Posted by: readsetu | એપ્રિલ 18, 2018

ઉજાગરો

મારી આંખો ઉજાગરાએ ઘેરી 

દૃશ્યોની પોઠો ને વણઝારો હાલી છે, આખીયે રાત બની વેરી

મારી આંખો ઉજાગરાએ ઘેરી ……..

ધુમ્મસિયો સાદ અને ધસમસતી નાવ એવા ચડતા ને ઊતરતા પૂર

સાત સાત પાતાળે ધરબેલા પથરાના કેમ કરી કાઢવા કસૂર

કાંટે કંતાતી નજરૂની ધારો ને અંધારું ગજવે છે શેરી  

મારી આંખો ઉજાગરાએ ઘેરી …….

ઊંડે ને ઊંડે એ ઊતરતી જઈને તડકાના ટુકડાઓ તોડે

અણદીઠા આધારે લટકયા કરીને એ પરપોટે ઘટનાઓ ફોડે

ઘડી ઘડી ગણતાં જો ફાટી જાય પહો તો એને લઉં પ્રેમથી પેરી 

મારી આંખો ઉજાગરાએ ઘેરી ……..  લતા હિરાણી

(કવિલોક નવે. ડિસે. 2017   કવિતા નવે. ડિસે. 2017)

Advertisements
Posted by: readsetu | એપ્રિલ 18, 2018

KS 14

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 13-12-2011

કાવ્યસેતુ 14   લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

આંગળી પકડીને તારી ચાલવા દે,

મા ! મને તું આ જગતમાં આવવા દે

વંશનું તુજ બીજ તો ફણગાવવા દે,

ગોરમાની છાબ લીલી વાવવા દે.

તું પરીક્ષણ ભૃણનું શાને કરે છે ?

તારી આકૃતિ ફરી સરજાવવા દે.

ઢીંગલી, ઝાંઝર ને ચણિયાચોળી મહેંદી,

બાળપણના રંગ કંઇ છલકાવવા દે.

રાખડીની દોર કે ગરબાની તાળી,

ઝંખનાના દીપ તું પ્રગટાવવા દે.

વ્હાલની વેલી થઇ ઝૂલીશ દ્વારે,

આંગણે સંવેદના મહેકાવવા દે.

સાપનો ભારો નથી તુજ અંશ છું હું,

લાગણીના બંધનો બંધાવવા દે………. યામિની ગૌરાંગ વ્યાસ

પોતાના ગઝલસંગ્રહને ફૂલ પર ઝાકળના પત્રો જેવાં નાજુક સંવેદનાત્મક શબ્દો આપનાર યામિની ગૌરાંગ વ્યાસની આ ગઝલ એક ન જન્મેલી બાળકીના ઉદગાર લઇને આવી છે. ભૃણહત્યાથી ખરડાયેલા ને દીકરીને સાપનો ભારો કે પથરો ગણતા સમાજમાં જ આવાં કાવ્યો સરજાઇ શકે. પિતા કે કુટુંબ પુત્રીજન્મને ન સ્વીકારે ત્યારે એ પાપ બને છે પણ ક્યાંક એવુંયે થાય છે કે મા પોતે જ દીકરીને અવતરવા દેવાનો ઇન્કાર કરે છે ત્યારે નથી લગતું કે પૃથ્વી રસાતાળ જાય છે….. 

માતાના પેટમાં રહેલી બાળકી માતાને વિનવે કે મા, મને તું આ જગતમાં આવવા દે !! અને પુત્રીજન્મ પ્રત્યે સમાજની ક્રુર કલંક કથા ઉઘડે છે… ભૃણહત્યાના પાપ માટે મા ઓછામાં ઓછી જવાબદાર છે. ઘણી જગ્યાએ સ્ત્રી પોતે બાળકીને નથી ઇચ્છતી પણ એનો જન્મ થાય તો એનાથી મુખ પણ નથી ફેરવતી. જેવી ઇશ્વરની મરજી કહીને એ બાળકીને સ્વીકારી લે છે ખરી. એને જન્મ પહેલાં જ ઘોંટી દેવાનું પાપ મોટાભાગે પિતાનું કે કુટુંબનું સામુહિક દુષ્કૃત્ય હોય છે. આવા સંજોગોમાં બાળકી કહે તો કોને કહે ? એની વિનવણી માતાના કાન સુધી જ પહોંચી શકે….. બાપ તો બહેરો છે.

એ સારું છે કે મા, મને તું આ જગતમાં આવવા દે જેવા હૃદયસ્પર્શી શબ્દોથી એક ઘૃણાજનક સમસ્યાના મંડાણ કરીને પછી આખીયે વાતને નાની નાજુક દીકરીની સંવેદનાના દોરમાં ગુંથી લેવામાં આવી છે. કવિતાનું મૂળ સ્વરૂપ, સંવેદનાની છાલક – છંટકાવથી શબ્દો ભર્યા ભર્યા બની રહે છે. આખીયે ગઝલયાત્રા એક બાળકીના બાળવિશ્વને અને એના સંવેદના જગતને તાદૃશ્ય કરે છે. 

પુત્ર વંશવેલાને આગળ વધારે છે અને દીકરી સાપનો ભારો છે એવું માનતા સમાજને ધીમે ધીમે બદલાવાની આમાં પ્રાર્થના છે અને પછી શરૂ થાય છે, નાજુક નમણી દીકરીની પગલીની યાત્રા. દીકરી માની જ પ્રતિકૃતિરૂપે જન્મે છે. ઘરમાં જાણે એક નાનકડો દીપ પ્રગટ્યો !! આખું ઘર ઢીંગલી અને ઘર ઘરની રમતોથી રંગાઇ જાય છે. નાનકડી ઝાંઝરીનું છમછમ ઘરના સૂના વાતાવરણમાં ગુંજારવ ભરી દે છે. નાની નાની બંગડીઓ પહેરેલા હાથ પર શોભતી મહેંદી ને ચણિયાચોળી ઘરમાં ઉત્સવ પ્રગટાવે છે. ભઇલાને રાખી બાંધતી ને ગરબે તાળી દેતી કે પછી ગોરમાના વ્રતમાં છાબમાં લીલુડા જ્વારા પૂજતી કન્યા આંખને કેવી સોહાય છે !! ઝંખનાના દ્વારે ને દોરે બાળકી ભાવનાથી જોડાયેલી રહે છે. દીકરીને વ્હાલનો દરિયો કહેવાયું છે. અહીં કવયિત્રી એને વ્હાલની વેલી કહે છે. પપ્પા આયા, પપ્પા આયા કહી હરખાઇ ઊઠતી ને તાળીઓ પાડી નાચતી દીકરી અહીં નજર સામે તરવરે છે. 

ગઝલની ભાષા અને શબ્દ સંયોજનો વિષયને અનુરૂપ છે પણ વાત અજન્મા દીકરીના મુખમાં મુકાઇ છે. માની આંગળી પકડીને ચાલવાને ઉત્સુક નાનકડી દીકરીની ભોળી મીઠ્ઠી વાતથી જે શરુઆત છે, પછી સળંગ એવી જ નાજુક ને ભોલીભાલી બાની પ્રયોજી હોત તો આ ગઝલ વધુ ઉઠાવ પામી હોત.

પુત્રની જેમ પુત્રીજન્મને પણ વધાવવાનો સંદેશો આપતી વાત કોઇને કોઇ સ્વરૂપે ભલે કહેવાતી રહી હોય, તેમ છતાંયે, હજુ નગારાં વગાડીને કહેવી પડે એવી પરિસ્થિતિ તો છે જ. સામાજિક સમસ્યાઓ પરત્વે કલાજગતનો પ્રતિભાવ ઓછો અને આછો હોય છે ત્યારે પૂરી નિસ્બતથી આવા પ્રશ્ન પર ગઝલ રચી કવયિત્રી એની સામાજિક પ્રતિબદ્ધતાનું દર્શન કરાવે છે. કન્યાને અવતરવા દેવાની આજીજી કરતો આ ગઝલદીપક ભાવકના દિલમાં એક ઝીણી જ્યોત પ્રગટાવી જ જાય છે.

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 17, 2018

KS 327

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 17 એપ્રિલ 2018   

કાવ્યસેતુ  327   લતા હિરાણી   (મૂળ લેખ)

આંખે આંજુ સાજનને

હું    હરખપદુડી    છોરી ….!

હું    ઝાલું  રેશમ – દોરી ….!

                      હું  આંખે  આંજુ  તમને ….

                      હું   શું  પૂછું   સાજનને ….?

હું   પરથમથી   કટ્ટકોરી  !

હું    હરખપદુડી    છોરી  !

                         તડકેથી    સંચરવું  ;

                        આંખોમાં  જળ ભરવું …

હું    ગુલમહોરોમાં મ્હોરી   !

હું    હરખપદુડી    છોરી ….!

                    આ શ્વાસ  કિંયા પાથરવા ?

                      અશ્રુઓ  ક્યાં  ધરવા  ?

હું   હરખુડી   નસ – ધોરી !

હું    હરખપદુડી     છોરી  !!    —- દીપક ત્રિવેદી

જુવાન છોરીના મનોભાવો વર્ણવતા કેટલાય કાવ્યો યાદ આવે. ખાસ તો રમેશ પારેખનું, એક છોકરીના હાથથી રૂમાલ પડે /  લેવા આખુંય ગામ વળે નીચે…’ જુવાન છોરી ખુદ એવો રસબસતો વિષય છે કે દુનિયા આખીને પોતાના પાશમાં લે ! ત્યારે કવિ તો એમાં પહેલો હોય, સ્વાભાવિક છે !

છોરીની આંખોમાં પ્રીત્યુના ગીત દરિયાના મોજાની જેમ ઉછાળા લે છે ને સામે જોનારને તાણી જાય છે. હિલોળા લેતા યૌવન સામે દુનિયાનું ડહાપણ, મુનિઓનું તપ કે ચિંતકોનું ચિંતન પાણી ભરે ! કેટલીય મેનકાઓ, ઉર્વશીઓએ કેટલા ઋષિ-મુનિઓને પણ ચળાવી નાખ્યા છે ! આંખનો એક ઉલાળો અને દેહની એક અદભૂત ભંગિમાએ મુનિઓના સેંકડો વર્ષોના તપ પર પાણી ફેરવી દીધું હતું ! જુદી રીતે, આજે પણ એવું થયા જ કરે છે ને થતું જ રહેશે એમાં કોઈ શંકા ખરી ? ક્યારેક એમ થાય કે દુનિયામાં ફાટફાટ થતી યુવાની ને એનો નશો હોત તો વિશ્વ કેટલું નીરસ બની જાત !

આંખોમાં સપનાં અંજાતા હોય છે. મુગ્ધ વયમાં એ પ્રેમના, પ્રિયતમના હોય ! એ મળી જાય પછી સમૃદ્ધિ કે સત્તાના હોય. યશ, માનનાં હોય. મૂળે આંખોનું કામ જ સપનાં જોવાનું. ફિલસૂફો ભલે કહ્યા કરે કે ભૂતકાળને ભૂંસી નાખો, ભવિષ્યકાળ વિષે વિચારો જ નહીં, માત્ર ને માત્ર વર્તમાનમાં જીવો. એ એમનું કામ છે, કહેવા દો. માણસ સપનાં જોતો બંધ થઈ જશે ત્યારે એનો વિકાસ અટકી જશે એય સાચું છે અને આ ફિલસૂફો પોતે પણ કહે છે એવું કરી ન શકતા હોય એવું બને. જવા દો, આ જુદી વાત થઈ. આપણે વાત કરતા હતા એક છોકરીની આંખે અંજાયેલા સાજનના સપનાંની.

અહીં છોરી છે અને વળી હરખપદૂડી છે ! આ હરખપદૂડી શબ્દ પોઝીટીવ ને નેગેટીવ બંને અસરો ધરાવે છે. જ્યારે મા કહે, “શાંતિ રાખ, બૌ હરખપદૂડી નો થા !” ત્યારે એ નેગેટીવ કે પ્રતિબંધક બની જાય છે. જુવાન દીકરીનું છલકાતું હૈયું માને ઉપાધિ કરાવે એ સ્વાભાવિક છે. અહીં એ માત્ર ને માત્ર પોઝીટીવ અર્થમાં વપરાયો છે. છોકરી પોતે પોતાની જાતને ઓળખાવે છે, ‘હરખપદૂડી’ વિશેષણથી. મુગ્ધાવસ્થાનું આ પ્રતીક છે. આમ છલકાતી ને ગુલમહોરોમાં મહોરતી ન  હોય એને જુવાન છોરી કેમ કહેવી એ પ્રશ્ન જાગે ! 

આખાય ગીતમાં સૌરાષ્ટ્રની લોકબોલીના ઘણાબધા શબ્દો પ્રયોજાયા છે, હરખપદૂડી’, હરખુડી’, ખાસ તો શબ્દ! જુઓ, તડકેથી સંચરવું, આંખોમાં જળ ભરવું…..’. પછી શ્વાસ કિંયા પાથરવા ? અશ્રુઓ ક્યાં ધરવા ?’ આ પંક્તિમાં અશ્રુઓ ને બદલે  આંસુડાં ક્યાં ધરવા ?’ એમ હોત તો વધારે જામત એવું નથી લાગતું ? અશ્રુ શબ્દ ગીતમાં જરા વધારે સંસ્કૃત લાગે છે…      

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 17, 2018

KS 13

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 6-12-2011

કાવ્યસેતુ 13    લતા હિરાણી   (મૂળ લેખ) 

ગઇ કાલે રાત્રે સુતી વખતે મેં

મારા બધા જખ્મોને પથારી પર પાથરી દીધા

પછી સવાર સુધી હું

પડખું ફેરવી શકી નહોતી….. મીના છેડા

ઓછામાં ઓછા શબ્દોમાં પીડાને તારસ્વર સુધી પહોંચાડવી એ કાવ્ય કલાનું એક અદભુત પાસું છે, અનાયાસ અને સ્વયંપ્રગટ…. મીના છેડાનું આ નાનકડું કાવ્ય એની અનુભુતિ આપી જાય છે. સતત ચુભતી, દિલને કનડતી અને હ્ર્દયને રડતું રાખતી વેદનાને વ્યક્ત કરવા આથી વધારે શબ્દો જોઇએ ખરા ?

દુભાયેલી સ્ત્રીની આ વાત છે. એના દુણાયેલા દિલમાં જખ્મો એકાદ-બે નથી, આખી બિછાત છે. ઘાવોથી મન ટુકડેટુકડા થઇ ગયું છે. પ્રેમમાં પસ્તાયેલી કે પુરુષ દ્વારા સતાવાયેલી સ્ત્રીની આ વાત છે. જો કે સ્ત્રીને પીડવામાં કદીક ક્યાંક સમાજ પણ પાછું વાળીને જોતો નથી. પણ અહીં ચોક્કસ પ્રેમભંગની પીડા હોવાનું તરવરે છે કેમ કે રાતની પથારીને પ્રતીક બનવાઇ છે. સમાજ દ્વારા થતી સતામણીનો ભલે કોઇ સ્ત્રી વિરોધ ન કરી શકે પણ એના માટે જાહેર આક્રોશ વ્યક્ત કરી શકાય છે. પ્રેમભંગની પીડા રોમેરોમે આગ લગાડતી હોય અને તોયે એકલા સહેવાની હોય છે. એકાંતના ઓથારે ચુપચાપ આંસુની નદી ઠાલવવાની હોય છે. પ્રેમભગ્ન સ્ત્રી માટે રાતનું અંધારું એ એક જ સાથી હોય છે..

શબ્દો સાથે જડાયેલા રૂઢ અર્થો અહીં દેખાતા નથી. જેમ કે સામાન્ય રીતે રાત અને પથારી ઊંઘ અને આરામનો અર્થ આપે છે પણ અહીં રાતમાં ઊંઘ નથી અને પથારીમાં આરામ નથી. પ્રેમ અને રાતને એક જુદો જ સંબંધ છે. સુખ હોય તો રોમાંચ અને દુખ હોય તો રૂદન એ રાતોની નિંદ અને ચેન છીનવી લે છે. પ્રેમની આ એક ચોક્કસ અવસ્થા છે.

અહીં પડખું ફરવાની વાતને બહુ કાવ્યત્મક રીતે વ્યક્ત કરાઇ છે. સામાન્ય રીતે ઊંઘ ન આવે ત્યારે આખી રાત પડખાં ફેરવ્યા જેવો શબ્દપ્રયોગ થાય છે. અહીં જખ્મો જીવ સાથે એવાં જડાઇ ગયાં છે કે આ સ્ત્રી રાતભર જાગે છે. એને એની પીડા જંપવા નથી દેતી. પડખું ફરવાનું કદાચ હવે એના જીવનમાંથી બાદ થઇ ગયું છે. હિન્દીમાં કરવટ બદલનાનો એક વિશેષ અર્થ થાય છે જીવન બદલાવું. નવા સમયનો આરંભ થવો. એ રીતે જોઇએ તો પડખું ફેરવતાં એક જુદી દુનિયા સમ્મુખ થાય છે. એક જુદું જગત દ્ર્શ્યમાન થાય છે, ભૌતિક રીતે પણ… પરંતુ હવે એનો અવકાશ ક્યાં ? હતાશા એની ચરમસીમા પર છે. જીવનમાં આશાનું કોઇ કિરણ બચ્યું નથી… તમામ ઉત્સાહ, ઉમંગની હવે બાદબાકી થઇ ચુકી છે. પીડાની પથારી પર જખ્મોના કાંટાની બિછાતથી હવે પડખું ફરવાની તાકાત નથી અને ઇચ્છા પણ નથી. નિરાશા એટલી વ્યાપી ચુકી છે. સામે વિરાન રણ જેવી જિંદગી પથરાયેલી છે એમાં બસ એમ જ જીવી નાખવાનું છે. એમ છતાંયે….

જી હા, કવિતા દેખાય છે એટલે કે વંચાય છે એટલી નકારાત્મક નથી. કાવ્યનો પ્રથમ શબ્દ, ગઇ કાલે અને અને આખરી શબ્દ નહોતી, આ બે શબ્દો આખાય વેદના ભાવથી દૂર થઇ શકવાનો એક છૂપો સંકેત આપે છે. અને એટલે જ પ્રથમ વાંચને માત્ર પીડાનો પર્વત ખડો કરતું કાવ્ય ધીરે ધીરે સમજુ ભાવકને હાશ પહોંચાડે છે. વાત ગમે એટલી દુખદાયક છે પણ કવયિત્રીએ સમયને ગઇકાલની સંજ્ઞા આપી છે એટલે એમાં આપોઆપ આવતી કાલનો નિર્દેશ સમાઇ જાય છે. ગઇ કાલ અને આવતી કાલ એ અભિન્ન રીતે જોડાયેલી હોવા છતાં કદીયે સરખી નથી હોતી. આજનો સૂર્ય કે ચંદ્રનો પ્રકાશ આવતી કાલના સૂર્ય,ચંદ્ર કરતાં અલગ જ હોય છે અને ત્યારે જ ઇશ્વરે બક્ષેલા જીવનનો મહિમા સચવાય છે. જીવનની આવતી કાલ તરફ આંખ મીંચી દેનારને ઇશ્વર પણ ક્ષમા કેમ દર્શાવે ? પીડાઓ જીવનની કસોટી છે કે ભગવદ ગીતામાં દર્શાવ્યા પ્રમાણે જન્મોજન્મના કર્મોનું ફળ છે. એની સાથે કોઇ સંમત થાય કે ન થાય – અલબત્ત, સૃષ્ટિના ચક્રને ચાલતું રાખવા માટે શ્વાસની સીમા નક્કી કરીનેય – ઇશ્વરે દરેકને આવતી કાલના સૂર્યનું અજવાળું આપ્યું જ છે અને એટલી વાતમાં શ્રદ્ધાવાન થવામાં આ જીવન પ્રત્યેની વફાદારી છે. જીવન આપનાર પ્રત્યેનો આભાર છે હ્ર્દયને પીડા આપ્યા પછીયે એને ધબકતું રાખ્યું જ છે… એ વાત કેમ ભૂલાય ?

આખીયે વાત કથનાત્મક છે છતાંયે કાવ્ય રચાય છે. શબ્દોમાં પુરતો વિરોધાભાસ અને નકારાત્મકતા વહીઆવતી હોવા છતાંયે, સમયને સંજ્ઞા આપીને આખરે જીવન પ્રત્યે હકારનો ભાવ ઉપસવા દીધો છે….. આવતી કાલના અજવાળાને આવકાર્યું છે…   

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 11, 2018

KS 12

 ‘દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ કૉલમ > 29-11-2011

કાવ્યસેતુ 12

પ્રભુએ બંધાવ્યું મારું પારણું રે લોલ,

પારણીયે ઝૂલે ઝીણી જ્યોત રે, અદકા અજવાળા એની આંખમાં રે લોલ..

નભથી પધારી મારી તારલી રે લોલ, અંગે તે વ્હાલ ઓતપ્રોત રે…અદકાં..

લેજો રે લોક એનાં વારણા રે લોલ, પુત્રી તો આપણી પુનાઈ રે…. અદકાં..

ઓસરિયે, આંગણિયે, ચોકમાં રે લોલ, વેણીના ફૂલની વધાઈ રે…. અદકાં…

ગૌરીનાં ગીતની એ ગુલછડી રે લોલ, દુર્ગાના કંઠનો હુંકાર રે…. અદકાં…

બાપુની ઢાલ બને દિકરો રે લોલ, કન્યા તો તેજની કટાર રે…. અદકાં…

ઉગમણૅ પ્હોર રતન આંખનું રે લોલ, આથમણી સાંજે અજવાસ રે… અદકાં…

રમતી રાખો રે એની રાગિણી રે લોલ, આભથી ઊંચેરો એનો રાસ રે…. અદકાં…….મકરંદ દવે

સંતત્વના આરે  પહોંચેલા અલખના કવિ એટલે સાંઇ મકરંદ દવે. ગોંડલમાં જન્મેલા આ કવિએ કહેવતની કક્ષાએ પહોંચેલ એમના ગીતની પંક્તિઓ, ગમતું મળે તો અલ્યા ગુંજે ન ભરીએ ને ગમતાંનો કરીએ ગુલાલ ગુજરાતી સાહિત્ય માટે ગૌરવ સમાન છે.

દીકરીને સાપનો ભારો સમજતા કે પથરો પાક્યો કહીને કદીક એનું ગળુંયે ઘોંટી દેતા સમાજમાં મકરંદ દવે જેવા કવિ પાકે અને ગાઇ ઊઠે કે લેજો રે લોક એના વારણાં રે લોલ, પુત્રી તો આપણી પુનાઇ રે…ત્યારે પુત્રીજન્મ પ્રત્યે સમાજને સકારાત્મક વલણ ધરાવવાનો સંદેશો અહીં આપોઆપ સરી જાય છે. કવિ નાનકડી દીકરીની આંખમાં અદકાં અજવાળાં ભાળે ત્યારે એ સમાજનીયે કંઇક પુનાઇ બચી હોય તો જ બને !!

દીકરીના હોંશથી ઓવારણાં લેતું આ ગીત સ્વયં સ્પષ્ટ છે. દીકરીને નાજુક મજાની વેણીના ફૂલ જેવી, ગુલછડી જેવી ને સુંદર તારલી જેવી કહીને પણ એમણે અબળા નથી જ ગણી.. દીકરી એ વ્હાલનો દરિયો જ નહીં, સમય આવ્યે એનામાં શક્તિસ્વરૂપ દુર્ગાનું અવતરણ પણ થઇ શકે છે. આફતમાં એનું તેજ તોખાર બની ભલભલાને ધ્રુજાવી શકે. એટલે જ ભગવાન વિષ્ણુ જગતનું પાલનપોષણ કરે છે પણ શક્તિસ્વરૂપનું આરોપણ દેવીમાં જ થયું છે. એ મહિષાસુર મર્દિની હોય કે સાક્ષાત મહાકાલી કે રણચંડી દુર્ગા ભવાની.. આપણા ધર્મમાં શક્તિનું આરોપણ સ્ત્રીમાં જ થયું છે. કવિના શબ્દો અહીં કન્યાની પીઠને જ થપથપાવતા નથી, એના નૂરને સાક્ષાત કરે છે ને જગતને સાબદું..

બાળપણમાં આંખનું રતન બની રહેતી દીકરી ઢળતી સાંજે એટલે કે ઘડપણમાં હુંફાળું અજવાળું બની રહે છે. કેમ કે દીકરીની આંખમાં અજવાળાં તો છે જ પણ એ સામાન્ય નહીં, અદકાં છે. મુઠ્ઠી ઊંચેરા છે. એવાં અજવાળાં કે જેનાં મૂલ ન થાય..ગીતમાં ઝરણાંની જેમ ખળખળ વહ્યે જતો કવિનો ભાવ ભાવકના હૃદય સોંસરવો ન ઊતરે તો જ નવાઇ !!

હાલરડાં સમા આ રસભર ને મધુર ગીતમાં વારણાં, પુનાઇ, ઓસરી કે અદકાં જેવાં શુદ્ધ કાઠિયાવાડી શબ્દો ગીતને વાચકના ચિત્ત સાથે ઓતપ્રોત કરી દે છે. ખાસ કરીને અદકાં શબ્દ બહુ મીઠડો બની જાય છે. ગીતના શબ્દો સરળ છે અને એટલે તરત લોકહૃદયે વસી જાય એવા છે. સંવેદનો એટલાં તો સહજ ને મધુર છે કે દરેકને એ પોતાની વાત લાગે. અને એ જ આ ગીતની ઊંચાઇ છે..

આખાયે ગીતની ઝૂલણ છે, અદકાં અજવાળાં એની આંખમાં રે લોલ.. ગુજરાતી ગીતકવિતામાં રે લોલ શબ્દોગીતને એવું વહેતું ને રમતું કરી મેલે છે. આ અલગારી કવિના સર્જનમાં જ કંઇક અદકું છે, જેનાં અજવાળાં પથરાતાં જ રહેશે.             

 

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 10, 2018

KS 326

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 10 એપ્રિલ 2018

કાવ્યસેતુ 326      લતા હિરાણી  

બોરનો સ્વાદ(મૂળ લેખ)

શબરીના બોર તમે ખાધાં.. 

મારી પાસેય બોર તો છે… 

વીણેલા…

પ્રતિક્ષા પણ.. 

બસ…

ઝાડ આંખોમાં ઊગેલ છે

તમને

બોરનો આ સ્વાદ ગમશે ?

હેં રામ  ? …….. નિશા નાણાવટી

અછાંદસ કાવ્યોની આ વિશેષતા છે અને એ અદભૂત છે. સારા અછાંદસ કાવ્યો થોડાક શબ્દોમાં, ક્યારેક હળવેકથી તો ક્યારેક ધારદાર રીતે પણ સીધા અંદર ઉતરી જાય, સ્પર્શી જાય. એની પાસે એક જ વિચાર હોય, નિશાન હોય અને એ તાકવામાં સફળ એટલે એનું કાવ્યત્વ સિદ્ધ ! 

શબરીએ બોર વીણીને રાખ્યા, એને ચાખીયે લીધા કે જેથી એના ભગવાન રામને મીઠા બોર જ પીરસી શકાય. પ્રેમની ઉત્કટતા આ વિશ્વનો વ્યવહાર કે રોજબરોજની સાદી સીધી વાતો પણ ભુલાવી દે છે, નહીંતર આવું થાય ? એઠું થયેલું અન્ન કોઈને પણ ન અપાય એવું દરેક વ્યક્તિ જાણતી જ હોય ! જ્યારે અહીં તો ઈશ્વરને પ્રસાદ ધરવાનો હતો ! પણ ભાવની અપ્રતિમ ઊંચાઈ અને હરખની હેલી, પોતાના અસ્તિત્વને પણ ભુલાવી દે ત્યારે આવી દુન્યવી બાબતોનો શો હિસાબ ! પ્રતિક્ષારત શબરીના હાથમાં બોર ને એની આંખોમાં આંસુ પણ હોય જ. ચાહે સુખની હો ચાહે દુખની હો, લાગણીની ઉત્કટતામાં આંસુનું અસ્તિત્વ અનિવાર્ય હોય છે. 

અહીંયા તો નાયિકાને પોતાના પ્રિયતમને કોઈ ભૌતિક ચીજ આપવી નથી. એના હાથમાં બોર નથી, ફળ નથી, કશું જ નથી. હા, આંખોમાં પ્રતિક્ષા ભરી છે. આંસુ છલકાય છે. એમાં મિલનની ક્ષણોનો ઈંતઝાર છે. આંસુમાં સુખ પણ છે ને દુખ પણ ! સૌ કોઈ જાણે છે કે આંસુનો સ્વાદ કેવો હોય ! પણ જ્યારે કોઈ પ્રેમી પોતાના પ્રિયજનના ચહેરાને ચૂમે અને હોઠ પર ખારાશનો સ્પર્શ થાય તો એ આંસુ નહી પણ પ્રેમનું સાક્ષાત અમૃત હોય છે. સવાલ સ્વાદનો ક્યાં છે ? સવાલ સ્નેહના અપ્રતિમ અનુભવનો છે. મિલનની ક્ષણોમાં આંસુનો અર્ઘ્ય આપનાર અને મેળવનાર પ્રેમીઓ વિશ્વના અદભૂત પ્રેમીજનો છે. આ પ્રેમ કશાયનો મોહતાજ નથી. હવે એને કશું સાબિત કરવાની જરૂર નથી. એને કોઈ મંજૂરી મેળવવાની પણ જરૂર નથી. કેમ કે એ સ્વયં સાક્ષાત પ્રેમ છે !

આંખમાં પ્રતિક્ષાનું ઝાડ ઉગ્યાની વાત સ્પર્શી જાય છે તો કવિએ અંતે સવાલ મૂક્યો છે, “તમને આ બોરનો સ્વાદ ગમશે, હેં રામ ?” નાયિકાએ સવાલ ભલે પૂછ્યો પણ એને ખાતરી છે કે આ આંસુના અભિષેકનો  અસ્વીકાર થાય એ શક્ય જ નથી. બસ પ્રેમની આ કમાલ છે, પ્રેમનું આ સામ્રાજ્ય છે. શબરી દરેક સમયમાં, વિશ્વના પ્રત્યેક ખૂણે, ક્યાંક ક્યાંક જીવતી જ હોય છે પણ એના અસ્તિત્વની ઓળખ વગર. એને પોતાના રામ સિવાય કશાની પડી જ હોતી નથી. શબરીની પ્રતિક્ષા રામની પણ પ્રતિક્ષા જ હોય છે એટલે શબરી ક્યાંય પણ હોય, એના રામ એને શોધી જ કાઢે અને જરૂર એના સુધી પહોંચે જ. 

         

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 3, 2018

KS 325

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 3 એપ્રિલ 2018

કાવ્યસેતુ 325    લતા હિરાણી (મૂળ લેખ)

આંસુ અને મૌન

લખ્યા વિનાનો સાવ કોરો સફેદ કાગળ

આંખ સામે આવ્યો ત્યારે

આંખ બે ક્ષણ તાકી રહી એને જ

એમાં નહીં લખાયેલા શબ્દો

કાળી શાહીથી લિપિબદ્ધ થતાં થતાં

ધીરે ધીરે તાદૃશ બન્યાં

પળવારમાં ઉપસી આવી ભરચક શબ્દોની ભીડ

આંખ વધુ સ્થિર બની ઉકેલવા મથે

ત્યાં જ પાંપણ પર આવીને અટકી ગયેલું આંસુ

બધાં જ અર્થઘટનોને બહાર અટકાવી દઇને

ભીતર પ્રવેશ આપે

ઓગળી ઓગળીને આર્દ્ર બનેલી

કાગળની નરી સફેદીને

એનું સફેદ હોવું એટલે શું

આંખોને એ સમજાય એ પહેલાં તો

આંસુએ એની બધી ભીનાશ ટપકાવી દીધી….. સુસ્મિતા જોષી

 

શબ્દ વિશે થોથાં ભરીને લખાય, વિદ્વાનો એના ગુણગાન ગાતા ફરે તોય એક વાત નક્કી કે શબ્દ તો હરપળે નવોનક્કોર બનીને સામે આવશે. એક એક શબ્દ એની ભાવભંગિમા સાથે આંખ સામે નૃત્ય કરે તો પણ એના પૂરા ભાવ પકડાવા મુશ્કેલ ! નવી નવી અર્થચ્છાયાઓ નીકળતી જ રહેશે. આજુબાજુના સંદર્ભો વણતાં એમાંથી કશુંક નવું જ પ્રગટતું રહેશે. ખાસ કરીને કવિતામાં તો આ સતત ઘટતી ઘટના કહી શકાય. એક જ કવિતા લો તોય એના સહસ્ત્ર અર્થઘટનો થઈ શકે. ખુદ કવિએ મનમાં વિચાર્યું ન હોય, ભાવક એવો અર્થરાસ રચી શકે. (વિવેચકને તો હજુ આપણે આમાં સામેલ કરતાં જ નથી) અરે, લખતી વખતે કવિને ખુદને જે અભિપ્રેત હોય, પછીથી એના કરતાં જુદું એને લાધી આવે એવુંય બને !!

એક સ્ત્રી જ્યારે કોરા કાગળને તાકે છે ત્યારે શું થાય છે ? મનમાં વિચારોના દરિયા છલકે છે પણ સ્વાભાવિક છે કે એને શબ્દરૂપ આપવું બહુ અઘરું છે. કશુંક વંચાય છે, મનમાં ઉઠતાં ભાવોનું ત્યાં પ્રતિબિંબ વરતાય છે અને ઘડીકમાં ત્યાં શબ્દોના મોજાં ઉછળવા લાગે છે. દરિયો હેલે ચડે છે. અંદર અને બહાર એક સેતુ બંધાઈ જાય છે. ત્યાં શબ્દો તો છે જ, અનેક આકારો પણ છે જે કશુંક કહેવા મથે છે. એને વ્યક્ત થવું છે. કોરો કાગળ નાયિકાને આહવાહન આપે છે. બે હાથ લંબાવીને એને પ્રગટ થવા સાદ દે છે. નાયિકાની અંદર જે રમ્યા કરે છે એનો ઉઘાડ કોરા કાગળ પર શક્ય છે. એટલે કદાચ એ અરીસાની જેમ વર્તે છે પણ અચાનક એક આંસુનું બુંદ અવતરે છે ને ચિત્ર બદલાઈ જાય છે.  

આંસુ એક એવી ભાષા છે જેમાં કશું જ ન હોવા છતાં બધું છે. એ સ્વયંસંપૂર્ણ છે. એમાં શબ્દ ન હોવા છતાં એ ભાષા છે. એવી ભાષા જેનું ક્યારેય ભાષાંતર કરવું નથી પડતું. વિશ્વમાંની એકમાત્ર ભાષા – સ્મિત અને આંસુ – જે શબ્દકોશ વગર પણ સૌને સમજાય છે. એમાંય જો એને સ્પર્શનો સથવારો મળે તો એ ખીલી ઊઠે છે. આવા આંસુની સામે છે કાગળની નરી સફેદી. ઉછળતા શબ્દો હવે તદન શમી જાય છે. કાગળની સફેદી અર્થાત જીવનનું નર્યું નીતર્યું મૌન. આંસુથી સીંચાયેલી મૌનની એક કૂંપળ શાંતિનું આખું વન વિકસાવી શકે છે. એક તરફ આંસુનું બુંદ અને બીજી તરફ પથરાયેલું મૌન.  આ બંનેની તાકાત જીવનના ગમે તેવા ઝંઝાવાતોને શમાવી દઈ શકે છે. ત્યાં પ્રત્યેક યુદ્ધ સમાપ્ત થઈ જઈ શકે છે. ત્યાં નથી કોઇની હાર કે નથી કોઇની જીત. નથી કોઈ દ્વંદ્વ કે નથી કોઈ સમાસ ! એક તરફ આંસુ ને બીજી તરફ મૌન એટલે ત્યાં સઘળા સંવાદોનો અંત આવી જાય છે. હૈયું અને મન ધોવાઈને, નિચોવાઈને શુદ્ધતાની તરફ આગળ વધે છે.

સ્ત્રીના આંતરદ્વંદ્વની અસરકારક રજૂઆત કરતું કાવ્ય.

Posted by: readsetu | માર્ચ 27, 2018

KS 11

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 22 નવેમ્બર 2011

કાવ્ય સેતુ 11  લતા હિરાણી

મારી દીકરી મને બહુ ગમે છે

નાની અમસ્તી, બોલતી, રમતી, ફોટા જેવી ઢીંગલી

દોડતાં દોતાં પડી જાય છે ત્યારે

ફૂલના ઢગલા જેવી લાગે છે

કાંઇ પણ ખવડાવો તો

ડ્રેસ ઉપર જરૂર નાખે છે

તોય એ ગંદા થતાં જ નથી.

એ ખિલખિલાટ હસે છે ત્યારે

ખોબલો ધરી હાસ્ય ભેગું કરી

પર્સમાં મૂકી દઉં છું હું

પછી આખો દિવસ એ પર્સ ખોલી

દીકરીના હાસ્યથી મારા ચહેરાને ભર્યા કરું છું.

દીકરી મોટી થઇ જશે ત્યારે ?……  – મીનાક્ષી કૈલાસ પંડિત

 

દીકરી વિશે કેટલાં કાવ્યો ને કેટલાં સંપાદનો થયાં છે !! મીનાક્ષી પંડિતના આ કાવ્યમાં નાનકડી દીકરી વિશે એક ભરી ભરી સંવેદના પથરાઇ છે. આ સંવેદના કોમળ છે, રણઝણતી છે, મહેકથી છલકાય છે અને એક પ્રશ્નથી છેવટે અનુત્તરમાં એનું સમાપન થાય છે..

કાલું કાલું બોલતી, મીઠા કુંજનમાં સૌને નવડાવતી, નાનકડી દીકરી કેવી વ્હાલી લાગે છે !! એ રમે છે ત્યારે માનું મન નૃત્ય કરી ઊઠે છે, એનું બાળપણ કેટલાં માધુર્યથી ભરેલું છે ? ત્યાં સરળતા ને સહજતા જ છે, કોઇ પ્રશ્નો નથી !! ત્યાં માત્ર કલબલાટ ને રણઝણ જ છે, કોઇ કોલાહલ નથી !! એની પાસે ફૂલોનાં ઢગલાંની સુંદરતા ને સુગંધ છે.. સદાયે મ્હોરતું ને ફોરતું આ બાળપણ છે. શિશુનું ભાવવિશ્વ માતાને પણ એ જ અનુપમતામાં ઝબકોળ્યા કરે છે. ખાતી વખતે બાળકના કપડાં ખરડાય નહીં એવું ન બને પણ અહીં વાત ડ્રેસના ગંદા થવાની નથી, વાત માતાની આંખોમાં છવાયેલી દીકરીની સુંદરતાની છે.

સૌથી મીઠી ને મધુરી વાત છે દીકરીના હાસ્યની… એનું ખણખણતું, ખિલખિલાટ હાસ્ય માતાની મોંઘી મિરાત છે. આ માતા નવી પેઢીની છે, એની પાસે પોતાના ઘરસંસાર ઉપરાંત બીજી પણ જવાબદારીઓ છે જે તેની પછીની પંક્તિઓમાં અનુભવાય છે. એટલે આ ભાવવિશ્વની રજૂઆત પણ નવી રીતે જ છે. કદાચ માતા પાસે બહારની દુનિયાયે છે, નોકરી છે કે પોતાનું કાર્યક્ષેત્ર છે. અને અહીં કવિતા જન્મે છે… પોતાની નાનકીનું ખોબેખોબા હાસ્ય ભેગું કરી, પર્સમાં ભરી, મનમાં મઢી મા પોતાની સાથે લઇ જાય છે… જ્યારે દીકરી નજર સમક્ષ નથી ત્યારે એ હાસ્યના મોજાંઓ માતાના ચહેરા પર વહ્યા કરે છે.. અને એ પોતે ભીની ભીની ને ભરી ભરી થઇ જાય છે… પછી કામનો બોજ એના ચહેરા પર વર્તાતો નથી કે એ એનાથી દૂર રહી શકે છે !!…. કેવી મજાની આ વાત છે ?

આખુંયે કાવ્ય બાળપણના માધુર્યથી ભરપૂર છે. બાળવિશ્વની સુંદરતામાં ભાવકને ડુબાડે છે. હાસ્યને પર્સમાં ભરી આખો દિવસ ચહેરા પર લીંપવાની નાનકડી વાતથી એમાં કાવ્યતત્વનું મજાનું આરોપણ થઇ જાય છે. ((અહીં કવિતા સિદ્ધ થાય છે.)) પરંતુ છેલ્લી પંક્તિ દીકરી મોટી થશે ત્યારે ? એ એક માની સહજ અભિવ્યક્તિ હોવા છતાં એ જુદો વિષય બની જાય છે અને કાવ્યને કાવ્યપ્રવાહથી દૂર લઇ જાય છે. આખુંયે કાવ્ય જે રસમાં તરબોળ છે એના કરતાં સાવ જુદી જ વાત અને એય છેલ્લી એક જ પંક્તિ રૂપે મૂકવાને બદલે કવયિત્રીએ દીકરીના હાસ્યથી મારા ચહેરાને ભર્યા કરું છું. આટલું કહીને સમાપ્તિ કરી હોત તો કાવ્યને વધુ ન્યાય મળ્યો હોત !!

મૂંઝવણ હવે છે, સમસ્યા હવે છે જેનો એની પાસે જવાબ જ નથી.. દીકરી મોટી થઇ જશે ત્યારે ??? ત્યારે શું થશે એના અનેક વિકલ્પો છે, એ બધા જ જાણે છે પણ કદાચ એને એમાંથી એકેય મંજૂર નથી… કારણ એક જ.. પોતાની પાસે દીકરીની જે સલામતી ને સુરક્ષા લાગે છે એ એને વિશ્વમાં ક્યાંય દેખાય નહીં ને !! ભયનો એક આછેરો અણસાર તમામ વિકલ્પોમાં ડોકાય છે અને એટલે અત્યારે તો એ પ્રત્યે આંખ મીંચી દેવી એ જ એકમાત્ર ઉપાય છે… દીકરી એ માના જીવનનું હાસ્ય છે તો આખરે આ પ્રશ્ન દરેક માની આંખનું છલકાતું આંસુ છે. દીકરી એ બાપની મોઘી મિરાત છે તો આખરે આ પ્રશ્ન પ્રત્યેક પિતાના અસ્તિત્વની અચૂક પીડા છે. કદાચ માનું ચાલે તો એ દીકરીને મોટી થવા જ ન દે !!

 

  

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | માર્ચ 27, 2018

KS 324

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 27 માર્ચ 2018

કાવ્યસેતુ 324   લતા હિરાણી

પડખામાં પીડાનો પહાડ  (મૂળ લેખ)

પડખામાં ખાલીપો, નિંદરની જાતરા, ને સાંભરણ ઊગ્યું છે સોડમાં

હે મન ! તું એ સ્મરણને છાતી પર ચોડ મા…

અધવચ્ચે આભ એક સૂરજ ઊગ્યો ને મારા ખોરડે તો ઊગ્યો અંધાર,

થઈ ગઈ છે રાત બધી ગોઝારણ, અંધારા અંધારા ઘરની ગોઝાર

વેદનાથી ભીંજાતી આંખોનાં કૂવામાં કેટલાયે શમણાંઓ ડૂબિયા,

આંખ્યેથી ઉતર્યા ’ને ગાલેથી રેલાયાં, આંસુ તણા રે કઈ દરિયા

તો પછી વીંટો કરીને ઈ એકબાજુ મૂકેલા દુઃખિયારા સમરણને છોડ મા

હે મન ! તું એ દિવસોને રુદિયાથી જોડ મા….

 

ખડકી ખખડે ને એક ભણકારો ઊગે પણ ભણકારો શૂળ થઈ વાગે,

ખડકી તો ખખડીને ઊભી રહી જાય પછી રૂદિયામાં કોણ ઊભું લાગે?

પડખામાં સૂતું છે આઠ આઠ વરસોનું પિંડ એનું; પિંડ કેવું તરસે?

રેશમી હથેળીની ઝાંય કરી ફેરવતી આંગળિયું વ્હાલભર્યું વરસે…!

તો હવે હૈયે અજંપો ને રૂદિયાની આરદા કે રહ્યાસહ્યા સપનાને તોડ મા…

હે મન ! તું એ સ્મરણને છાતી પર ચોડ મા…   યોગેશ પંડ્યા

નરી નકરી પીડા જેના ભાગ્યમાં લખી છે એવી સ્ત્રીનું વેદનાગાન છે. પીડા પાળવી કોઈને પોષાતી નથી પણ ક્યાંક કિસ્મતમાં એનો પહાડ લખાયેલ હોય ત્યારે માનવીનું કશું ચાલતું નથી અને નિસાસાની આગમાં જરા તરા સુખ પણ બચતું નથી. નાની વયે વિધવા થયેલી સ્ત્રી અને તેમાંય ખોળામાં નાનું બાળક હોય ત્યારે એની પીડા કોઈપણ સમજે એટલી ખુલ્લી, પણ કોઈ સમજી શકે એટલી અકળ અને અકથ્ય હોય છે. ક્યાંક એવી સ્ત્રી આપણે જોઈ છે કે બાળક પાછળ પોતાનું સમગ્ર અસ્તિત્વ રેડી દઈને જીવ્યે જતી હોય પણ રાતના કાળા અંધકારમાં છાને ખૂણે એની આંખો લોહીના આંસુ સારતી હોય કોણ જોવા જાય છે ! આંસુથી સીંચાયેલું વેદનાનું વૃક્ષ કાળી રાતમાં જ જીવે છે અને વધે છે. એને દિવસના અજવાળા સાથે કોઈ નિસબત હોતી નથી.

જે પણ પરિસ્થિતી મળી છે, ગમે તેટલી દુખદાયક કેમ હોય, જીવવાનું તો છે ! ત્યારે તમામ સ્મરણોનો વીંટો વાળીને હૈયાના પટારામાં ભરી, માથે મણનું તાળું મારી દેવું પડે છે પણ મન જેવી અળવીતરી ચીજ બીજી કોઈ જોઈ નથી. જે સંતાડવાનું છે એને બહાર લાવીને જંપશે. જેને ભૂલવાનું છે એને છાતી પર લાવીને ચોડશે. એટલે નાયિકા વારંવાર મનને વિનંતિઓ કર્યા કરે છે કે હે મન ! તું સ્મરણને છાતી પર ચોડ મા

સમય પણ શાંત થઈને વહેતો નથી. તદન શાંત વાતાવરણમાં પણ એનો સાંય સાંય અવાજ વહેતો રહે જ છે, જ્યારે અહીં તો પીડાથી બળેલી ઝળેલી સ્ત્રીની વાત છે. નાનો શો ખટકો પણ એને કોઈનું દ્વારનું ખખડાવવું લાગે છે. ઓરડામાં અંધકાર નહીં, ભણકારાના ભૂત ભમે છે. ને આ ભણકારા કેટલીય માયાજાળ રચ્યે જાય છે. ભૂતકાળનું આખું ચિત્ર ખડું થાય છે. ને અંતે સમાધાન તો કશાયનું નથી મળતું. દેહ મન એક ચક્કીમાં દળાયા કરે છે, પીસાયા કરે છે, લાચારી એનું સઘળું છીનવી લે છે. નાયિકાને થાક છે કે પોતાનું તો ઠીક, પડખે સૂતેલા નાના બાળનું શું ? એનો કિયો ગુનો ?  જેણે આંખ ભરીને પોતાના પિતાને જોયો પણ નથી એણે શા માટે આ તાપ ભોગવવો પડે છે ? પણ આ બધા સવાલોના કોઈ જવાબ નથી. આ પ્રશ્નો નિરુત્તર રહેવા જ સર્જાયા છે. બસ, પોતાના વશમાં છે તો એક જ વાત કે મનને વિનવણીઓ કર્યે જવાની ! 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

આવે પવન અને ઊડી ઊડી જાય

અરી ! ઓઢણી તો અંગ પર સમાય ના !

 

સુની હથેળીમાં વાલમનું નામ

એને ચિતરાવ્યું મેંદીની ભાતમાં

આયખાની આડબીડ કાંટાળી કેડી પર

ઝંખું છું સાથ તારો વ્હાલમા………

મળવું ઘણું છે પણ આડો છે ઉંબરો

મરજાદું એમ રે મુકાય ના  !

 

કારતકની એનઘેન રાત્યુંમાં

હળવેથી ભીડયા આંખયુના કમાડને

આવે છે તોય એક શમણાંની ટોળકી

ઠેકીને પાંપણની વાડને

 

કાચી તે ઉંમરના કુંવારા કોડ કાઇ

કાગળમાં થોડા લખાય ? ના !

આવે પવન અને ઊડી ઊડી જાય

અરી ! ઓઢણી તો અંગ અંગ સમાય ના !

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | માર્ચ 20, 2018

KS 323

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 20 માર્ચ 2018

કાવ્યસેતુ  323    લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

મારે કેટલું બધું રડવુંતું
પણમારી પાંપણની ગાગર
યમુનામાં ભરાઈ જ નહીં ;
મારે કેટલું બધું હસવુંતું
પણ
રાધાને વશ થયેલો કંકર
મારા ગળામાં જ દટાયોતો
મારે કેટલું બધું બોલવુંતું,
પણપેલી દુષ્ટ મોરલીએ
સાત મુખોથી
મારા અવાજને શોષી લીધોતો :
બન્ને પાંખ પસારીને
પંખીની ગતિથી
મારે આવેગથી ઊડવુંતું
પણપગની સોનાની સાંકળીએ
મારા પડછાયાને
જોરથી બાંધી દીધોતો :
તેથી જ
તેથી જ સ્તો એની ક્રીડામાં
કંદુક થઈને
મેં યમુનાના ધરામાં ડૂબકી દીધી
પણ.. હાય રે દૈવ !
ત્યાં પણ કાલિયાએ વેર વાળ્યું……. ઇન્દિરા સંત (મરાઠી)  અનુ. સુરેશ દલાલ

આ પ્રેમની વાત છે. એક સ્ત્રીના પ્રેમની વાત. શરૂઆતની પંક્તિઓ વાંચતાં એમ જ લાગે કે આમાં શું કાવ્ય છે ? અલબત્ત ઘણીવાર સરળ શબ્દો હૃદયસોંસરવા ઉતરી જતાં હોય છે અને સરળ શબ્દોમાં મોટો ગૂઢાર્થ પણ સમાયેલો હોય છે. મીરાંબાઈ કે સતી તોરલના ભજનો એમ જ લોકહૈયે નથી વસ્યા ! નરસિંહ મહેતા હોય કે ગુરુ નાનક ! આવા તો અનેક નામો લઈ શકાય. આ સંતો કદી કલમ લઈને લખવા બેઠા નથી તોય એમના ભજનો ઘેર ઘેર ગુંજે છે અને એ સરળ શબ્દોનો કમાલ છે ! ભલે આડવાત છે પણ આ લખતાં લખતાં કવિ હરદ્વાર ગોસ્વામી યાદ આવે કે ગુજરાતીનું પણ ગુજરાતી કરવાનું ?’ હોય છે, સાહિત્યમાં ઘણા વિદ્વાનો સાદી વાતને એટલી ગૂંચવાડાભરી બનાવી દેતા હોય છે ! એમને એમાં જ પોતાનું મહત્વ લાગતું હોય છે…

હા, તો અહીંયા એક કૃષ્ણવિરહી ગોપીની વ્યથા છે. સાહિત્યમાં માત્ર અને માત્ર રાધા ચિતરાઈ છે પરંતુ ગોકુળની અસંખ્ય ગોપીઓને કૃષ્ણનું એટલું જ ઘેલું હતું. ઊંડા પ્રેમના લક્ષણો બધે સરખા જ જોવા મળે. ખૂબ હસવું હોય, ગળે વળગીને રડવું હોય, કેટલુંય કહેવું હોય, સાંભળવું હોય, મનમાં ઉત્સાહની એવી પાંખો ફૂટે કે પંખીની જેમ ઉડવું હોય ! પણ મન ભરીને રડી શકાતું નથી, યમુના સાથ આપતી નથી. હસવું છે પણ ખુશી વ્યક્ત નથી થઈ શકતી,  રાધાને વશ થયેલો કંકર એના પોતાના ગળામાં નડે છે ! મોરલીનો સૂર એટલો મન પર છવાઈ જાય છે કે એ વાચા હરી લે છે ! ઊડવામાં બાધક બને છે પોતાના જ પગની સોનાની સાંકળીઓ ! અહીં પ્રતીકાત્મક રીતે વાત થઈ છે. સરસ કવિકર્મ  છે. સોનાની સાંકળી ગોપીને નથી બાંધતી, એના પડછાયાને બાંધે છે. શરીરની અવસ્થા તો જેમની તેમ છે પણ મન રોકાયેલું છે. મન બંધાયેલું છે એટલે પાંખ મળવા છતાં ઉડાતું નથી. સમાજના બંધનો એને રોકે છે. આ વ્યથા કોને જઈને કહેવી ?

હવે યમુનામાં ડૂબકી મારવાનું બાકી રહ્યું છે જેથી કૃષ્ણ એને ગેડીદડાની જેમ બહાર કાઢે પણ કાળીનાગ ત્યાંયે ભાગ પડાવવા બેઠો છે. કૃષ્ણ એને સુવાંગ મળતો જ નથી. કદાચ કવયિત્રી માને છે અને અહીં પણ એને એ જ વ્યક્ત કરવું છે કે જીવન આખું આ પીડા એ જ તપ છે, સાધના છે. રોજબરોજના આ દુખો તેની કસોટી છે. એ સહેવાના છે અને એમાથી જરાપણ નાસીપાસ નથી થવાનું, હિંમત નથી હારવાની. આ વિરહની આગમાં બળીને જીવ સોનું થશે અને એને એ અંતિમ દશા, જેને માટે જીવ તલપાપડ હોય છે, એ પ્રાપ્ત થશે. 

કૃષ્ણભક્તિ એટલે પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ. પ્રેમીજનને કૃષ્ણ જેટલા બીજા કોઈ દેવ હૈયે વસ્યા નથી. એ જ કારણ છે કે પ્રેમની, વિરહની, પીડાની કવિતાઓ કૃષ્ણના નામે ખૂબ લખાઈ છે. જે સંતો થઈ ગયા એમને બાદ કરીએ તો આજ સુધી લખાયેલી કૃષ્ણપ્રેમની કવિતાઓમાં ખરેખર ક્રુષ્ણ માટે કેટલી છે અને કેટલી અંગત છે એ તારવવું એક સંશોધન બની જાય પણ પ્રેમમાં પડનારી અને ડૂબનારી દરેક વ્યક્તિ પોતે ગોપીભાવ અનુભવે તો એ સ્વીકાર્ય છે અને સાર્વત્રિક પણ.   

 

 

 

Older Posts »

શ્રેણીઓ