે. શિર્ષક જ ઘણું બધું સૂચવી જાય છે અને કવિતાના શબ્દો તો અત્યંત સરળ રીતે એનું આખું જીવન વ્યક્ત કરી દે છે. ‘તમે લોકો તો વાદળ જેવાં છો, આવ્યાં, વરસ્યાં અને નીકળી ગયાં. અમે છીએ મેદાનો. પોતાની જગ્યા પર સ્થિર, અને અમને ખબર છે, જનારા ક્યારેય પાછા આવતા નથી…!!!’ પોતાના જીવનમાં આવનારી અને પછી પોતાને ભૂલી જનારી વ્યક્તિઓ પ્રત્યે કેટલી ઊંડી ફરિયાદ છે અને તોયે અત્યંત શાંતિથી અને સ્વસ્થતાથી !! આખરે કેટલી પીડા છોડી જાય છે છેલ્લી પંક્તિ !! સતત છેતરાયેલી રહેલી એક અત્યંત ખૂબસુરત  સ્ત્રીની જિંદગીનું વાસ્તવિક ચિત્રણ !!

શું છે આ પ્રેમ ? કેવી છે એની ઝંખના અને કેવી છે એની તરસ ? જે માનવીને આખી જિંદગી તડપાવ્યા કરે છે ? પ્રેમ અને હૂંફની તરસ એ સ્ત્રીના જીવનનું કેન્દ્રબિંદુ છે. કદાચ ઉપરછલ્લી રીતે રોજિંદા રૂટિનમાં સ્ત્રીનું જીવન યંત્રવત બની ગયેલું દેખાય પણ ઊંડે ઊંડે છુપાયેલી, ન બુઝાયેલી પ્રેમની પ્યાસ એને ભટકાવતી રહે….. એની તલાશ ચાલ્યા જ કરે… એ સંબંધોને શું નામ અપાય એની કદાચ પરવા કર્યા વગર એ એમાં ઝંપલાવે છે અને પુરુષ પાસે મોટાભાગે ભ્રમરવૃત્તિ હોય છે, જે ફૂલના રસને ચૂસી ઊડી જાય છે, બીજા ફૂલ પાસે……

ખૂબ સરળ ભાષામાં પણ પુરુષની સ્ત્રી પ્રત્યેની ઉપેક્ષા અને સ્ત્રીની પીડાનું ફ્રેંચ કવિ જેક્સ પ્રિવર્ટનું આ કાવ્ય અહીં જરૂર ટાંકવું પડે.

કપમાં એ કૉફી રેડે છે

કૉફીના કપમાં રેડે છે દૂધ

દુધાળી કૉફીમાં એ નાખે છે ખાંડ

નાનકડી ચમચીથી એ હલાવે છે

એકરસ બનાવે છે

દુધાળી કૉફી પી જાય છે

અને કપને મૂકે છે

એક પણ શબ્દ મને કહ્યા વિના

સિગારેટ સળગાવે છે

ધુમાડાનાં વર્તુળો બનાવે છે

એશ-ટ્રેમાં રાખ ખંખેરે છે

એક પણ શબ્દ મને કહ્યા વિના

ઊભો થાય છે

માથા પર હેટ મૂકે છે

રેઇનકોટ પહેરે છે, વરસાદ વરસે છે એટલે

વરસાદમાં નીકળી પડે છે

એક પણ શબ્દ કહ્યા વિના

અને હું માથું મારા હાથમાં ઢાળી દઉં છું

અને રડું છું…..

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 26, 2018

Kavysetu 95

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  प्रकाशित दि. 167-2013   लेख 95       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 95 > 16 જુલાઇ 2013

તલસાટનો તાળો – લતા હિરાણી

જિંદગીનો એ રીતે બસ અર્થ મર્માળો મળે

કે શિયાળો પણ મળે તો ખૂબ હૂંફાળો મળે !

કોયલોને બાગમાં જો મહેકતો માળો મળે

વૃક્ષની હર ડાળ પર ટહુકાનો સરવાળો મળે !

સ્નેહભીનો કોઇનો જો સ્પર્શ સુંવાળો મળે

ભર ઉનાળે વિસ્તરેલો કોઇ ગરમાળો મળે !

એક આખું આયખું કોરાં રહી જીવી ગયાં

આંખની ભીનાશમાં એ વાતનો તાળો મળે !

હાથમાં મારાં તમારી આ હથેળી લઉં અને

ધોમધખતા રણ વચાળે દ્વિપ હરિયાળો મળે !!   ……… દિવ્યા રાજેશ મોદી

એક હૂંફાળી, મર્માળી કવિતા એટલે દિવ્યા રાજેશ મોદીની આ ગઝલ ‘ટહુકાનો સરવાળો’. શિર્ષક છે ‘ટહુકાનો સરવાળો’ પણ સરવાળો કરવાને બદલે ગુણાકાર કર્યો હોય તો વધારે ભરપૂર ન લાગે !! અથવા એને સરવાળો કે ગુણાકાર જેવા શબ્દ વગર પણ રાખ્યું હોય તો !! પણ એ તો કવયિત્રીની ઇચ્છાની વાત છે, આપણી નિસ્બત એના ટહુકા સાથે અને એમાં વસેલી ભીનાશ સાથે છે જે આ કવિતામાં ભરપૂર મળે છે.

આખું ય કાવ્ય કહો કે ગઝલ, અપેક્ષાનું કાવ્ય છે. હૂંફનો, પ્રેમનો તલસાટ શબ્દે શબ્દમાં વ્યક્ત થાય છે. જિંદગી જીવવી છે પણ અર્થપૂર્ણ… બસ એમ જ જીવી જવાનું કવયિત્રીને મંજૂર નથી. કદાચ આ હર એક માનવીની ઝંખના હશે પણ પછી એ જડ જે જાડી ચામડીનો કેમ બની જતો હશે ? સંજોગો એને એવો બનાવતા હશે કે એના સંસ્કારો ? જે હોય તે અહીં તો કવયિત્રીની અભીપ્સા છે …. એ શિયાળામાં કડકડતી ઠારી નાખતી ટાઢને બદલે એક હૂંફાળી ઠંડી ઇચ્છે છે. વૃક્ષની ડાળ પર કોયલ ટહૂક્યા કરતી હોય એવો માળો એ એનું સપનું છે. કોઇનો ભીનો સ્પર્શ, સ્નેહથી ભર્યો ભર્યો મળે તો બીજું શું જોઇએ ? ભર તડકે જાણે વિસ્તરલા ગરમાળાની છાંયા !! સ્પર્શ એ એક જુદી જ અનુભુતિ છે. કોઇને કંઇ પણ આપો, ગમે તેટલી કિંમતી ભેટ આપો પણ એક સ્નેહભીના સ્પર્શની તોલે કશું ન આવે. મીઠો સ્પર્શ જે તાકાત આપે છે, જે હિંમત આપે છે તે અમૂલ્ય છે. સ્પર્શમાં ડૂબતાંને બચાવવાની તાકાત છે.

‘એક આખું આયખું કોરાં રહી જીવી ગયાં, આંખની ભીનાશમાં એ વાતનો તાળો મળે !’ આ કોરા રહેવાની વાત વગરનો કોઇ કવિ હશે ખરો ? આ કદાચ એક સાર્વત્રિક ભાવના છે. સતત સ્નેહ, પ્રેમની ઝંખના માનવીની મૂળભુત જરૂરિયાત ખરી પણ પણ જે મળે એ ઓછું પડે, કોરા રહેવાની અનુભુતિને કાવ્યનું જન્મસ્થાન ગણી શકાય ? અહીં પણ એ જ વાત છે. આખી જિંદગી કોરીધાકોર વીતી ગઇ અને આંખની ભીનાશ એની સાક્ષી પુરાવે છે. જો કે… આટલું જ નથી.. અધૂરપની આટલી અમથી વાત પછી તરત આશાના કિરણો ફૂટે છે. ‘હાથમાં તમારી હથેળી મળે અને મને ધોમધખતા રણ વચ્ચે એક હરિયાળો ટાપુ મળી જાય..’ હજી કોઇના હૂંફાળા હાથની અપેક્ષા છે એટલે આયખું જેટલું કોરું ગયું એટલું ભલે પણ પંથ હજી લાંબો કાપવાનો બાકી છે અને એ જ મજાની વાત છે.

સરવાળે આખી ગઝલ સુખની કે સુખની અપેક્ષાની છે, હૂંફની વ્હાલની અપેક્ષાની છે. થોડોક ઝુરાપો છે ને ચપટીક ભીનાશ પણ છે. એ માટે જુદી જુદી કલ્પનાઓ અને પ્રતીકોનો સરસ મજાનો ઉપયોગ થયો છે. હૂંફાળો માળો અને એમાં કોયલનું ટહુકવું આ પ્રતીકો એ સ્પષ્ટ રીતે આ ગઝલને એક સ્ત્રીની ગઝલ દર્શાવે છે.

અહીં કંઇક ખુશી, કંઇક ઉદાસીના મિશ્રભાવથી  ભરી શ્યામ સાધુની એક ગઝલ યાદ આવે છે.

તારો વિચાર બારીના પડદે ઝૂલી ગયો

દૃશ્યોનો ભેદ એ પછી દરિયે ડૂબી ગયો.

બે ડાળી વચ્ચે જાણે કે તડકો ગુલાબ છે

મોસમનો રંગ કેટલો મીઠ્ઠો બની ગયો !

પથ્થરની જેમ હાંફતા પીળા શહેરમાં

મારા સમયના  મોરનો ટહુકો તૂટી ગયો.

આકાશ આમતેમ વિખરાઇ જાય પણ

એકાદ સૂર્ય ઊગવું આજે ભૂલી ગયો.

એકાંતનો પરિચય એ રીતે થયો

સૂનકાર તારી યાદની જેમ જ ઊભી ગયો !

 

   

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 25, 2018

કાવ્યસેતુ 352

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 352 > > 23 ઓક્ટોબર 2018  

ટેરવે કંકુનો સૂરજ  > લતા હિરાણી 

બોલ ને સખા કઇ રીતે હું આયના સામે જોંઉ ?
જોઇ તું લે તો ક્યાંય બીજે હું ભાળવું મેલી દઉં.

ટેરવે લીધું કંકુ અલી મેં ય બરાબર એમ
ઊંચકે જાણે આભ ધરાથી સૂરજદેવને જેમ
ભાલમાં તિલક તાણતાં લાગી હું અજાણી હોંઉ
બોલ ને સખા કઇ રીતે હું આયના સામે જોંઉ ? ……

ઉરનો આનંદ આજ ગળાનાં હારમાં પહેર્યો મેં
હાથનાં કંગન હાથને દે છે સુખની તાળી લે
મન કળાયેલ મોર થયું ત્યાં જાત ને આખી ખોંઉ
બોલ ને સખા કઇ રીતે હું આયના સામે જોંઉ ?..…….

આંખમાં ઝૂલે શમણું જાણે ડાળીએ ઝૂલે ફૂલ
રૂદિયે હરખ માય નહિં તો હોઠને કીધું ખુલ
કેશ હું ગૂંથુ કે પછી હું કાનમાં કુંડલ પ્રોંઉ
બોલ ને સખા કઇ રીતે હું આયના સામે જોંઉ ?..…….

રાતના તારા આંખમાં મારી કરતાં રાતની પાળી
આવતો જ્યાં તું શમણે ત્યાં તો પાંપણ પાડતી તાળી
આવ ને મારા ભાગની નીંદર તુજને આપી દઉં
બોલ ને સખા કઇ રીતે હું આયના સામે જોંઉ…
જોઇ તું લે તો ક્યાંય બીજે હું ભાળવું મેલી દઉં…ગૌરાંગ ઠાકર

પ્રેમમાં પડેલી સ્ત્રી આયના સામે જુએ અને એને એમાં પોતાના ચહેરાને બદલે પ્રિયતમનો ચહેરો દેખાય એવું બને ? હા, બને. એ ચાંદ, સૂરજ, તારા જોતી હોય, ખુલ્લા આકાશ તરફ જોતી હોય અને એને બધે જ એના પ્રિયતમનો ચહેરો દેખાય એવું બને જ… એનું કારણ એનું પોતાનું પ્રેમમાં તરબોળ હોવું જ નથી પણ ચાહે નિર્જીવ અરીસો હોય કે કુદરતના તત્વો, આ આખુંય વિશ્વ પ્રેમની ભાષા સમજે છે, આખુંય વિશ્વ પ્રેમનો પડઘો પાડે છે. પ્રેમના વાઇબ્રેશન્સ એવાં છે કે જે સેકન્ડ્સમાં પૃથ્વીને બીજે છેડેય પહોંચી જાય છે અને પ્રેમ એટલે પ્રેમ. એમાં મમતા, કરુણા બધુંય સમાઈ જાય.

આ ગીતમાં આમ તો બધાં જ કલ્પનો મનને પ્રેમના નશામાં ચૂર કરે એવાં છે પણ મને સૌથી વધુ ગમ્યું એ – ટેરવે કંકુ લેવાના હરખને કવિએ સૂર્યોદય સાથે સરખાવ્યું ! જાણે ધરાની આંગળી કંકુ જેવા લાલ સૂરજને લઈને ભાલ તરફ જાય છે ! વાહ, મન સોળે કળાએ ખીલી ઊઠે એવી રમ્ય કલ્પના છે !

કવિ વાત કરે છે શૃંગારરત નાયિકાની. નાયિકાને શૃંગાર કરવો છે ને ક્ષણે ક્ષણે, પ્રત્યેક ક્રિયામાં એને પ્રિયતમનો પ્યાર, સનમના સપના ને દિલદારની દુનિયા અનુભવાય છે. એ પોતે એનાથી જ વીંટળાયેલી છે. એને રહેવું છે એમાં, જીવવું છે એમાં. સખાની એક નજરના બદલામાં એ બધું જ છોડી દેવા તૈયાર છે… અને મજા એમાં છે કે સખાની યે એ જ મરજી હોય કે ‘છોડ દૂં, સારી દુનિયા તુમ્હારે લિયે…. ‘ આપણે જાણીએ છીએ કે અમુક હદ સુધી એ મુનાસિબ પણ હોય છે…. જિંદગીમાં એકવાર તો એવો સમય આવવો જોઈએ કે જ્યારે પ્યારથી વધુ જરૂરી બીજું કોઈ કામ ન હોય !!

પ્રેમમાં હજુ ગળાડૂબ છે એ લોકો અને એ અદભૂત દુનિયાની સુગંધ લઈને વાસ્તવની દુનિયામાં જીવતા લોકો, મારી વાત સાથે સહમત થશે. શું કહો છો ?        

 

 

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 17, 2018

કાવ્યસેતુ 94

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें प्रकाशित दि. 97-2103   लेख 94       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 94 > 09 જુલાઇ 2013

હું અને તું – લતા હિરાણી

ટીપું થઇને મળતો તું, હું એમાં આભ નિતારું

વાદળની નાભિની વચ્ચે, ઝીણાં ઝાકળ ઠારું

અંગત અંગત વિશ્વાસો, નિશ્વાસો અંગત અંગત

અંગત દિવસો અંગત રાતો, શ્વાસો અંગત અંગત

એક જગત મારું, એક તારું, એક નીડ સહિયારું….

નભની નીચે દરિયો એના તળિયે ઊભા પ્હાડ

કાંઠે રાતી કૂંપળ એમાં લીલાં ઝૂલે ઝાડ

મધરાતે ઊગતો સૂરજ, મઝધારે ખૂલતું બારું………… સોનલ પરીખ

કવયિત્રી સોનલ પરીખની આ કવિતાનું શિર્ષક છે ‘હું અને તું’. વાત દામ્પત્યની લાગે છે. સુખ અને દુખ, આશા અને નિરાશા, પ્રેમ અને નિસાસાના તાણાવાણા આ કાવ્યમાં એટલી નાજુક રીતે વણાયેલા છે કે ઉપરછલ્લી રીતે સુખી દેખાતા મોટાભાગના દામ્પત્યની આવી મિશ્ર સંવેદનાની અનુભૂતિની રજુઆતને સલામ કરવી પડે..

શિર્ષક જ બતાવે છે કે વાત નાયક નાયિકાની છે. એ પતિ-પત્ની હોય કે પ્રેમી-પ્રેમિકા પણ હોઇ શકે. આપણે તો નિસ્બત એમાં વ્યક્ત થતી લાગણીની ઊંડાઇ સાથે છે. ‘ટીપું થઇને મળતો તું, હું એમાં આભ નિતારું’.. નાયકનું મળવાનું કે પછી એની લાગણી નાયિકાને કેટલી ઓછી પડે છે અને તોય એ એમાં દરિયો માનીને સંતુષ્ટ રહેવા પ્રયાસ તો કરે જ છે. ટીપામાં દરિયો શોધવો કે વાદળમાંથી ઝાકળના બુંદને સ્પર્શવા પ્રયાસ કરવો.. વાત તો એ જ છે.. બહુ ઓછું પડે છે, બહુ અધૂરું લાગે છે પણ એને સુખ માનીને ચાલવાનો કોઇ વિકલ્પ નથી…

મનમાં ને મનમાં વિશ્વાસના દોરને સાંધી રાખવાનો છે ને એમ જ નિશ્વાસો પણ સમાવી લેવાના છે. આ પંક્તિઓ કદાચ એમ સૂચવવા માગે છે કે બધી જ લાગણીઓ છે, સાથ છે પણ કંઇ સહિયારું નથી. એનો સ્પષ્ટ નિર્દેશ પછીની પંક્તિઓ બતાવે છે. મારું એક જગત છે ને તારું અલગ. નીડ ભલે સહિયારો હોય પણ ત્યાં એથી વિશેષ કંઇ જ સહિયારું નથી. એક છત નીચે રહેતા અલગ અલગ પ્રાણ…

આ જ ભાવ આગળ વધે છે. આકાશ નીચે દરિયો તો છે પણ એના તળિયે પહાડો ઊભા છે. ઉપરથી દરિયો એક લાગે છે પણ નીચેના પહાડ કોને દેખાય છે ? એ મતભેદોના છે, મનભેદોના છે. એ વાગે છે, ક્યારેક લોહીલુહાણ કરી મૂકે છે પણ ઉપરનો દરિયો બસ ઉછળ્યા રાખે છે. જુઓ, પહાડ શબ્દ પણ બહુ મહત્વનો છે. અર્થાત વાત નાનીસૂની નથી. લોકોને તો એના કાંઠાની રાતી કૂંપળ કે લીલાં ઝાડ દેખાય… અંદરનું કોઇ નથી જાણતું. સંતાપ ઊગે છે મધરાતે, પજવે છે ને પીડે છે મધરાતે ને મઝધારે રસ્તો શોધવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ… અહીંયા મધરાત કે મઝધાર એ શરીર સંબંધની મજબૂરીના પ્રતીક પણ હોઇ શકે. આ જીવનની વાસ્તવિકતા છે !! મોટાભાગના દામપત્ય જીવનની સચ્ચાઇ છે.

લગ્ન પછી થોડાંક વર્ષો સુધી ઊછળતી રહેલી પ્રેમની ભરતીમાં ઓટ આવે છે અને સંબંધનું સૂક્કાપણું ખાસ કરીને સ્ત્રીને વધારે કનડે છે. અલબત્ત્ત આ બંને પક્ષે હોઇ શકે પણ સ્ત્રી વધારે સંવેદનશીલ હોઇ એના માટે આ સ્વીકારવું જરા અઘરું થઇ પડે છે. જો કે એની પાસે પછી ફરિયાદ કરવાના શબ્દો ય નથી રહેતા. ઘર, બાળક અને વ્યવસાય હોય તો એ – બસ એ એમાં પરોવાયેલી રહે છે કે રહી શકે છે પણ અંદર અંદર આવી કંઇક પીડા એનામાં જાગ્યા કરે છે, ઊથલો માર્યા કરે છે, એનું કવયિત્રીએ ખૂબ સરસ નિરૂપણ કર્યું છે. એક સ્નેહભૂખી સ્ત્રીની મનોવ્યથાને આબાદ રીતે કંડારી છે અને જોવાની વાત એ છે કે પીડાની સાથે પોતાના મનને એ જે સમાધાન આપી દે છે એ પણ બતાવ્યું છે. કોઇ આક્રોશ નહીં, કોઇ વિદ્રોહ નહીં, આમ જુઓ તો ફરિયાદ પણ નહીં, બસ જે છે એનું નિરૂપણ… પરિસ્થિતિની વિડંબના અને એનો સ્વીકાર પણ… 

 

 

Posted by: readsetu | ઓક્ટોબર 16, 2018

કાવ્યસેતુ 351

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 351 > 16 ઓક્ટોબર 2018

હું ધરાઆધાર છુંલતા હિરાણી

વ્યર્થ ના માનો, ઠરેલી રાખનો અંગાર છું 

પ્હાડને ચીરી શકુ, કુંપળ શી નાજુક ધાર છું. 

વેગથી પછડાઉ તો, રાખુ પથ્થરની તમા

વીજળીની ધાક વચ્ચે, ધોધનો આકાર છું.

મૌન ના રહેશો સભામાં ચીર હરતા જોઇને

દ્રૌપદીના કેશ ખુલ્યા તો નર્યો સંહાર છું.

જો  અહમથી પાળશો તો વેદનાનો ભાર છું

ને વહાવો આંખથી તો વ્હાલ અપરંપાર છું. 

ઝાંઝવાની જાત જેવું મૃગ આભાસી નથી 

શક્તિના અવતાર જેવી સો કથાનો સાર છું આરતી શેઠ

શક્તિપૂજાના દિવસો ચાલી રહ્યા છે અને આ શક્તિના મહિમાની કવિતા.

આપણી પાસે અનેકાનેક ઉદાહરણ છે કે જ્યારે સ્ત્રીની સહનશક્તિનો અંત આવી ગયો અને એણે હુંકાર કર્યો ત્યારે ધારેલા પરિણામો આવ્યા છે. દ્રૌપદીની પ્રતિજ્ઞાથી માંડીને અહલ્યાના ધૈર્ય સુધીની કથા શક્તિની અને માત્ર શક્તિની કથા છે. સર્જન અને સંહાર બેય શક્તિના સ્વરૂપ છે, બંનેનું આ પૃથ્વી પર સરખું માહાત્મ્ય છે. એક વગર બીજાનો અર્થ નથી અને જુઓ, સ્ત્રી આ બંને કરી શકે છે. કુદરતે પુરુષને સંહારની શક્તિ આપી છે પણ સર્જનની નહીં. જ્યારે સ્ત્રી પાસે સર્જનની અદભૂત શક્તિ છે. એ બાળકને જન્મ આપી શકે છે. સૂર્ય પાસેથી વરદાન મેળવીને કુંતી કર્ણને જન્મ આપી શકે છે, પાણીમાં વહાવીનેય એના જીવનને બચાવી શકે છે તો પોતાના કેશ રકતથી રંગવાની પ્રતિજ્ઞા લઈને દ્રૌપદી આખા કૌરવકુળનો નાશ કરાવી શકે છે.

ધીરજ ધરવામાંય સ્ત્રીની શક્તિનો વિકલ્પ નથી. અખૂટ ધીરજ એ સ્ત્રીની એક અદભૂત શક્તિ છે. અત્યંત કઠિન આ કામ છે પણ સ્ત્રી પાસે એ તાકાત છે. અહલ્યાની કથા આપણે પૌરાણીક વાર્તામાં ખપાવી શકીએ પણ વાસ્તવિક જિંદગીમાં આપણી આજુબાજુ  એવા અનેક ઉદાહરણ મળી આવશે કે જ્યાં સ્ત્રીની ધીરજને સલામ કરવી પડે. શક્તિના આ બંને સામસામેના છેડા છે અને એની વચ્ચે જીવન આખું વણાયેલું છે. આ વાત શબ્દોની નથી, જીવતા જીવનની છે અને એટલે જ માનવજાત સદીઓથી શક્તિપૂજા કરતી આવી છે.

પહાડના કાળા ખડકોની ધારમાંથી ઊગી નીકળતી કુમળી કૂંપળ આ વાતની સાહેદી પૂરે છે તો વીજળીના ધોધમાંથી પેદા થતી વીજળી આ શક્તિની સાખ પૂરે છે. બાળક ઉપર અપરંપાર વહાલ વેરતી માતા પૃથ્વી પરનું સૌથી સુંદર    દૃશ્ય છે તો પોતાના બાળક માટે જ અનેક વેદનાઓ, સીતમ સહી લેતી માતા સ્નેહનો સાક્ષાત અવતાર છે. એ કોમળમાં કોમળ અને કઠોરમાં કઠોર બની શકે છે.

કોઈએ કહ્યું છે કે ઈશ્વરને સામાન્ય માણસ વધારે પ્રિય છે એટલે એણે સામાન્ય માણસો જ વધારે પેદા કર્યા છે. હું આ વાત સાથે સંપૂર્ણ સહમત છું અને આપણે આ સામાન્યો જોઈને ધારણા બાંધી લઈએ છીએ કે સ્ત્રી બિચારી છે અથવા નિર્બળ છે. માત્ર સામાન્યના સમૂહને જોઈને ધારણા બાંધવાની હોય તો આ જ વાત પુરુષ માટે પણ એટલી જ લાગુ પડે. સ્નાયુબળ હોવા છતાં અનેક ક્ષેત્રે, અનેક બાબતે એ ‘બિચારા’ની જિંદગી જીવતો જ હોય છે. એને બિચારો બનાવવા માટે એક માવાની પડીકી કે સિગારેટ કે દારૂની એકાદ પ્યાલીયે કાફી છે !

યાદ રહે, ધોરણો પ્રસ્થાપિત કરનારા લોકો અસામાન્ય હોય છે. એમાં અહલ્યા અને દ્રૌપદી હોય, એમાં અર્જુન અને કર્ણ હોય. એમાં ગાંધારી અને ભીષ્મ હોય, એમાં કિરણ બેદી અને અબ્દુલ કલામ હોય ! આ જ છે સચ્ચાઈની કથા, શક્તિની કથા.

Older Posts »

શ્રેણીઓ