Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 18, 2018

કાવ્યસેતુ 348

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम – काव्यसेतु 348 > 18 सप्टेम्बर 2018

જીવવાનો હક  – લતા હિરાણી

ભેદ આવો તો ના રખાય પ્રભુ

આ તરફ પણ નજર નખાય પ્રભુ

સાંભળ્યુ છે તેં બોર ચાખ્યા’તા

એવડા આંસુ પણ ચખાય, પ્રભુ !

ચીર પૂર્યા’તા કદી તેં મારા

પીડ મારી નહીં પુરાય પ્રભુ ?

રાત, રસ્તો, રૂતુ કે રાંધણિયું

હર જગા મારાથી દઝાય પ્રભુ

મારી દીકરી જુવારા વાવે છે

ક્યાંક મારા સમી ન થાય પ્રભુ 

તો શું થયું કે હું નથી પથ્થર

માણસાઈને ના અડાય પ્રભુ ?

વેણ કર્કશ જણાશે મારા પણ

વાંસળીથી ચૂલો ફૂંકાય પ્રભુ ? – પ્રણવ પંડ્યા

સ્ત્રીઓની અવદશાનું ફરી એક કાવ્ય. જેનું જીવન પીડા અને ફરિયાદોથી ભરેલું ન હોય એવી કોઈ સ્ત્રી વગરનો સમયનો કોઈ ટુકડો નથી. સીતાથી માંડીને આજ સુધીના યુગ પર દૃષ્ટિપાત કરી જુઓ ! આવાં ઉદાહરણો આજુબાજુમાં જ મળી આવશે. સ્ત્રીઓનો પક્ષ તાણ્યા કરવાનો મીઠો આરોપ મારા પર થાય છે. એટલે જ કહું છું, આજુબાજુ નજર કરો ! શું શહેર કે શું ગામડું ? કવિ ભલે પોતાના વેણને કર્કશ કહે, એને હક છે પણ આખીયે રચનાનો પ્રધાન સ્વર કોમળ છે. આંસુના આછા દોરે કવિએ શબ્દોને પરોવ્યા છે. ફરિયાદનો સૂર આકરા બન્યા વગર, નજાકતથી, જરા જુદી રીતે  કવિતામાં વ્યક્ત થાય ત્યારે ચોક્કસ કલમ પકડાઈ જ જાય. ઈશ્વરના દરબારમાં કોઈ ભેદભાવ ન હોય, સૌ સમાન જ હોય એવી સાદી સમજ આપણામાં બાળપણથી સંતો, ગુરુઓએ રોપવાની કોશિશ કરી છે. વાત સાચી હોય અને એનો સ્વીકાર કરવાના સર્વે પ્રયત્નો ચાલુ હોય તોય જ્યારે પગ નીચે આવેલો રેલો દઝાડવા માંડે ત્યારે આક્રોશનો સૂર ઊઠે.   

ભેદભાવ સહેવો અઘરો છે. સ્ત્રી એને સદીઓથી સહેતી આવી છે. ઘરમાં કે બહાર પુરુષવર્ગ દ્વારા આચરવામાંઆવતો ભેદભાવ કાંટાની જેમ વાગે છે અને ઈશ્વરને કહેવાઇ જાય છે કે આવું શા માટે ? પ્રભુ, તારું પલ્લું જરા તો સરખું કર. આ બાજુયે નજર નાખ પ્રભુ ! અહીંયા શબરીઓ ઠેબે ચડે છે ને સૂંડલીમાં આંસુઓ ભરી તારી વાટ જુએ છે. અપમાનો ને અવગણનાઓ સહી થાકી હવે, ક્યાંક તો એને ઈજ્જતનું વસ્ત્ર ઓઢાડ પ્રભુ !   

દાઝવાની કોઈ રૂતુ કે રીત નથી. તમામ પળ, તમામ સ્થળ દઝાડતી વરાળ બનીને સ્પર્શે છે. અમારે પથારીમાં પીડાવાનું ને રસોડામાં સીઝાવાનું. શું આમ જ જિંદગી પૂરી થશે ? મારું તો ઠીક, આયખું આમાં ગયું પણ આ દીકરીના લલાટે તેં શું લખ્યું છે ? પ્રભુ એને તો બચાવજે ! મારી સામે નહીં પણ એની સામે તો જોજે ! તારા સ્પર્શથી અહલ્યામાં ચેતન આવ્યું, હું તો ખુદ એક ચેતનવંત વ્યક્તિ છું પણ સંબંધોમાં લલાટે જડતા લખાઈ છે…. તારા સ્પર્શને તરસું છું પ્રભુ !

વાત એ જ અને પ્રતીકો પરંપરાગત હોવા છતાં એની રજૂઆત સ્પર્શી જાય છે અને એથી આ રચના તાજગીભરી બને  છે. સ્ત્રી આ વિશ્વની ધરી છે. એક સ્ત્રી વિનાના કોઈ ઘરની કલ્પના પણ ભૂત જેવી ભાસે. પાયામાં છે સ્ત્રી જેના પર આખા કુટુંબની ખુશીનો આધાર છે… જેમ દલિત એમ સ્ત્રી, સદીઓથી એમના પર જુલમ થયો અને હવે સમય ધીરે ધીરે પલટાય છે. લોકોમાં આ બાબતે જાગૃતિ આવતી જાય છે. જો કે પરિવર્તનનો પવન ફૂંકાય ત્યારે સૂકા ભેગું લીલું પણ ઊડી જાય એવું બને ! અને એ સ્વીકારવું રહ્યું. એટલે જ તેના અવળા પરિણામો પણ કળાય છે. સ્વીકાર અને વિરોધનાં પલ્લાં સમતોલ થાય અને એમાંથી સમજણ પ્રગટે એમાં વાર તો લાગે જ.

માણસજાતની પ્રકૃતિમાં સ્વાર્થ વણાયેલો છે. એ એનો જન્મજાત સ્વભાવ છે. ન્યાય કરવો અને સ્વાર્થ ન જોવો એ કેળવવાની બાબત છે. ગુણો કેળવવા એ ક્યારેય સહેલું નથી રહ્યું. એટલે જ રામ-રાવણ કે મહાભારતના યુદ્ધો માનવજાતે જોયા છે અને કદાચ આ પરંપરા ચાલ્યે રાખવાની અને એ દહેશત સાથે જ જીવવાનું.  બસ, કોઈક ખૂણે સારપનો દીવો પ્રગટી જાય એનો સંતોષ માનવાનો. 

 

Advertisements
Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 17, 2018

કાવ્યસેતુ 86

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें प्रकाशित दि. 145-2013 लेख 86         

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 86 > 14 મે 2013

પ્રેમની આકંઠ પ્યાસ –  આશા ગોસ્વામી  

ઈશ્વર,
તમે કહો તો
મીણબત્તીથી
સૂરજને સળગાવી મૂકું.
સોયદોરો લઈને આભને
થીંગડા મારી આવું.
તમે કહો તો
સમયની બધી જ મર્યાદાઓ તોડીને ગાંડીતૂર
સરિતાની જેમ બેય કાંઠે છલકાઉં –
ને સાગર ઉલેચીને ખીણો સર્જું.
તમે કહો તો
પર્વતો તોડીને
ખીણો બનાવું ને ખીણોમાં
મારા આંસુના સાગર છલકાવું.
ઈશ્વર,
પછી તો તમે મને પ્રેમ કરશોને ?
તમે બોલોને ?
પછી તો તમે મને પ્રેમ કરશો જ ને ? – આશા ગોસ્વામી

પ્રેમ પામવાની અત્યંત ઉત્કટ, સીમાડાઓ તોડી ગાંડીતૂર બનીને વહેતી ઇચ્છા આ કાવ્યમાં સાદા સીધા શબ્દોમાં પણ તારસ્વરે અનુભવાય છે. જ્યારે હૈયું તરસથી છલકાય છે ત્યારે પ્રેમ પામવા સ્ત્રી કંઇપણ કરી શકે. કેટલા સુંદર પ્રતીકોથી અહીં અભિવ્યક્તિ થઇ છે !! તમે કહો તો મીણબત્તીથી સૂરજ સળગાવી દઉં, સોયદોરાથી આભને થીગડું મારી દઉં, સમયની બધી જ મર્યાદાઓ તોડીને સરિતાની જેમ ગાંડીતૂર બનીને છલકાઉં, સાગર ઉલેચીને ખીણો સર્જું, પર્વતો તોડીને ખીણો રચું ને એમાં મારા આંસુના સાગર છલકાવું….  પણ પછી તો ઇશ્વર તમે મને પ્રેમ કરશો ને ? કવિએ બધું જ કહ્યું છે.. પ્રેમ પામવા એ કંઇપણ કરવા તૈયાર છે. આ વાત જાણે હવે એના જીવન-મરણનો ખેલ હોય એટલી ઉત્કટતાથી રજૂ થઇ છે. કવિતામાં રચાયેલા પ્રતીકો બધું જ વ્યક્ત કરે છે, ભાવજગત અને દેહજગત… પણ આખરી ધ્યેય એનું એક જ છે, પ્રેમ, પ્રેમ એ પ્રેમ….ઝરણું નહીં, ધોધમાં ભીંજાવું છે.  બે-ચાર ઘૂંટ નહીં, આકંઠ પાન કરવું છે…અહીં વાત ઇશ્વર માટે હોઇ શકે અને પોતાના ઇશ્વર માટે પણ હોઇ શકે. વાત કોના માટે કહેવાઇ છે એ મહત્વનું નથી, એમાં કેટલી તીવ્રતા છવાઇ છે એ મહત્વનું છે અને આ તીવ્રતા ચોક્કસ ભાવકને હલબલાવી જાય છે !!

સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે આ જ તફાવત છે. સ્ત્રી પ્રેમ પામવા કંઇપણ કરવા તૈયાર હોય છે અને એ અજંપો એને દેહ ધરી દેવા સુધી પણ લઇ જાય છે. કદાચ સેક્સ એની મંઝિલ નથી. એની મંઝિલ પ્રેમ અને પ્રેમ જ છે જેનો અનેકવાર લાભ પણ ઉઠાવાતો રહ્યો છે કેમ કે સેક્સ એ પુરુષની પહેલી જરૂરિયાત છે. અને સ્ત્રીને એની ખબર પડે છે ત્યારે બહુ મોડું થઇ ગયું હોય છે..

આ કાવ્ય જગન્નિયંતા ઇશ્વરને સંબોધીને લખાયું હોય તોયે એની ઉત્કટતા સ્પર્શી જાય એવી છે. અને એવી હોવી જ ઘટે. એમાં મીરાંની લગન અને નરસિંહની વ્યાકુળતા પ્રગટે નહીં તો આખી વાત ફોક જાય…

સીધા સાદા શબ્દોમાં અત્યંત સરળતાથી અને છતાં અત્યંત ઉત્કટતાથી વ્યક્ત થતા આ શબ્દોમાં એવી કલામય અભિવ્યક્તિ છે કે જે ભાવકને વિચરતા અને વિચારતા કરી મૂકે છે અને આ જ કવિતા કલા છે.

અહીં સંત કબીરના શબ્દો પણ યાદ આવે

તલફે બિન બાલમ મોર જીયા

દિન નહીં ચૈન રાત નહીં નિંદિયા

તલફ તલફ કે ભોર કિયા

તનમન મોર રંહટ અસ ડૌલે

સૂન સેજ પર જનમ છિયા

નૈન થકિત ભયે પંથ ન સૂઝૈ

સાંઇ બેદરદી સુધ ન લિયા

કહત કબીર સુનો ભાઇ સાધો

હશે પીર દુખ જોર કિયા

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 15, 2018

કાવ્યસેતુ 84

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  प्रकाशित दि. 304-2103   लेख – 84       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  84  > 30 એપ્રિલ 2013

સ્થગિત જીવન – લતા હિરાણી 

તારાની સાસુ

કોને ખબર કેવી જગ્યાએ તું મને લઇ આવ્યો છે, બેટા ?

અહીં બધી જ બારીઓ હંમેશા બંધ રખાય

ને આગલે બારણે હંમેશા તાળું વાસ્યું હોય ?

ભલે પધાર્યા કહેવા માટે

ઉંબરામાં કોઇ જ રંગોળી નહીં ?

લક્ષ્મીજી ક્યાંથી પધારે, બેટા ?

જ્યાં એની એ જ હવા ગોળગોળ ફરતી હોય ત્યાં

લક્ષ્મીજી પધારવાની પરવા કરે ખરાં, કહે તો બેટા ?

કમળ પર જે બિરાજમાન છે અને

આદિકાળના દૂધના સમુદ્રમાં જેનો વાસ છે તે દેવની પત્ની

તું શું એમ ધારે છે કે ડબ્બામાં ને બરફમાં સંઘરેલું

ત્રણ દિવસનું વાસી ખાવાનું આરોગશે ?

બેટા, હું ખૂબ રાજી છું, બેટા

તને સારી રીતે ઠેકાણે પડેલો જોઇને

બાળકો ને પત્ની ને બધું જ,

જોકે તારી પત્ની અન્ય પુરુષોના હાથ પકડે

કે તું અન્ય પુરુષોની પત્નીના હાથ પકડે ત્યારે

ઊભાં થઇ થઇ જાય છે મારાં રુંવાડાં.

પણ હું રાજી છું બેટા, ખરેખર રાજી છું

એ વાતે કે તું ઠેકાણે પડી ગયો, સારું થયું સારું

અને મને લઇ આવ્યો છેક આટલે દૂર

આ તારું રૂપકડું ઘર, તારી કાર અને બધું જોવા.

પણ આ વાસી હવા મારાથી શ્વાસમાં લેવાતી નથી.

ગઇ કાલની રસોઇની વાસ

હવામાં ગોળગોળ ફર્યા કરતી

બેટા, રસોઇ તો રોજ કરવાની બાબત છે.

માત્ર રવિવારે કરવાનું કામ નથી

બેટા, રસોઇનો મઘમઘાટ મજાનો હોય

સોડમ ઉછળતી હોય,

હળદર ને લીલી કોથમીરની

અને ગરમ તેલમાં રાઇનો તડતડાટ

જમણમાં સોડમ લાવે, હવાને ગંધવી મારે નહીં

બધી બારી ખોલી નાખ બેટા

મને ટેવ છે જીવંત વસ્તુના ધ્વનિ સાંભળવાની

સવારે પંખીનો, રાત્રે વરસાદ ને પવનનો.

ફર્નેસ ફેનનો ઘરઘરાટ નહીં

અને ગરમ હવાના સુસવાટા નહીં

અને વોશિંગ મશીનનું વ્હૂશ વ્હૂશ નહીં

બધી બારીઓ ખોલી નાખ બેટા

અને મને પાછી જવા દે

સૂર્ય અને હવા તરફ

અને પરસેવો અને માખી ને એવું બધું

પણ આ તો નહીં જ, ના નહીં જ…  ઉમા પરમેશ્વરન  – અનુ. નીતા રામૈયા

કશું જ લખવાની જરૂર નથી આ કાવ્ય વિશે … વિદેશ પહોંચેલી મા કેવો મુંઝારો અનુભવે છે !! દીકરો ઠેકાણે પડ્યો છે, એની ખુશી જરૂર છે પણ એની રહેણીકરણીથી એના જીવને જરાય શાંતિ નથી. સમયના ટુકડાઓમાં બંધાઇને, સંઘરાઇને ફ્રીઝાયેલું આ વાસી જીવન એને કેમેય મંજુર નથી.  એ પોતાના દેશમાં, તાજગી અને અજવાળાના દેશમાં ફરી પાછા આવવા ઝંખે છે એનું એકદમ સરળ અને સ્પર્શી જાય એવું  વર્ણન છે !! તમે જ વાંચો અને અનુભવો…. 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 14, 2018

કાવ્યસેતુ 83

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  प्रकाशित दि. 234-2103   लेख – 83       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  83 > 23 એપ્રિલ 2013

હરખનું ગાણું  –  લતા જ. હિરાણી

કોડિયાં એલી નહીં રે મીં તો જેગવી દીધાં તન

જંપવા દેતું હોય લગીરે, તોય આ મારું મન.

સાંજ પડે ને વાયરે કોનાં પગલાં ભીનાં વાય

દોડવું મારે નહીં ને અલી દોડું દોડું થાય

હીંચવા માંડે ઘર ભરીને ગાણાનું ગવન ……

ટોડલાં મૂઆં ટહુકે મારે શરમાવાનું રયું

નેવાં ઊઠી ડોકિયું કરે, રોજનું આ તો થ્યું

ભીંતમાં ગરું તોય તે યાંથી આવશે રે સાજન …

કોક જો આવે હાથનું ભરત મેલી ઊભી થઉં

ફળિયું મારી મોર્ય લળીને જોવે પછી હઉં

’ઇ’ હશે તો દોટ મેલીને પરખી લ્યે પવન …….. ઊજમશી પરમાર

કવિતા જ્યારે ગીત સ્વરૂપે આવે છે, સૂરમાં પલોટાઇને  આવે છે ત્યારે એ કાન દ્વારા વધુ પીવાય છે. આ ગીત સૂરબધ્ધ થયું છે કે નહીં એની તો જાણ નથી પણ કવિએ પોતે તો નિજાનંદે જરૂર ગાયું હશે..

કવિની નાયિકા કોડિયાં નહીં, તન ‘જગવી દે’ છે. અહીં ‘જગવી દીધા’ જેવો ગામઠી પ્રયોગ પણ ખૂબ રસપ્રદ બની ગયો છે. પિયુની વાટ તનમનમાં જે આગ લગાડે છે એનું અહીં મસ્ત નિરૂપણ છે. આટઆટલી પ્રતિક્ષા મનને ક્યાંથી જંપવા દે ? દિવસ તો માંડ વીતે છે ને સાંજ પડે કોઇના ભીનાં પગલાં વાયરાની સાથે વાય છે, હૈયાની આરપાર ઊતરી જાય છે અને મનને દોડવું ન હોય તોય દોડું દોડું થાય છે. જોકે આ તો માત્ર કહેવાની વાત છે. નાયિકાને તો દોડવું જ છે પિયુની પાસ, પણ એ અઘરું છે એટલે આવું કહે છે.

પહેલી કડીની છેલ્લી પંક્તિ છે, ‘હીંચવા માંડે ઘર  ભરીને ગાણાનું ગવન’…. ગવન એટલે ગ્રામ્ય પ્રદેશોમાં ચણિયા પર પહેરાતો કબજો યાને બ્લાઉઝ. આ ગવન માટે બીજોય સરસ ગામઠી શબ્દ છે, ‘કમખો’.. ગવનમાં ફાટફાટ ગાણાં ભર્યા છે ને એનાથી આખુંયે ઘર હીંચવા લાગે છે. ગવન શબ્દનો પ્રયોગ નિર્દેશ કરે છે કે નાયિકાની છાતીમાં આનંદ દાબ્યો દબાતો નથી. એ એટલો ઉછળે છે, છલકાય કે એનાથી ઘર આખું ઝૂલે છે. પ્રેમમાં ડૂબેલી વ્યક્તિની આ જ દશા હોય છે.

આટઆટલી ઝંખના છતાં નાયિકા બધું ઉઘાડેછોગ તો કહી/કરી નથી શકતી. એ કહે છે, ‘આ ટોડલા મૂઆ ટહુકે છે, મારે શરમાવાનું રયું’. ટોડલે મોર ચિતરેલા છે અને એય એના મનની જેમ પિયુની પ્રતીક્ષામાં ટહૂક્યા કરતા હોય એવું એને લાગે છે. એ એને મીઠુંયે લાગે છે ને એની એને શરમ પણ આવે છે. અરે, ટોડલાં તો શું, આ નેવાંય ઊઠીને ઘરમાં ડોકિયું કરે છે. ને વળી આ કોક ‘દિની વાત નથી….રોજનું થયું છે. કરવું તો શું કરવું ? એને થાય છે, હું ભીંતમાં ગરું તોય ત્યાંથી સાજન તો આવશે. હું શરમાઇને જઇશ ક્યાં ? સાજનના આવવાની અતૂટ શ્રદ્ધા અહીં ભળાય છે. અહીં ‘ગરું’ એટલે ‘ઘુસવું’ કે અંદર જવું’. ‘ગરવું’ શુદ્ધ કાઠિયાવાડી શબ્દ છે ને આ પ્રેમગીતમાં એની એક જુદી જ સુગંધ છે.

નાયક આવે તો સ્વાભાવિક જ ફળિયામાં પહેલાં પ્રવેશે. નાયિકા કહે છે કોઇ જો આવે તો હાથનું ભરત મેલીને ઊભી થઉં પણ એ જ્યારે આવશે ત્યારે મારી મોર્ય (પહેલાં) ફળિયું લળીને એનો આદર સત્કાર કરશે. અરે, પવન પણ દોડીને એને ઓળખી જશે..  પોતાની પહેલાં આ બધાં એની પાસે પહોંચી જશે !!! પિયુની પ્રતિક્ષાની અત્યંત મધુર ને ઉત્કટ ભાવના અહીં વ્યક્ત થઇ છે….

કવિના આ ગીતમાં કેટકેટલાં પ્રતિકો જીવંત બની ઊઠ્યાં છે. કાવ્યમાં નિરૂપેલાં બધાં જ પ્રતિકોમાં પૂરેપૂરા માનવીય ભાવોનું આરોપણ થયું છે. વાયરાની સાથે પગલાં વાય છે અને ગાણાનું ગવન ઘર ભરીને હીંચ્યા કરે છે. ટોડલાં ટહૂકે છે ને નેવાં ડોકિયાં કરે છે. અરે, ફળિયુંયે લળી લળીને જુએ છે. કવિતાના શબ્દો ગાનને એકદમ અનુરૂપ છે. આખાય કાવ્યનો એક અખંડિત લય છે અને એમાં વહે છે મીઠો પ્રતિક્ષા રસ….. જોબનનો આ કદીય ન ખૂટનારો ભાવ છે. અહીં મને આશ્લેષ ત્રિવેદીની ગઝલ યાદ આવે છે.

ઓઢીને લીલોતરી બેઠા છીએ / એક ટહુકાને સ્મરી બેઠા છીએ.

ખૂટતા રંગો ભરી દે તું હવે / સ્વપ્ન જેવું ચીતરી બેઠા છીએ.

અંત એનો શું હશે કોને ખબર ! / વારતા તો આદરી બેઠા છીએ.

મોર ગહેક્યા, વાદળો પણ ઝરમર્યા / આજ કોને સાંભરી બેઠા છીએ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 13, 2018

કાવ્યસેતુ 82

‘दिव्य भास्कर’ (‘दैनिक भास्कर’ का गुजराती संस्करण) 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम ‘काव्यसेतु’में प्रकाशित 9-4-2103 लेख – 81
દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 82 > 16 એપ્રિલ 2013
 
જીવવાનો હક – લતા હિરાણી
 
ક્યારે, ક્યારે, ક્યારે કહોને, ક્યારે મળશે અધિકાર ?
ટૂંપી નાખે શ્વસતાં પહેલાં, જન્મ્યાં પહેલાં મારે દીકરી
દીવડી ઝાંખી પાંખી, પ્રગટ્યા પહેલાં ઠારે
લૂખો રોટલો, લૂખ્ખાં હૈયાં, દીકરી કેરા ભાણે
જીવે તો શું પામે, એ તો જગ આખું યે જાણે
ઝીણાં ઝીણાં વણબોલેલાં દુખડાં કેવાં ભારે ?
નજરો ભૂખી ડાંસ; જે વાગે, ભૂંડુ બોલી મારે.
ઘુમટે ઢાંકે, ઘરમાં ગોંધે, લક્ષ્મણરેખા દોરે
’મર્યાદા’, ‘આમન્યા’, ‘ઘરની ઇજ્જત’ કહી હૈડું કોરે
કાઢી મૂકે, ધક્કેલી દે વાતવાતમાં ઘરની બહાર
કાચનું વાસણ, કાચો દોરો, આ તે શો સ્ત્રીનો સંસાર ?
ક્યાં જઇને કરવી ફરિયાદ ? કોને જઇ કરવો પોકાર ?
નારીનાં નરવાં જીવતરનો ક્યારે કહો, મળશે અધિકાર ? …………. સરૂપ ધ્રુવ
 
ભૃણહત્યા અને સ્ત્રીઓ પર થતા જુલમ, અત્યાચાર સામે આક્રોશભરી જબાનમાં લખતા કવયિત્રી સરૂપ ધ્રુવનું આ કાવ્ય એક દીકરી પર થતા જુલમને અને એને થતા અન્યાયને છાપરે ચડીને પોકારે છે. કવિતા વાંચતા જ સમજાય કે કવિતાના માધ્યમ દ્વારા કવયિત્રીનો ઇરાદો સૂતેલા લોકોને જગાડવાનો છે. એક છોકરીની / સ્ત્રીની સીધી સાદી વાત એ સરળતાથી પણ પૂરા આક્રોશથી અને પૂરા જુસ્સાથી કરે છે.
 
નાનકડી બાળા કહે છે, મને જન્મવાનોયે અધિકાર નથી. જન્મતાં પહેલાં મારા શ્વાસ રૂંધી નાખે છે. દીકરી તો એવી ઝાંખીપાંખી દીવડી છે જે પ્રગટે એ પહેલાં જ એને મા-બાપ ઠારી નાખે છે. કહો ને, મને જન્મવાનો ક્યારે અધિકાર મળશે ? આ પૃથ્વી પર હું નિર્ભય રીતે ક્યારે અવતરી શકીશ ? જન્મીયે ગઇ તો પછીયે મારા માર્ગમાં કેટકેટલાં રોડાં છે ? મને જીવીનેય શું મળવાનું છે ? ભાઇને ગરમ ને મને લૂખ્ખો રોટલો પીરસાય છે. આ ઉપરાંત રોજબરોજની જિંદગીમાં નાના મોટા કેટલા અન્યાય !! ઘરના કામનો ઢસરડો મારે જ ખેંચવાનો હોય. ચારેકોરથી ભૂખી નજરો મારે ખમવાની હોય. ગંદા શબ્દો મારા માટે જ !! મને ઘરમાં ગોંધી રાખવા માટે ઘૂમટાઓ પહેરાવે, બહાર નહીં નીકળવા માટે લક્ષ્મણરેખાની વાતો કરે અને એને વળી ‘મર્યાદા’, ‘આમન્યા’ કે ‘ઘરની ઇજ્જત’ જેવા રૂપાળાં નામો આપે !!
 
અમારે માટે કોઇ સુરક્ષા નહીં. અમને ગમે ત્યારે ઘરની બહાર ધક્કો મારીને કાઢી મૂકે !! જાણે અમે કાચનું વાસણ !! કે કાચો દોરો !! તોડીને ફેંકી દીધો !! આ તે કેવો સ્ત્રીનો સંસાર છે ? આ દુખ ક્યાં જઇને કહેવું ? કોને પોકાર કરવો ? કોણ અમારી વાત સાંભળશે અને કોણ અમને ન્યાય આપશે ? નારીના નરવા જીવતરનો કહો ને ક્યારે અધિકાર મળશે ? અત્યારે તો ક્યાંય કોઇ આરો કે સુખનું કિરણ સુદ્ધાં દેખાતું નથી !! આ કાવ્યમાં નરી લાચારી પ્રગટે છે તો આક્રોશની જ્વાળાઓ પ્રગટાવતું એમનું જ બીજું જાણીતું કાવ્ય અહીં જરૂર નોંધવું પડે.
 
સળગતી હવાઓ શ્વસું છું હું, મિત્રો !
પથ્થરથી પથ્થર ઘસું છું હું, મિત્રો !
હજારો વરસથી મસાલો ભરેલું ખયાલોનું શબ છું
ને ખડખડ હસું છું
મળ્યો વારસો એને દાંત ને ન્હોરનો, બસ !
અસરગ્રસ્ત ભાષા ભસું છું હું, મિત્રો !
અરીસા જડેલું નગર આખું તગતગ,
પથ્થર બનીને હું ધસમસ ધસું છું,
તિરાડોની વચ્ચેનું અંતર નિરંતર,
તસુ બે તસુ બસ, ખસું છું હું, મિત્રો !
સવારે સવારે હું શસ્ત્રો ઉગાડું,
હથેલીમાં કરવતનું કૌવત કસું છું,
પછી કાળી રાતે, અજગર બનીને,
મને પૂંછડીથી ગ્રસું છું હું, મિત્રો !
નથી મારી મરજી, છતાં પણ મરું છું,
સતત ફાંસલામાં ફસું છું હું, મિત્રો !
પણે દોર ખેંચાય, ખેંચાઉં છું હું,
અધવચ નગરમાં વસું છું હું, મિત્રો !
Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 13, 2018

કાવ્યસેતુ 81

प्रतिष्ठित दैनिक दिव्य भास्करमें (दैनिक भास्कर का गुजराती संस्करण) 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  (कविताओ का रसदर्शन) प्रकाशित दि. 94-2103   लेख – 81       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 81 > 9 એપ્રિલ 2013

વેદનાની વાત – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ) 

મુંઝારાના મહેલ વચાળે, સોડ અમે તો તાણી

પીડાના પટ્કૂળ પે’રેલી, હું જ મને અણજાણી

સંવેદનાના સળવળ જળ ને જળની આડે પાળા

બાકી સઘળું સજ્જડ સાબુત, હૈયાં થાતાં આળાં

કલરવમાં હું ક્યાંય હતી ના, વેરાને વેરાણી

મુંઝારાના મહેલ વચાળે, સોડ અમે તો તાણી……

કળશ કાંગરા મૌન, ઝરુખા મોભારા સુમસામ

શ્રાવણમાં પણ તરસ તરસ છે, હૈયે રાખી હામ

સંકેલો આ પાનેતરની ઘુઘરિયાળી વાણી

મુંઝારાના મહેલ વચાળે, સોડ અમે તો તાણી….. રક્ષા શુક્લ

બસ એ જ, એ જ સદીઓ જૂનો સ્ત્રીનો મુંઝારો, અકળામણ, પીડા અને જીવનમાં ફેલાયેલી વેરાનગી. જુદી જુદી રીતે રજૂ થતી અને તો યે ન્યાય ન પામતી સ્ત્રીની એ જ ઘવાયેલી અને ઘવાતી રહેતી સંવેદનાનું કાવ્ય..

મુંઝારાનો મહેલ છે અને એની વચ્ચે અમે સોડ તાણી છે. મુંઝારો અને સોડ આ બંને શબ્દો સાથે પ્રયોજીને કવયિત્રીએ સારી શરૂઆત કરી દીધી છે. સોડ તાણીને આરામ કરી શકાય પણ જ્યાં મૂંઝારો અભરે ભર્યો હોય ત્યાં સોડ તાણવાનો શો અર્થ ? જીવને ચેન મળવું કેટલું મુશ્કેલ !! ‘હું જ મને અણજાણી’ કહીને કવયિત્રી કહે છે, પીડા શરીરને એવી વીંટળાયેલી છે કે હવે એની પાસે પોતાની જાતનીયે ઓળખ બચી નથી.

સંવેદનનાના જળ સળવળ થાય છે પણ ત્યાં આડે પાળા બાંધી દીધા છે, એને વહેવા માટે કોઇ જગ્યા નથી રાખી. એક હૈયું આળું થઇ ગયું છે, બાકી બધું સાબુત જળવાયું છે. એની પાસે કલરવ નહોતો, ખુશી આનંદની કોઇ પળો એના માટે સચવાઇ નહોતી. એના ભાગ્યમાં લખ્યું હતું માત્ર રણ, ને એ આખરે વેરાનમાં જઇને વેરાણી..   

નાયિકા કહે છે, આસપાસ બધી જ સુખસગવડો છે. પણ એ મારે કંઇ કામના નથી. મારા માટે માત્ર મૌન છે. હૈયે હામ રાખું છું, કહો કે રાખવી પડે છે જરૂર, પણ ભરચક વરસતા શ્રાવણ જેવા શ્રાવણમાંયે હૈયું તરસ્યું જ રહે છે. મારે નથી જોઇતું આ પાનેતર. એની ઘુઘરીનો રણકાર છેતરામણો છે, એણે હંમેશા ખોટાં ઝાંઝવા બતાવ્યા છે, ખોટાં પ્રલોભનો આપ્યાં છે એટલે જ અમે મુંઝારાના મહેલ વચ્ચે સોડ તાણીને સૂવાનું સ્વીકારી લીધું છે.

પુરુષપ્રધાન સમાજમાં સ્ત્રીના જીવનની મુસીબતો સામે બાથ ભીડવાની લાચારીનું, અન્યાય સહેવાનું ને અરમાનોને કચડી નાખવાનું આ કાવ્ય એક આમ સ્રીની સદાકાળની મનોભાવનાને લઇને રચાયું છે.. અલબત્ત ક્યાંક હવે સૂરજ ઊગતો જાય છે. ભલે થોડા વિસ્તારમાં પણ હવે સ્ત્રી માટે નવો યુગ આવતો જાય છે, નવો સૂર્ય એના કિરણો પાથરતો જાય છે એનીયે નોંધ લેવી રહી. જૂના સમયમાં પણ હિંમતથી લડનારી, એકલે હાથે ઝઝુમનારી સ્ત્રીઓ હતી જ…

હવે જરૂરત છે, સ્ત્રીએ જ સ્ત્રીને ઓળખવાની.. પોતાની જાતને લેશમાત્ર પણ ઓછી નહીં આંકવાની.. પોતાના અસ્તિત્વને માટે સંઘર્ષ કરવાની… પરિસ્થિતિ એ વગર ક્યાંથી બદલાશે ? આપણે નિરદા સુરેશની એક અંગ્રેજી કવિતાનો અનુવાદ જોઇએ જેમાં પોતાની લાચારીનો સ્વીકાર તો છે જ, પણ આખરે પોતાના સ્વમાનનો, આત્મસમ્માનનો એક હુંકાર પણ…

સ્વપરિચય

હું છું

એક સામાન્ય સ્ત્રી

 મારી સર્જકતા બંધાયેલી છે

 ઘર અને બાળકો સાથે

 જાજમ અને મૂલ્યવાન વસ્તુઓ પાસે પાસે ગોઠવવી

 પુસ્તકોને લેબલ લગાવવાં, બૂટની દોરીઓ બાંધવી

 મારી સંવેદનશીલતા’

 સહે છે મૌન ફટકાઓ અને

 એક દાયકાના સાથ સંગાથને પરિણામે

 કાચબાની પીઠ જેવી કઠણ થતી જાય છે.

 મારો આત્મા સપડાતો જાય છે

 ફફડાવે છે પોતાને મૌનમાં.

 મારી સામાન્યતા

 મને ઘર અને બાળકો સાથે

 બાંધી રાખવાની, એમને અસામાન્ય બનાવવાની કદાચ

 સગવડભરી સાંકળ છે.

 થોડાં ઉદાસ સૂકાં આંસુઓના ભોગે

 જે કદાચ હિંમત કરી બેસે તોડીફોડી નાખવાની ……. નીરદા સુરેશ 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 11, 2018

કાવ્યસેતુ 347

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 347 > 11 સપ્ટેમ્બર 2018

સ્ત્રીની વાતલતા હિરાણી 

તમે ક્યારેય નોંધી  છે મને ગમતી વાત?

ના, કારણ,ત્યારે હું  મૌન રહું છું..

તમે ક્યારેય જોયો  છે મને ગમતી વાતનો પ્રતિભાવ ?

નાકારણ, ત્યારે હું  મૌન રહું છું..

તમે જોઈ મને ગમતી વાતની વ્યથા?

ના, કારણ, ત્યારે હું મૌન રહું છું..

મારુ મૌન 

કહી શકવાની લાચારી, એની વેદના દર્શાવે છે

તમે સાંભળ્યું મારું મૌન ? કે એનો મૌન ગુસ્સો?

ક્યારેક વગર કારણે કોઈ બીજા પર ઠલવાય  છે,

તો ક્યારેક સમસમવાનો ધૂંધવા,

અને ગુસ્સાની આગમાં રોટલીને બાળે છે

તો વળી ક્યારેક શાક ચોટાડે કે પછી વાસણો પછાડે છે

મને ગમતી વાતનો ગુસ્સો, ક્યારેક ભૂખ્યા રહીને,

તો ક્યારેક એક રોટલી વધુ ખાઈને નીકળે છે

તો ક્યારેક મંદિરમાં કે પછી

કોઈ એકાંત સ્થળે જાત સાથે ઘડીક બેસીને નીકળે છે

ગમતી વાત અને કહેવાયાનો રંજ, બંને મને અકળાવે છે !

ખીણમાંથી પડઘાતા અવાજની જેમ ભીતરથી પડઘો ઉઠે છે

અને હવે મારું મૌન ધીમે ધીમે શબ્દ બની રહ્યું છે, શસ્ત્ર બની રહ્યું છે

કારણ, હવે હું મૌન નથી !!ઉમા પરમાર

 

એક સ્ત્રી કહી શકે અને સ્ત્રી સમજી શકે એવી વાત. કવિતા ભલે જરા લાઉડ થઈ ગઈ છે પણ કોઈ કેટલું મૌન રહી શકે ? એક લાંબો સમય મૌન જાળવ્યા પછી આવતા શબ્દો અનરાધાર વરસે તો એને અધિકાર છે. સ્ત્રીને જે કહેવું છે કહી શકતી નથી, ચૂપ રહે છે, એને ચૂપ રહેવું પડે છે અને પછી એક દિવસ બ્લાસ્ટ થાય છે કેમ કે દરેક વાતનો અંત હોય . સ્ત્રીને પોતાની વાત અસરકારક રીતે કહેવા માટે અછાંદસ પ્રકાર ઉત્તમ છે. અહી કારણ, પરિણામ અને એનું અંતિમ પરિણામ કહેવાયું. કવયિત્રીએ છેલ્લી લાઇન ન આપી હોત તો ચાલત. 

સવાલથી કવિતા શરૂ થાય છે. તમે ક્યારેય નોંધી છે મને ન ગમતી વાત ?’ સવાલમાં જવાબ સમાયેલો છે. ક્યારેય શબ્દ કહી દે છે કે ના, એની વાત પર, એના ગમાઅણગમા પર, એની વ્યથા પર ક્યારેય ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી. એક પછી એક આમ સવાલો આવે છે કેમ કે હવે એને કહેવું છે. પોતાને ગમતી વાત અને એની વ્યથા તો ખરી પણ ક્યારેય એની સામે કશું કહી શકવાની ગૂંગળામણ પણ એટલું અકળાવે છે. હું મૌન રહું છું વિધાન અહી કાવ્યનું પ્રધાનતત્વ છે, કારણતત્વ છે જેનું પરિણામ જગજાહેર છે. રોટલીનું બળવું કે વાસણનું પછડાવું તો સહી શકાય પણ નાના કુમળા બાળકો પણ એનો ભોગ બનતા હોય છે. બાળકને પડતો તમાચો ઘણીવાર પતિ કે સાસુ માટેનો હોય છે, જે કદી થઈ શકતું નથી. પોતાની જાત પર પણ ઠલવાય છે, ભૂખ્યા રહીને કે એક રોટલી વધુ ખાઈને. બંને નુકસાન કરશે. ફાયદો કહો તો એટલો કે ગુસ્સાથી ધમધમતું મન જરા બીજે રસ્તે જઇ શકે છે. આટલી વાત ઘરઘરની ને સામાન્ય છે. કારણ અને પરિણામ બંને જાણીતા છે પણ ક્યાંક એનો સાવ જુદો ફણગો ફૂટે છે ત્યારે એ કાંઇ પણ કરી શકે છે.

મૌન જ્યારે શબ્દને શસ્ત્ર બનાવે ત્યારે ત્રાડ પાડી શકે અને લોકોને ધ્રુજાવી શકે. આવું ઘરેલુ ઝગડામાંય થાય પણ અહીં ચીંધેલો ‘શબ્દ’ સામાન્ય નથી. એ રાણી લક્ષ્મીબાઈનો ઘોડે ચડેલો હુંકાર છે, એ મીરાંનો રાણાની સામે ગીતોમાં પ્રતિકાર છે, એ મધર ટેરેસાનો કાર્યમાં પરિણીત શાંતિનો વિસ્તાર છે, એ ગંગાસતીએ પ્રબોધેલા ભજનનો રણકાર છે. આ શબ્દ તંબુરનો તાર બની શકે ને કાગળ પર કટાર બની શકે.

એટલે જ સંત કબીર કહે છે,

શબ્દ શબ્દ તુ કહા કરે, શબ્દ કો હાથ ન પાંવ

એક શબ્દ ઔષધ કરે, એક શબ્દ કરે ઘાવ

 

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 11, 2018

પ્લાસ્ટીક નહીં

પ્લાસ્ટીક નહીં                                                                                                                     લતા હિરાણી

રેણુકાબહેન દવેનો વિચારણીય તંત્રીલેખ વાંચીને કેટલુંક કહેવાનું એટલે કે લખવાનું મન થયું.

પ્લાસ્ટીકનો રાક્ષસ ધીમે ધીમે આપણને બધાને ગળી જવા આવી જ રહ્યો છે અને તોય આપણે જાગતા નથી એ નવાઈની અને એક પ્રજા તરીકે શરમની વાત છે. પ્લાસ્ટીકનો નાશ થતો નથી અને એ જમીનને બગાડે છે, ધરતીના નવાણોને રોકે છે અને એની અનેક અસરો વિષે અનેક વાર લખાતું રહે છે. આપણે જેમ છાપું વાંચીને પસ્તીમાં મૂકી દઈએ છીએ એમ જ આ માહિતી પણ વાંચીને કે વાંચ્યા વગર જાણે પસ્તી ભેગી કરી દઈએ છીએ.

હમણાં અમે સોસાયટીના બે-ત્રણ લોકો એક આવેદનપત્ર લઈને અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કમિશનરશ્રીને મળવા ગયેલા. અમારી વાત આ પ્રમાણે હતી. મ્યુનિસિપાલીટીની ગાડી, જે કચરો લેવા આવે છે તેમાં ભીના અને સૂકા કચરા માટે બે વિભાગ હોય છે ખરા પણ ઘરોમાંથી આવતો કચરો અલગ નથી હોતો, વળી રસોડાનો ભીનો કચરો લોકો પ્લાસ્ટીકની થેલીઓમાં બાંધીને નાખે છે એટલે સરવાળે બધું શૂન્ય ! આ ગાડીમાંથીય અંતે બધો કચરો ભેગો જ કચરો ઠલવાય છે પીરાણાના ડુંગર પર, જ્યાંની અસહ્ય દુર્ગંધ આસપાસના લોકોનું જીવવું હરામ કરી દે છે માટે અમારી માગણી હતી કે

  1. એક ગાડીમાં ભીના અને સૂકા કચરા માટે બે વિભાગવાળી વ્યવસ્થા બંધ થવી જોઈએ.
  2. ભીના કચરા માટે લીલા રંગની અલગ જ ગાડી હોય, જેમાં માત્ર ભીનો કચરો લેવાય. આ ગાડી રોજ આવે.
  3. સૂકા કચરા માટે બ્લ્યુ કે બીજા કોઈ કલરની ગાડી અઠવાડિયામાં બે કે ત્રણ દિવસ આવે.
  4. ભયજનક કચરો જેમ કે વધેલી દવાઓ, નુકસાનકારક રસાયણો, ઈંજેક્ષનની સિરિંજો, હોસ્પીટલનો કચરો વગેરે માટે જુદી જ વ્યવસ્થા.
  5. ભીના કચરામાંથી ખાતર બને એવી વ્યવસ્થા.
  6. ભીના કચરા અને સૂકા કચરાને લેનાર કર્મચારીઓને ચોક્કસ યુનિફોર્મ અને હાથમોજાં અપાય. તેઓને કડક સૂચના અપાય કે ભીના કચરાની સાથે સૂકો કચરો ન જ લે અને સૂકા કચરા સાથે ભીનો કચરો ન જ લે.
  7. તેઓ એ બાબતમાં પણ કડક રહે કે ભીનો કચરો જો પ્લાસ્ટીકની થેલીમાં બાંધેલો હશે તો નહીં લેવામાં આવે.

મને ખૂબ આનંદ છે કે કમિશ્નરશ્રી અમારી વાતો સાથે સંપૂર્ણ સહમત હતા અને એમને પણ અમદાવાદને સ્વચ્છ બનાવવામાં દિલી રસ હતો. એમની વાતો પરથી એ જણાઈ આવતું હતું પરંતુ એમના તરફથી જે પ્રશ્નો હતા એ વિષે આપણે વિચારવું પડે !

  1. ભીના કચરાને ખાતરમાં ફેરવવા માટેના યોજના થઈ રહી છે.
  2. પીરાણાના ડુંગર પર સરસ બગીચો બનાવવાની યોજના થઈ રહી છે.
  3. મ્યુનિસિપાલિટી બધું કરવા તૈયાર છે. અમદાવાદને ઇન્દોરની હરોળમાં મૂકવું છે. લોકોનો આમાં સહયોગ ખૂબ જરૂરી છે.
  4. લોકો પોતે સમજીને ભીનો કચરો અલગ રાખે, પ્લાસ્ટીકમાં ન બાંધે તો આનો અમલ થઈ શકે.
  5. અત્યારે ભલે એક જ ગાડીમાં પણ ભીનો-સૂકો કચરો અલગ લેવાની વ્યવસ્થા હોવા છતાં લોકો બધુ ભેગું નાખે છે. એમને અટકાવવા માટે દરેક સોસાયટી લેવલ પર લોકોને સમજાવવા માટે કોઈએ તૈયારી બતાવવી પડે.
  6. અમુક વિસ્તારોમાં લોકો સફાઈ કામદારો સાથે ઝગડવા આવે છે અને સફાઈ કામદારો એમની સાથે કામ પાડવામાં પાછા પડે છે.

આ વિષય અંગે બીજી વાતો થઈ. અમને લાગ્યું કે તંત્રની પૂરી તૈયારી છે, આપણે લોકોને જગાડીશું તો કામ થશે જ. જ્યારે સરકાર તરફથી જ સ્વચ્છતા ઝુંબેશ હાથ ધરાઇ હોય ત્યારે અધિકારીઓને પરિણામ બતાવવામાં રસ હોય એ સ્વાભાવિક છે.  આપણે આવું કરી શકીએ.

  1. સોસાયટી લેવલ પર એક કમિટી બનાવીએ.
  2. દરેક સોસાયટીમાં ભીનો અને સૂકો કચરો અલગ ડબ્બાઓમાં જ એકઠો થાય એવી વ્યવસ્થા ગોઠવીએ.
  3. બંને કચરો ભેગો નાખનાર કે ભીનો કચરો પ્લાસ્ટીકમાં બાંધનારનો કચરો ન જ લેવાય એવી વ્યવસ્થા ગોઠવીએ.
  4. આવું ન કરે એના માટે દંડની જોગવાઈ હોવી જોઈએ. દંડ અને સજા વગર લોકો પાસેથી કામ લેવું અઘરું છે.  
  5. સ્વચ્છતા અભિયાન માટે જાગૃત લોકોનું એક ગ્રૂપ બનાવીએ જેઓ આ વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં અને એનો અમલ કરવામાં મદદરૂપ થાય.
  6. આવા લોકોનું વોટ્સ એપ ગ્રૂપ પણ હોય. પોતાના વિસ્તારમાં રસ્તા પર ગમે ત્યાં કચરો નાખેલો હોય, કોઈ કચરો ફેંકતું હોય તો એનો ફોટો પાડી જવાબદાર અધિકારીને મોકલી આપે.
  7. કોઈ એક વિસ્તાર આગેવાની લઈને સંપૂર્ણ સ્વચ્છ બને તો એ આદર્શ બીજા અનેક લોકોને પ્રેરશે.

ઘણા સમયથી મેં સંકલ્પ લીધેલો છે કે બહારથી પ્લાસ્ટીકની થેલી/ઝબલું ન લેવું. ઘરમાં ઓલરેડી આવી ગયેલી કે બીજાઓએ લાવેલી થેલી હું પર્સમાં રાખું છું. (મારી અનિચ્છા છતાં ઘરમાં જે આવી જ ગયું હોય એ વાપરી લઉં છું. નવું ન આવે એની તકેદારી રાખું છું) બહારથી જે લાવવું હોય એ એમાં જ લાવું છું. ક્યારેક થેલી રાખવાનું ભુલાઈ ગયું હોય અને કોઈ ચીજ લાવવાનું રસ્તામાં યાદ આવે તો હું મારી જાતને એ દંડ આપું છું કે ભલે બીજો ધક્કો થાય. ફરી બહાર જવું પડે તો ભલે પણ દુકાનેથી કે શાકવાળા પાસેથી પ્લાસ્ટીક નહીં, નહીં અને નહીં જ.

તથાગત > સપ્ટે – ઑક્ટો 2018માં પ્રકાશિત  

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 6, 2018

આવવા ને જવાનો અરથ પામવા

કાવ્યાસ્વાદ > નવચેતન > ઓગસ્ટ 2018

આવવા ને જવાનો અરથ પામવા – લતા હિરાણી

 તેજને તાગવા જાગ ને જાદવા

આભને માપવા જાગ ને જાદવા.

એક પર એક બસ આવતા  ને જતા

માર્ગ છે ચાલવા, જાગ ને જાદવા.

આંખ તે આંખ ના, દૃશ્ય તે દૃશ્ય ના

ભેદ એ પામવા, જાગ ને જાદવા.

શૂન્ય છે, શબ્દ છે, બ્રહ્મ છે, સત્ય છે,

ફૂલવા ફાલવા, જાગ ને જાદવા.

ઊંઘ આવે નહીં એમ ઊંઘી જવું,

એટલું જાગવા, જાગ ને જાદવા.

આપણે, આપણું હોય એથી વધુ,

અન્યને આપવા, જાગ ને જાદવા.

હું નથી, હું નથી, એમ જાણ્યા પછી

આવવા ને જવા, જાગ ને જાદવા……… મનહર મોદી

દશે દિશામાં પ્રસરતા રહેતા મનને બાંધવું સહેલું નથી. ક્યારેક આકાશ પાતાળ એક કરતા, કદીક નાચતા-કૂદતા તો કદીક રોતા-કકળતા મનને એની સમસ્ત પાંખો, આંખો સમેટીને અંદર ઊતારી શકાય, સ્થિર કરી શકાય તો જાગવાનું શક્ય બને. એક જાગેલો જીવ, બીજાને જગાડવાની અહાલેક જગવે છે. આ ગઝલના પ્રત્યેક શેરના અર્થ અખૂટ છે, એમાં જેમ જેમ ઊંડા ઊતરતા જઈએ તેમ તેમ નવાં નવાં વિશ્વો ખૂલતાં જાય. અહીં સ્વ માટે જાદવા પ્રબોધાયું છે. આ જાદવાને જાગવાનો સાદ છે. સમજણના દ્વાર ખૂલે તો એક એક શેરમાં આતમના અમાપ રહસ્યો આપોઆપ ખૂલતાં જાય ! જેટલી વાર ત્યાં મન ઠરે એટલી વાર એમાંથી નવી જ આભા પ્રગટ્યા કરે એવું બને. બોલચાલની ભાષાના સરળ શબ્દોમાં પણ અર્થની દૃષ્ટિએ અતિ ગહન, આધ્યાત્મિક ઊંડાણભરી આ ગઝલ આભની ઊંચાઈએ વિસ્તરી છે. આ ગઝલ કોઈ અદભૂત ચેતનાનો સ્પર્શ લઈને આવી છે, એટલું કબૂલવું પડે ! જાગને જાદવાનો એકતારો ભાવકના ચિત્તતંત્રને રણઝણાવી જાય છે, મનમાં ગૂંજ્યા કરે છે.

મન જાગી જાય તો સૂર્યને તાગી શકાય કે આભનેય માપી શકાય. વાસ્તવમાં ન તો તેજને તાગવાનુ છે કે ના આભને માપવાનું છે. સમજણની ક્ષિતિજો વિસ્તારવાની આ વાત છે. મનના જાગવા સાથે પૂર્ણથી શરૂ થયેલી યાત્રા પૂર્ણમાં વિરામ પામે છે. ચિંતનની આ પળો શ્વાસોમાં વસી જાય તો આંતરબાહ્ય સૃષ્ટિનો ઉઘાડ તમામ સીમાડા વળોટી અસીમમાં ફેલાઈ જાય. જન્મ્યા ત્યારથી આસપાસ રસ્તાઓ જ રસ્તાઓ પથરાયેલા છે. જન્મ છે તો યાત્રા સ્વાભાવિક છે. ક્યારેક મૂંઝવણ થાય ને ક્યારેક થાક પણ લાગે. એકવાર જો દૃષ્ટિ ઊઘડે તો ન રહે મૂંઝવણ સાચો માર્ગ સાંપડે, ઊર્જા પણ પ્રગટે અને થાકનું નામનિશાન ન રહે. દૂર લાગતો એ રસ્તો વળીને અંદર લઈ જાય અને બધું ઝળાહળાં કરી મૂકે. સ્થૂળ આકારોમાંથી આરપાર નીકળી પરમ ઐશ્વર્યના વિશ્વમાં વસતા સત્યને પામવાનું છે. એના રહસ્યોની ભાળ મેળવવાની છે. ક્યાં સુધી નિંદ્રાધીન રહીશું ? સમસ્ત સૃષ્ટિ પોકારી રહી છે, જગાડી રહી છે. શબ્દમાં રહેલા સૂરને, શૂન્યમાં વિસ્તરતા બ્રહ્મને, અણુએ અણુમાં પ્રસારવા દેવાના  છે.  

ઊંઘ આવે નહીં એમ ઊંઘી જવું, એટલું જાગવા, જાગ ને જાદવા. બાહ્ય ઇન્દ્રિયો વળોટી, આંતરચક્ષુઓ ખોલવાની વાત એવું અદભૂત રીતે અને કેટલા સાદા શબ્દોમાં કવિએ રજૂ કરી છે ! કવિએ આ શેરમાં સાચ્ચે જ કમાલ કરી દીધી છે. ઊંઘવા અને જાગવાની ક્રિયાનો પ્રવાહ કેટલી સહજતાથી સ્થૂળમાંથી સૂક્ષ્મ તરફ ભાવકને લઈ જાય છે ! વાંચતાં જ મન ઝળહળી ઊઠે છે. ઊંઘવાનું છે અને એમ કે જાગતા રહેવાય. શરીરને આરામ આપવાનો છે અને ચેતનાને સક્રિય રાખવાની છે. મોહનિંદ્રામાં સરી ન પડાય એના ખ્યાલ સાથે આંખો બંધ કરવાની છે. જગમાં રહેવાનુ છે ને જગથી દૂર પણ રહેવાનુ છે. શરીરમાં રહેવાનું છે ને શરીરથી પર આત્મા તરફની યાત્રા કરવાની છે. દુન્યવી પ્રવાહો એમાં વિક્ષેપ ન કરે એની ખબરદારી રાખવાની છે.

પોતા પાસે છે તેનાથીય વધુ બીજાને આપવા તત્પર રહેવાનુ છે. જાગૃત રહેવાનું છે અને અંતિમ એવો જ ઉમદા શેર, ‘હું નથી, હું નથી, એમ જાણ્યા પછી આવવા ને જવા, જાગ ને જાદવા આ જે છે તે હું નથી. આ મારું શરીર છે, હું નથી. હું એક આત્મા છું જેણે સતત આ ફેરા ફરતા જ રહેવાનું છે. કુદરતના નિયમોને આધીન રહીને જે સ્વરૂપ આપ્યું એ સ્વરૂપે જીવી જવાનું છે. સાક્ષીભાવથી આ આવનજાવનને જોવાની છે. એમાં પલોટાયા વગર સહજ રહીને જે મળે એ સ્વીકાર્ય અને જે જાય એ ત્યાજ્ય. આટલી સમજ મેળવવી બહુ અઘરી છે. દેહથી પર રહીને જીવવું અત્યંત કઠિન છે. આટલી વાત સમજવા અને અંદર ઉઘાડવા માટે માનવીએ જાગૃત રહેવાનુ છે. બાહ્ય ચક્ષુ ભલે એનું કામ કરે, એનાથી નિર્લેપ રહીને આંતરચક્ષુઓ ઉઘાડવાના છે. હું ક્યારેય હતો નહી ને ક્યારેય હોઈશ નહી. આજે એક શરીર પહેર્યું છે, કાલે બીજું હશે.  પોતાનું સ્થૂળ રૂપ જે આજે છે ને કાલે નથી. એ કશાની તમા કર્યા વગર પરમને પામવા, એની ભાળ મેળવવા પણ હે મન, તું જાગ !    

 

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 5, 2018

એક શિક્ષકની વાત

આજે શિક્ષકદિન છે. મારા પતિ જગદીશ હિરાણી કોલેજમાં પ્રોફેસર હતા. આ એમના અનુભવોની વાત. સત્ય ઘટના. વિદ્યાર્થીઓ અને બીજાના નામ બદલ્યા છે. એમના સ્મરણોને અર્પણ.

…………………………………….

સર, હું પાઠક, ઓળખ્યો મને ?

નિવૃત થતા હસમુખભાઇએ નાનકડી પાર્ટી ગોઠવી હતી.

પૈસા સાચવીને વાપરો કહેનાર લોકોને હસમુખભાઇ કહેતા હતા, અરે, હવે ધૂંસરી છૂટી અને ગમતાં કામ કરવાનો સમય આવ્યો એને ઉજવવાનો જ હોય ને !!

હજી એકબીજાંને મળવાનો સિલસિલો ચાલી રહ્યો હતો. હસમુખભાઇના ખાસ મિત્ર પ્રો. હિરાણી હાથમાં સુપ લઇ પત્ની સાથે ઊભા હતા ત્યાં જ એક ભાઇ અચાનક એમની પાસે આવ્યા. એમની આંખોમાંથી આનંદ વરસતો હતો.

સર, ઓળખાણ પડી ?

પ્રો. હિરાણીની આંખોમાં હજી કોઇ પણ પ્રકારની ઓળખાણ પ્રવેશી નહોતી. લગભગ માથું ખંજવાળવાની મુદ્રામાં એ ઉભા રહ્યા. સામે ઊભેલી વ્યક્તિને પગથી માથા સુધી નિહાળતાં એમણે યાદશક્તિને ઢંઢોળવા એક નાકામ પ્રયાસ કર્યો.

સર, હું પાઠક, નિરજ પાઠક….

હાથમાંથી સુપનો બાઉલ જરા હલી ગયો અને અચાનક એમની આંખોમાં ચમક પ્રસરી ગઇ. વીતેલા વરસોના પડળ વચ્ચેથી હટી ગયા.

અરે હા, હા.. કહેતાં વર્ષો કુદાવી પ્રો. હિરાણી કૉલેજના કેમ્પસમાં પહોંચી ગયા.

તાજી જ માસ્ટર ડિગ્રી મેળવીને એંજિનીયરીંગ કૉલેજમાં નવી નવી નિમણુંક પામેલા પ્રો. હિરાણી પોતે હજી વિદ્યાર્થી જેવા લાગતા હતા. એ એમનો પહેલો દિવસ હતો. પોતાની આવડત અને વિષયની પાકી સમજ પર એમને પૂરો ભરોસો હતો એટલે વર્ગમાં જતાં ડર નહોતો લાગ્યો.

અકડેઠઠ્ઠ ભરેલા વર્ગમાં પ્રવેશી અંદર બેઠેલા બધા વિદ્યાર્થીઓ પર એક નજર ફેરવી એમણે મસ્ટર ખોલ્યું. હાજરી પુરવાની ચાલુ કરી અને ક્લાસરુમના બારણા પાસે કોઇને ઉભેલું જોયું. આવનાર કંઇ કહે એ પહેલાં જ,

બોલો કંઇ કામ હતું મારું ? પ્રો. હિરાણી પૂછી બેઠા.

જવાબમાં અંદર આવું સર ? સાંભળતાં એમને નવાઇ લાગી કેમ કે હા કહેતાં જ આવનાર વ્યક્તિએ સામે વિદ્યાર્થીઓમાં જગ્યા લઇ લીધી. પાટલી પર ગોઠવાઇ જનાર મહાશય, એક વિદ્યાર્થી જ છે એ પછીથી એમને ખબર પડી. ઉપરાઉપરી ફેઇલ થવાને કારણે પાઠક વિદ્યાર્થીને બદલે લેક્ચરર લાગતો હતો.

પ્રો. હિરાણીને વિદ્યાર્થીઓ માટે ખુબ પ્રેમ, શિક્ષણ કાર્ય માટે પૂરો આદર અને ધગશ તથા પોતે હજી આ દુનિયામાંથી જ આવેલા હોવાથી વિદ્યાર્થીઓની મુશ્કેલીઓ એમના મનમાં તાજી હતી. એમણે પાઠક વિશે થોડી જાણકારી મેળવી.

પાઠક, મને નિરાંતે મળને !!

ક્યારે આવું સર ?

કાલે બપોર પછી મારે ફ્રી પિરિયડ છે.

પાઠક એમને મળવા ગયો. પોતે લગભગ એની ઉંમરના જ હતા એટલે વિશ્વાસ મેળવતાં વાર ન લાગી.  લવફેઇલ્યોરની કહાણી હતી. છોકરીએ દગો દઇને બીજો પ્રેમી શોધી લીધો હતો. થોડુંક પ્રો. હિરાણી જાણી ચુક્યા હતા. બાકીનું પાઠકે દિલ ખોલીને કહી દીધું. એકવાર બિચારો આપઘાતનો પ્રયત્ન પણ કરી ચુક્યો હતો. ભણવામાં ક્યાંય દિલ નહોતું લાગતું પણ પિતા માનતા નહોતા. ભણવાના કિંમતી વરસો બગાડી એ પોતાના બાપ સાથે બદલો લેતો હતો. મોટેભાગે એના જર્નલ સબમિટ નહોતા થતા અને એની ગાડી પાટા પરથી ઉતરેલી જ રહેતી.

પ્રો. હિરાણીએ એના બેચાર દોસ્તોને બોલાવ્યા. તમે એના દોસ્ત છો તો મંડી પડોને ! બધા એની એક એક જર્નલ તૈયાર ન કરી આપો ?

અમે તો કરીએ સર, પણ એ ચલાવે કોણ ? અક્ષર ન ઓળખાઇ જાય ?

અરે, હું કંઇ સીઆઇડી ઇન્સ્પેક્ટર થોડો છું તે મને ખબર પડે ? કામ શરુ કરી દો. એની સાઇન લઇ લેજો. બાકીનું બધું મારી પર છોડો.

સ્ટાફરૂમમાં આ બાબતે ચર્ચા ચાલી. કોઈના જર્નલ કોઈ લખી દે, આમ કેમ ચાલે ? (એ હજુ કમ્પ્યુટર યુગ નહોતો) પ્રો. હિરાણી પોતાની વાતમાં મક્કમ રહ્યા.

હું તો ચલાવીશ જ. એક છોકરાની જિંદગીની ગાડી પાટા પર લાવવાનું કામ છે. એના જર્નલ્સ કોઇ લખી દેશે એનાથી આભ નથી તૂટી પડવાનું. એકવાર એ ખાડામાંથી બહાર નીકળવો જોઇએ. એમ કરતાં એ ભણતો થશે તો આવતા વર્ષે એ જાતે લખવાનો જ છે.

અંતે દલીલ બધાને ગળે ઉતરી ગઇ. દોસ્તોએ દિલ દઈને મદદ કરી. એકવાર બધું સમુસૂતરું પાર ઉતર્યું એટલે પાઠક નિરાશામાંથી બહાર આવ્યો. કડવો અનુભવને દિલમાંથી દૂર કરીને એણે ભણવામાં દિલ લગાવ્યું. ગાડી એની મંઝિલ પર પહોંચી ગઇ.

પ્રો. હિરાણીની તંદ્રા તુટી.

સર, આ મારી પત્ની મુદ્રા અને મુદ્રા, આ મારા પ્રિય સર !! એ ન હોત તો હું તને ન મળ્યો હોત. બાજુમાં ઉભેલી પત્નીની ઓળખાણ કરાવતાં પાઠકે કહ્યું.

એના કરતાં એમ કહો કે તમને મુદ્રા જેવી સુંદર પત્ની ન મળી હોત !! પ્રોફેસર કહ્યા વગર ન રહી શક્યા. મુદ્રા હસી પડી.

 ક્યાં છો આજકાલ ?

ધનંજય મશીન ટુલ્સમાં સિનિયર એન્જિનિયર તરીકે કામ કરું છું.

બહુ સરસ. કૉંગ્રેચ્યુલેશન્સ…

હળવેથી હિરાણીસરે પૂછ્યું, લવમેરેજ ને ?

સારું થયું મુદ્રાની પાંપણો શરમથી ઢળી ગઇ હતી નહીંતર પાઠકના હોઠો પર વેરાયેલા રહસ્યમય સ્મિત અને છુપા ઇશારા બદલ એણે ઘરે જઇને પતિનો કૉલર પકડ્યો હોત….

Older Posts »

શ્રેણીઓ