Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2018

બપોર

‘નવચેતન’ના દીપોત્સવી અંક ડિસેમ્બર – 2017માં સમાવવા બદલ રજનીભાઈ વ્યાસનો આભાર.

બપોર  

ધોમધખતી આગઝરતી આ બપોરો ઘટકઘટ

પી ગઈ ને તોય ઠંડા ઓડકારે મન ભર્યું. 

સાંકડી શેરી ને સામે સાંકડા છે મન બધા

તોયે અંદર ઊગતા રોજે હકારે મન ભર્યું.

કાલ વીતી, કાલ આવે, કાલના કલમા ઘણા

આજનો ઊગ્યો સમય સૂરજ અમારો, મન ભર્યું. 

છોડ દીવો, છોડ બત્તી, છોડ ખોજો જ્યોતની

એક પ્રગટે પંડ માંહી, એ ઝગારે મન ભર્યું.

હો ભલેને માંડ એકલ પાંદડીની છાંયડી

વૃક્ષતા ઘેઘૂર છલકે છાતીએ રે, મન ભર્યું. 

તું જ મોજું તું જ દરિયો, ઘૂઘવે તું આંખમાં

રેતનો હું કણ મને છે તું સંવારે ; મન ભર્યું.

બારણાં ખુલ્લાં અને છે બારીઓ ખુલ્લી બધી

આવવું જો હોય તારે, આવકારે મન ભર્યું.  … લતા હિરાણી   

  …………..

 

Advertisements
Posted by: readsetu | જુલાઇ 20, 2018

KS 60

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 60  > 6 નવેમ્બર 2012

કશું ન પૂછો – લતા હિરાણી

પરીને દેશ સરવું છે, હવે આપો રજા અમને !

વગર પાંખે પ્રસરવું છે, હવે આપો રજા અમને !

નથી કોઇ સ્પષ્ટ કારણ ભાગવાનું, કંઈ નથી અગવડ

સ્વરૂપ નોખું જ ધરવું છે, હવે આપો રજા અમને !

ઘણાંએ તપ કીધાં પોતીકી પળને પામવા માટે,

હવે બસ ત્યાં જ ઠરવું છે, હવે આપો રજા અમને !

ઉબડખાબડ ને ઝાડી ઝાંખરામાં, કંટકો વચ્ચે,

ઝરણની જેમ ઝરવું છે, હવે આપો રજા અમને !

મળ્યું છે એમ ઉડવું…. આંબતાં પહેલાં જ પટકાવું

ને સોંસરવા નીસરવું છે, હવે આપો રજા અમને ! ………………. મીનાક્ષી ચંદારાણા

મીનાક્ષી ચંદરાણાની આ ગઝલ આમ સાવ સરળ લાગે, દેખીતી રીતે વાત મુક્તિની છે, જ્યાં છે, જેમ છે, તેમાંથી છૂટવાની છે. પંક્તિએ પંક્તિએ નારો ગૂંજે છે, ‘હવે આપો રજા અમને..રજા માંગવાના ક્યા ક્યા કારણો છે ? કેવી કેવી પરિસ્થિતિ છે જેને કારણે રજા માંગવી પડે છે !! તો કવયિત્રી કહે છે, ‘નથી કોઇ સ્પષ્ટ કારણ ભાગવાનું, કંઇ નથી અગવડ..લો બોલો, અગવડ નથી, તકલીફ નથી તો પણ જવું છે, કારણ એ કે સ્વરૂપ નોખું જ ધરવું છે’, કારણ એ કે ઝરણની જેમ ઝરવું છે’, કારણ કંઇક એમ કે મનગમતા પ્રદેશોમાં પરીની જેમ વિહરવું છે, સરવું છે… મનગમતી રીતે મોજ પડે એ કરવું છે.. કોઇ પણ સ્ત્રીને આ કલ્પના જ સુખ આપી જાય કેમ કે પોતાના ઘર, સંસાર અને સગાંસંબંધીઓ તરફની જવાબદારીઓમાં મોટેભાગે એ એટલી બધી ફસાયેલી રહે છે કે ન પૂછો વાત ! પણ રજા માંગવાના આ બધાં કારણૉ વેલિડ હોવાં છતાં મુખ્ય અને સૌથી વજનદાર કારણ છે, ‘પોતીકી ક્ષણને પામવાની તરસ !!

પોતીકી પળને પામવાની તરસ એ આ ગઝલનું હાર્દ છે. જેના હૈયામાં કંઇક કરી બતાવવાની હોંશ છે, જેનામાં કશુંક સર્જનબુંદ, કલાનો આછો અજવાસ, બહાર પ્રગટવા ઝંખે છે એ જાણે છે કે એના માટે થોડીક પોતીકી પળ, પોતાનો સમય, કેટલો જરૂરી છે !! એવો સમય કે જ્યારે એ માત્ર પોતાની સાથે જ હોય. એ ખુદમાં જ ખોવાયેલી રહી શકે. એ સમય, માત્ર અને માત્ર એનો પોતાનો હોય.. કવયિત્રી કહે છે, એને માટે કેટલાં તપ કર્યાં પણ કંઇ ન વળ્યું. અરે, અમને તો ઊડવાનું યે એવું મળ્યું છે કે ઊંચાઇ આંબતાં પહેલાં જ પટકાઇએ. હવે તમે રજા આપો તો અમે એ પળને પામીએ, એ પામીશું તો અમે ઠરીશું ! એ પળ પ્રાપ્ત થશે તો અમે કંઇક જુદા જ હોઇશું. ઉબડખાબડ પંથની વચ્ચે, ઝાડી-ઝાંખરા ને કાંટાઓ વચ્ચે અમે ઝરણ થઇ વહી શકીશું. અમારી મુક્તિ એ અમારું બળ બની રહેશે અને એમાં જ અમારા અસ્તિત્વનું સાર્થક્ય હશે. !!

પોતીકા સમયનો ઉઘાડ માત્ર સ્ત્રીના જીવનમાં જ નહીં, એની આસપાસ જીવનારા સૌને માટે અજવાળું પાથરી જાય છે. નાનકડી આ ગઝલમાં સમસ્ત સ્ત્રી જગતની સંવેદનાઓ હળવાશથી પણ સ્પર્શી જાય એવી રીતે વ્યક્ત થઇ છે. શબ્દો સરળ છે, દેખીતી રીતે ભાવ સમજાય એવો છે અને આ સરળતામાં કવિતા આબાદ રીતે ખૂલી જાય છે. પોતીકી પળને પામવાની મથામણ લગભગ દુનિયાભરની સ્ત્રીઓએ ક્યારેક ને ક્યારેક કોઇને કોઇ રીતે અનુભવી હશે. કોઇકને એ લાંબા સંઘર્ષ પછી અંતે મળી હશે, કોઇકને એ માટે જીવનભર પ્રતિક્ષા કર્યા પછીયે પ્રાપ્ત નહીં થઇ હોય. કોઇકની જિંદગી જ એવી રીતે વીતી હશે કે પોતીકી પળ હોવાનું જેણે સ્વપ્નું ય નથી જોઇ શકી એમને અર્પણ શ્રી ધીરુબહેન પટેલનું આ અછાંદસ કાવ્ય થોડું ટુંકાવીને,

મા

જગતભરના કવિઓએ

પ્રશંસાના પુષ્પોમાં દાટી દીધી તને

સુગંધના એ દરિયામાં તણાઇ ગઇ તું

ને ભૂલી ગઇ કે તું માત્ર માતા નથી

છે એક વ્યક્તિ જેનું કંઇક કર્તવ્ય છે

પોતાની જાત પ્રત્યે…….

રૂધિરનો માર્ગ પણ એકમાર્ગી નથી

હોય તો જીવન અટકી જાય

સ્નેહનો પ્રવાહ શા સારુ એકમાર્ગી ?

Posted by: readsetu | જુલાઇ 19, 2018

નરસૈયાનું નામ જ લેતાં

જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે– નરસિંહ સર્ગ મુદ્રાના કાવ્યોનું એક સરસ સંપાદન શ્રી ગુણવંતભાઈ વ્યાસે કર્યું છે. રૂપાયતન’, જુનાગઢ, (2018) દ્વારા પ્રકાશિત આ પુસ્તકમાં શ્રી ગુણવંતભાઈએ નરસિંહ મહેતા વિશે લાંબો સંશોધનલેખ આમાં આપ્યો છે જેનું એક અલગથી નાનકડું પુસ્તક થાય તો ખૂબ ઉપયોગી બને. કુલ એકસો છવ્વીસ કવિઓની નરસિંહ મહેતા સંબંધે રચનાઓનો આમાં સમાવેશ થયો છે. એમાં ઝૂલણા છંદમાં એક મારી રચના પણ છે એનો આનંદ અને એ બદલ શ્રી ગુણવંતભાઈનો આભાર.   

નરસૈયાનું નામ જ લેતાં

આદિ તું, મધ્ય તું, અંત તું શ્રીકવિ, પૂર્ણને પામિયો શ્વાસ તારો

તું જ ગોપી મહીં, તું જ કાના મહીં, વાંસળી-સૂરમાં વાસ તારો.

હાથ કરતાલ ને એ ચરણ નાચતાં, રાગિણી રાગનો રાસ થાતો

શામળા સંગ જે પ્રેમરસ પામતો, ઉર મહીં કેમનો એ સમાતો !

નીરખે આભમાં હરજીને હરઘડી, બાથમાં હરપળે એ જ ભાસે

સળવળે રોમમાં, નેણમાં ઝળહળે, પંડમાં હે પ્રગટ પરમ હાસે.

શ્હેર જૂનાગઢે શ્રી હરિને સ્મરી, કુંડ દામોદરે કેલિ કરતો

નાગરી નાતનો વંશવેલો રૂડો, કૃષ્ણના ગાનમાં લીન થાતો.

એ જ ગિરનારની વ્હાલની વાંસળી ને તળેટી તણો તાલ વાજે

નરસીના નાથને જોડી કર વીનવું, ઝૂલણા છંદથી આભ ગાજે.  –  લતા હિરાણી

 

શબ્દ સૃષ્ટિ > એપ્રિલ 2017  

શ્રી ગુણવંતભાઈ વ્યાસ સંપાદિત નરસિંહ કાવ્યોનું સંપાદન જૂજવે રૂપે અનંત ભાસેમાં સમાવિષ્ટ   

Posted by: readsetu | જુલાઇ 19, 2018

KS 59

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 59  > 30 ઓક્ટોબર 2012

હો રાજ રે – લતા હિરાણી

મારી માડીના બારણે મોગરો

હું તો ફૂલડાં વીણતી રમું રે………..રાજ

મારી સાસુના બારણે બાવળિયો

હું તો કાંટા વીણતી રડું રે….રાજ

મારી માતાને બારણે હીંચકો

હું તો હીંચકા ખાતી રમું રે………..રાજ…

મારા સસરાના બારણે ખાંડણિયો

હું તો ચોખા ખાંડતી રડું રે…………રાજ

મારી બેનીના વાળ્યા ચોટલા રે

એમાં પાંચ પાંચ ફૂલડાં ઘાલ્યાં રે………..રાજ

મારી નણંદના વાળ્યા ચોટલા રે

એમાં પાંચ પાંચ વીંછુડા ઘાલ્યા રે………..રાજ

મારી માતાએ શીરો શેક્યો રે

તેમાં ઘી રેલમછેલ રે…………રાજ

મારી સાસુએ શીરો શેક્યો રે

તેમાં દિવેલની રેલમછેલ રે……..રાજ

ગ્રામ્ય નારીનું આખું વિશ્વ જ જુદું છે. આમ તો હવે સમય અને સમાજ બંને દૃષ્ટિએ સેળભેળ થઇ ચુકી છે. ગામડામાં શહેર અનેક રીતે પ્રવેશી ચૂક્યું છે પણ આપણા લોકગીતો પરંપરાગત રીતે ગવાતાં અને એ રીતે સચવાયેલા રહ્યાં છે અને એમાં નારીવિશ્વના જે ભાવો  વણાયેલા છે એ એવા સમયનો પડઘો પાડે છે જ્યારે ઘરકામ અને પોતાનો સંસાર, ખાસ કરીને પિયર-સાસરું એમાં જ સ્ત્રીની જિંદગી પૂરી થઇ જતી. એના પોતાના ભાવોની અભિવ્યક્તિ આવાં લોકગીતોમાં થતી. કેટકેટલાં લોકગીતો અને એની રચનારીઓના નામ પણ આપણે નથી જાણતાં પણ એનું ભાવવિશ્વ આપણને ચોક્કસ સ્પર્શે છે.

પિયરમાં માડી-બેનીનો પ્રેમ અને સાસરિયામાં સાસુ-નણંદનો ત્રાસ આ ગીતમાં વર્ણવાયો છે. માતાના બારણે મોગરાની સુગંધ છે અને સાસુના બારણે બાવળિયાના કાંટા છે. માતા હિંચકા ખવડાવે છે તો સાસુ ખાંડણિયે કામ કરાવે છે. એ જ રીતે માતાના શીરામાં ઘીની રેલમછેલ છે ને સાસુ શીરામાં દિવેલ રેડે છે. લોકગીતોની આ જ વિશેષતા છે, એમાં અભિવ્યક્તિ માટે રોજબરોજની જિંદગીની વાતો અને વ્યવહારો સરસ રીતે ગુંથાયેલાં હોય. આ ગીતની સાથે સાથે યાદ આવે છે, ‘દાદા હો દીકરી, વાગડમાં નવ દેશો રે સૈ, વાગડની વઢિયારી સાસુ, દોહ્યલી રે… અને જે સાંભળી આંખના ખૂણા અચુક ભીંજાય એવું, વહુ પરના ત્રાસની ચરમસીમા સમું ગીત, ‘વહુએ વગોવ્યાં મોટાં ખોરડાં રે લોલ…..

લોકગીતો સ્ત્રીઓએ ગાતાં ગાતાં જ રચ્યાં હશે. સ્વાભાવિક છે કે કાગળ પેન લઇને એ લખવા બેઠી ન હોય એટલે રાગ, ઢાળ, લયનું મહત્વ હોય. સ્ત્રીઓ કામ કરતી જતી હશે અને આમ ગીતો રચતી જતી હશે. કેટકેટલાં લોકગીતો અને એમાં આ ગીતની જેમ જ સાસુ, સસરા કે નણંદ ઉપરાંત સાંવરિયો પણ એવી સરસ રીતે ગુંથાયેલો મળી આવે છે. મારી સગી નણંદના વીરા, રૂમાલ મારો લેતા જાજો……. મારે ટોડલે બેઠો રે મોર ક્યાં બોલે..પોતાના દરેક ભાવો, એ સુખના હોય કે દુખના, એણે ગીતોમાં આમ વણ્યાં છે..

લોકગીતોમાં પ્રવેશીએ તો એમાં કાંબી, કડલાં ને શણગાર માગતી સ્ત્રી છે, ચાંદલિયાને રોકીને સૂરજને ન ઉગવા વિનવતી સ્ત્રી છે, સરવરની પાળે આંબા ડાળે કોયલને સાંભળતી સ્ત્રી છે, ડોલતાં ડુંગરાના સપના જોતી સ્ત્રી છે ને પિયુ પાસે લાડ કરી, ત્રાંબાના બેડાની ના પાડી રૂપલા બેડાં માંગતી સ્ત્રી પણ છે. ભાઇની બેનીના ગીત મળે છે તો માવડીની પ્રીતના ગીત પણ મળે છે….. લોકગીતોનો એક દરિયો છે અને ગ્રામ્યસ્ત્રી એમાં ખૂબ ખીલી, ખુલી, વિસ્તરી છે… એટલી હદ સુધી કે જાણે સ્ત્રી એટલે જ ગીત..

(આ ગીતની એક કડીના શબ્દો, ‘મારી બેનીના વાળ્યા ચોટલા રે….અને મારી નણંદના વાળ્યા ચોટલા રે…’. એનો અર્થ એવો થાય કે વહુએ પોતાની બેનીના ચોટલામાં પાંચ ફૂલડાં નાખ્યાં અને નણંદના ચોટલામાં વીંછુડા. સમગ્ર ગીતનો ભાવ જોતાં અને પરિસ્થિતિ જોતાં કે જ્યારે વહુ ઘરમાં સાસુ નણંદના ત્રાસથી એને સાંવરિયો પણ બચાવી શકે નહીં, એવા સમયમાં વહુ નણંદના ચોટલામાં વીંછી કેવી રીતે નાખી શકે ? એટલે મૂળ શબ્દો કદાચ આમ હશે મારી બેનીએ વાળ્યા ચોટલાને મારી નણંદે વાળ્યા ચોટલા’…. જેમ કે માએ શીરામાં ઘી રેડ્યું અને સાસુએ દિવેલ, એમ જ બેનીએ ચોટલામાં ફૂલડાં નાખ્યાં અને નણંદે વીંછુડા નાખ્યા. પરંતુ જે સંગ્રહમાંથી મેં લીધું, અહીં ફેરફાર કર્યા વગર એમ જ મૂક્યું છે, એટલે આટલી નોંધ મૂકું છું.)

Posted by: readsetu | જુલાઇ 18, 2018

KS 58

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 58  > 23 ઓક્ટોબર 2012

મારે રમવું છે – લતા હિરાણી

ઢીંગલી જેવાં લાગીએ છતાં આપણે મોટાં બહેન રે

કાંખમાં રમે ભાઇલા બબ્બે હોય પછી શાં વેન રે..

ભરબપ્પોરે રમવું પડે ઘમ્મવલોણું ઘમ્મ રે

તડકાને પણ ટાઢક વળે પગલી લીલીછમ્મ રે.

સ્હેજ ઘેરાતી આંખને ફૂટે એક સોનેરી ડાળ રે

દૂરથી ત્યાં તો દોડતાં આવે સપનાં નાનાં બાળ રે.

મન ફાવે ત્યાં બાંધીએ પાછાં તોડીએ ઊંચા મહેલ રે

આપણે તો ભાઇ જ્યાં જુઓ ત્યાં રેતની રેલમછેલ રે.

પાડવા ધારો એટલી એમાં પડશે રૂડી ભાત રે

ધૂળની નાની ઢગલી જેવી આમ અમારી વાત રે… કૃષ્ણ દવે 

કવિતા એ સંવેદનોની અભિવ્યક્તિ છે અને મોટાભાગના કાવ્યો સ્વસંવેદનો વ્યક્ત કરતાં હોય છે.. પણ બીજાની વેદના વિશે ને એમાંય એક મજૂરની દીકરી, જે હજુ પોતે ઢીંગલી જેવી છે, એની રમવાની ઉંમર છે ને એ ઝાડના છાંયે ક્યાંક કાંખમાં નાનકડા ભઇલાને તેડીને  ઊભી છે, એવી આ નાનકી છોકરી કેવું અનુભવતી હશે એ સંવેદી એના પર કાવ્ય સ્ફૂરવું એ જબ્બર પરકાયાપ્રવેશ માગી લે છે અને કવિ કૃષ્ણ દવે આ ખૂબ સફળ રીતે નિભાવી શક્યા છે. આવું ધ્યાન જવું એય એક દાદ માગી લે એવી ઘટના ખરી જ.

આ એક ઢીંગલી જેવી મજૂર કન્યાનું ગીત છે. પોતે હજી ઢીંગલી જેવી પણ તોયે નાનકડા બબ્બે ભઇલા કાંખમાં વળગતા હોય ત્યારે એ નાનકીને મોટીબહેન બની જવું પડે. અદ્દલ કાઠિયાવાડી શબ્દ ‘વેન’ એટલે કે જીદ. બે નાના ભાઇની મોટીબેન કોઇ ચીજ માટે વેન ન કરી શકે. નાની છે એટલે રમવાનું મન તો એને થાય જ પણ કવિ કહે છે, ‘ભરબપ્પોરે રમવું પડે, ઘમ્મવલોણું ઘમ્મ રે’  જુઓ, કેટલી સાંકેતિક રીતે કવિએ આ છોકરીની વાસ્તવિકતાને વ્યક્ત કરી છે. એ બપોરે જ નવરી પડે. ઘમ્મવલોણું ઘમ્મ એટલે સવારનો સમય,, ત્યારે એણે ઘરકામમાં માને મદદ કરવાની છે, એ નવરી પડે છે ભરબપ્પોરે… આમ તો નવરીયે શાની ? મા મજૂરીએ છે એટલે કાંખમાં બબ્બે ભઇલાને સાચવવાનું કામ તો છે જ. ત્યારે એ રમે તોય રમે કેમ ? કૂણી કૂણી પગલીઓ, એટલી કૂણી કે ભરબપ્પોરના તડકાનેય ટાઢક વળે !! …

થાકથી એની આંખ ઘેરાય છે ને દૂરથી નાનાં બાળ જેવાં સપનાં દોડતાં આવે છે. એના માટે રાહતની, કહો સુખની આવી જ પળો છે. વાસ્તવ તો ઘણું ક્રૂર છે પણ જરીક મીંચેલી આંખોમાં એની બાળકલ્પનાએ જે ઇચ્છ્યું છે એ સપનારૂપે એને આવી મળે છે.. એની આંખ સામે ભલે મોટાં મોટાં આવાસો ચણાય છે પણ એના માટે તો રેતીના જ મહેલ. ભઇલાને સાચવતાં રેતીના ઢગલામાં એને રમવાનું ને રહેવાનુંય એમાં.. એમને માટે રેતી/ધૂળના જ આશરા… બાંધો, તોડો, વસો કે ખાલી કરો.. ફૂટપાથ પર રહેનારી બાળકીના સપનાં પણ કેવા હોય ? મજૂરને માટે કોઇ સ્થાયી વસવાટ નથી હોતો. મને શ્રી ધ્રુવ ભટ્ટની નવલકથા ‘સમુદ્રાન્તિકે’નો એક સંવાદ યાદ આવે છે, કથાનો નાયક પોતાનો સામાન ઉંચકનારને પૂછે છે, ‘તારે રહેવાનું ક્યાં ?’ અને એ જવાબ આપે છે, ‘અમારે મજૂરિયાંવને વળી ઘર કેવાં ? જ્યાં કામ મળે ન્યાં રઇએ’.

પછીની છેલ્લી બે પંક્તિમાં કવિ જરા કહે છે…’પાડવા ધારો એટલી એમાં પડશે રૂડી ભાત રે, ધૂળની નાની ઢગલી જેવી આમ અમારી વાત રે..’ એ નાનકડી દીકરીને કદાચ સુખ કે દુખનું ભાન નથી. એની સામે, એની પાસે જે આવે છે, એ તો બસ એ જીવ્યે જાય છે. તત્વજ્ઞાનીઓ કહે છે એમ વર્તમાનમાં જીવો, કદાચ એવું જ આ બાળકી જીવી રહી છે, ભલે સભાનપણે નહીં. અને બહુ સરસ વાત છે કે એની જિંદગી જ ધૂળની નાનકડી ઢગલી જેવી છે, કોઇ એમાં રૂડી ભાત પાડવા ધારશે તો એમ નહીંતર હવાના ઝપાટે ઊડી જશે.

આખાયે ગીતનું વિષયવસ્તુ એક મજૂરની દીકરી છે જેના નસીબમાં તડકા જ તડકા છે છતાંય કવિએ ક્યાંય એમાં દયા કે લાચારીનો ભાવ ઉપસવા નથી દીધો. રેતમાં રમતી દીકરીને એની મોજમાં બતાવી છે ને છેલ્લે રેતની ઢગલી જેવી એની જિંદગી, આમ જુઓ તો નગણ્ય છતાં કોઇની લાચારી વગરની જ.. હા, ‘મન ફાવે ત્યાં બાંધીએ પાછા તોડીએ ઊંચા મહેલ રે….’ કેટલું બધું કહી જાય છે આ પંક્તિઓ !!..

ધૂળમાં ભાત પાડવાની વાતે શેરીની ધૂળમાં પગથી લંબચોરસ અને એમાં આઠ ચોકઠા દોરી અઠ્ઠક દાવ રમ્યાનું યાદ આવે છે ને ભલે સુખી ઘર તોયે મોટીબેન હોવાને નાતે વધારે ભાગે ચોથા નંબરના ભાઇ અને પાંચમા નંબરની બહેનને વારાફરતી કેડમાં ખોસી રમાડ્યા કરતી એય યાદ આવે છે..   

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 17, 2018

KS 339

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 339 > 10 જુલાઇ 2018

તેરે જાને કે બાદ – લતા હિરાણી

લાઇટનું બિલ ભર્યું આજે

કપાયેલા ટેલિફોનનું

કરાવ્યું મેં કનેકશન

પહેલી વાર બેંકમાં જઇ ચેક ભર્યો

થોડાઘણા પૈસા ઉપાડ્યા મેં,

પહેલી વાર ટીંકુડાની સ્કૂલમાં જઈ

અરજી કરી ફ્રીશીપની

ગઇકાલે રેશનના કાર્ડમાંથી

એક નામ કરાવીને આવી કમી

આ બધું મેં

પહેલીવાર કર્યું

તારા ગયા પછી ………. સતીશ વ્યાસ

લાઇટબિલ ભરવું, કપાયેલા ટેલિફોનના કનેકશનનું ફરીથી જોડાણ મેળવવું કે બેંકમાં ચેક ભરવો, પૈસા ઉપાડવા…. આવા કેટલાય કામો આમ જુઓ તો તદ્દન યાંત્રિક. રોજબરોજના કામોની યાદીમાંના એક. કોઈકના માટે એ ફરજનો એક ભાગ તો કોઈકના માટે વેંઢારવો પડતો ભાર.

કવિતાની ખૂબી ત્યાં છે અથવા કહો કે કવિની ખૂબી ત્યાં છે કે એ સાવ નકામી ને યાંત્રિક લાગતી બાબતોમાં જીવ રેડી શકે છે ! અને અહીં તો હૃદયને ઝકઝોરી નાખે એવી વાત એ છે કે જ્યાં એકબાજુ  જીવન નામનું તત્વ જતું રહે અને એ જ કારણ બને કે નિર્જીવ લાગતી બાબતો સચેત થાય !

કશુંક પણ જ્યારે પહેલી વાર થાય ત્યારે એ મોટેભાગે આનંદનો વિષય હોય. પહેલી વાર માતૃત્વ ધારણ કરવું, પહેલા બાળકનો જન્મ, બાળકને પહેલી પાપાપગલી કે કાલીઘેલી વાણી, શાળા-કોલેજનો કે નોકરીનો પહેલો દિવસ ! આવું તો કેટલુંય….. ફૂલટાઇમ ગૃહિણી તરીકે જીવતી સ્ત્રી પણ જ્યારે બહારના કામો, બેંકમાંથી પૈસા ઉપાડવા કે બીલો ભરવા જેવા કામો કરતી થાય છે ત્યારે એને આનંદ આનંદ હોય છે. એમાં પણ જેણે ઘર સંભાળવાનું જ કામ કર્યું છે એના માટે ઘરની બહાર નીકળીને કશુંક શીખ્યાનો, કર્યાનો જબરો ઉત્સાહ ને ઉમંગ હોય છે. આ જ કામો એક સ્ત્રીના માથે આમ જુદી રીતે આવે ત્યારે કેવી કરુણતા સર્જાય છે એ તો જેને વીતી છે એ જ જાણી શકે.

એક સ્ત્રી કે જેણે આવા કામો માટે ઘરની બહાર કદી પગ નથી મૂક્યો ! ને હવે કિસ્મતે એની માથે ઠોક્યું છે. એ જવાબદારી સંભાળનારો, આ કામો કરનારો એને અચાનક નોધારી છોડીને જતો રહ્યો છે. હવે એણે પોતાના અસ્તિત્વની લડાઈ જાતે લડવાની છે. આસપાસ લોકો હોય છે, મદદ પણ કરે છે પરંતુ એ કેટલા દિવસ ? હવે એણે બધું શીખી લેવું પડશે ! બધા મોરચા જાતે સંભાળવા પડશે.

બેંકમાં કે અગત્યના કાગળો પર સહી કરતાં આજ સુધી જે ચાલતી હતી એ સહી એની આંખો સામે પથરાય છે ને કાગળ પરના શબ્દોની આડે એક ભીનું આવરણ રચાઈ જાય છે. લાઇટનું કનેક્શન તો પૈસા ભરવાથી જોડાઈ જશે પણ જીવનમાં જ્યાં કનેક્શન તૂટ્યું એને હવે કેમ કરીને જોડવું એ સવાલ હવે એને આખી જિંદગી પીડવાનો છે અને એનો કોઈ જવાબ ક્યારેય નથી મળવાનો ! ટીંકૂડાની ફ્રીશીપની અરજી કરટી વખતે, એ ફોર્મ હાથમાં કેટલી વાર ધ્રૂજયું હશે, અક્ષરો કેટલીવાર સાવ અજાણ્યા બની ગયા હશે, ધૂંધળા થઇ ગયા હશે, એની સામે બેઠેલા ક્લાર્કને ખબર ન જ પડે. રેશનકાર્ડમાંથી નામ કમી કરાવવું તો પડે જ…. એ હકીકત છે અને હૈયાના દસ્તાવેજમાંથી એ નામ કદી કમી ન થઈ શકે એ પણ એક બીજી હકીકત છે. નવું રેશનકાર્ડ આવશે, નવું હૈયું ક્યાંથી લાવવું ? સ્કૂલમાં ફ્રીશીપ તો મળી જશે, પીડાના પહાડને કોઈ કમી નહીં થઈ શકે…. આજ સુધી આવેલા સર્ટીફીકેટો ઘરમાં મઢાવીને રાખ્યા છે, ને હવે આ મરણનું સર્ટીફિકેટ ! જોઈતું જ નથી….. ડૂચો કરીને ફેંકી દેવું છે, જે નથી થઈ શકતું. ખેર… આ એક કડવી વાસ્તવિકતા છે અને એને સ્વીકાર્યા વગર છૂટકો નથી !

ભાવકને હલબલાવી નાખે એવું કાવ્ય પણ જેને આ ખુદનો અનુભવ છે એને આ શબ્દો ફરી એકવાર મધદરિયે ડૂબાડી દેશે !   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 17, 2018

KS 340

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 340 > 17 જુલાઇ 2018

લ્યો, આ મેં કહી દીધું !  – લતા હિરાણી

ઉખડી જવાની શંકા છતાં હું જામી પડું,

અને શંકા સાચી પણ પડે,

મને લોકો ના કહેવામાં ખચકાતા નથી

તોય હું પાછું

પૂછી પણ લઉં !

બેસવા માટે તેઓ પાછલી પાટલી આપી દે કદી

શું થયું ?

હું બેસી પણ જાઉં !

ચહેરો જોઈ, ફિક્કુ હસી, મોં ફેરવી લેનાર છે ઘણા,

એના ચહેરા સામે

પાછી ઊભી પણ થાઉં !

તમે મને વાંચો અને હુહ કહી પાનું ઉથલાવી દ્યો

શક્ય છે, બીજે પાને

બીજી વાતે હું ફરી પણ મળું !

મસ્તિક સાથે કાન જગ્યાએ જોડાયેલા છે

જ્યાં તમારાં છે

હતું અઘરું તોય

આંખ આડે કાન કરવાની કળામાં

મને રસ પડ્યો.  …..  કુસુમ પટેલ વિવેકા

આંખ આડે કાન કરવા બહુ જાણીતો પ્રયોગ છે. સીધો સાદો અર્થ કે જેને જે કરવું હોય કરે, આપણે જોવું નહીં, ધ્યાન દેવું નહીં. જ્યાં થતું હોય ત્યાંથી મોં ફેરવી લેવું. કાન તો બિચારા જોઈ શકવાના નથી અને એણે સાંભળવું પણ નહીં. ધ્યાન દેવાની વાતમાં જોવું, સાંભળવું બંને આવી જાય ને ! એટલે ગદ્યકાવ્ય વાંચતાં સૌથી પહેલું મનમાં જે આવ્યું તે લોકો તો કહ્યા કરે, આપણે આપણું કામ કરવાનું !”

કાવ્યની નાયિકા પણ એવા સ્વભાવની છે. મૂળ વાત ધાર્યું કરવાની છે. તમે ગમે તે વિચારો પણ હું કરીશ જે મારે કરવું છે. તમે નહીં ધાર્યું હોય ત્યાં મળી જઈશ. ના પાડશો તોય ટપકી પડીશ. પાછળ રાખી અપમાન કરશો તોય હું ત્યાંથી ખસીશ નહીં ! મારી અવગણના કરશો એથી મને બહુ ફેર નહીં પડે ! હું તો જ્યાં જવું હશે ત્યાં જવાની અને રહેવું હશે ત્યાં રહેવાની ! તમે જોઈ લો, તમારે જે કરવું હોય કરીને ! મને કાંઇ ફેર નહીં પડે !

વાતને એક હકારાત્મક દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો બહુ મજાની છે. સ્ત્રીઓને સહેવી પડતી મુશ્કેલીઓ કે અન્યાય સામેનો આ જડબાતોડ જવાબ છે. સ્ત્રી કે કોઈપણ, જેમની સાથે અન્યાય થાય છે સહુ કોઈ આ મિજાજ કેળવે તો એમની અડધી મુશ્કલીઓ દૂર થઈ જાય એ નક્કી ! કોઈનું સારું જોનારા કે ભલું ઇચ્છનારા લોકો ઓછા જ હોય છે. બીજાની લીટી નાની કેમ કરવી, કેમ અને કેવી રીતે બીજાને પાછળ રાખવા, અવગણવા અને પોતે આગળ નીકળી જવું, એમાં મોટાભાગના લોકોનું ધ્યાન કેન્દ્રિત રહે છે ! આવા સમયમાં પોતાની મરજી જાળવવી, સાચવવી ને સલામત રાખવી એ કળા માંગી લે છે ! એને ભલે આપણે ‘આંખ આડે કાન’ કરવાની નહીં પણ ‘મનની મુરાદ પૂરી કરવી’ એવું જરૂર કહી શકીએ. એક સીધી સાદી વાતને રચનાત્મક રીતે કહેવાની કળા પણ આપણે આમાં જોઈ શકીએ ! 

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 16, 2018

KS 57

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  57  > 16  ઓક્ટોબર 2012

વ્હાલની હેલી – લતા હિરાણી

વ્હાલમ તારે ફળિયે હું તો વ્હાલ થઇને વરસું

ઝરમર ઝરમર વરસું તોયે સરવર થઇને તરસું

બંધ ઓરડે અબોલ હૈયાં ધીમું ધીમું મલકે

પારિજાતનાં ખરખર ખરતાં ફૂલ બનીને છલકે

બુંદ બનીને ઝરતી નરવી લાગણીઓની ભાષા

આવ, આવ હે રાત ! સૂરજની કેમ કરું હું આશા !

અણધારી વૃષ્ટિની ધારે ધારે સાજન ભીંજ્યાં

ખોબે ખોબે નેહ પીધો, ને નવાં નવાણો સીંચ્યાં…… નલિની માડગાંવકર

 

આ સંવાદ છે, પ્રિયતમ સાથેનો અને સ્વ સાથેનોય. એવુંયે ખરું ને કે પ્રિયતમને જે કહેવાનું હોય એને ઘણીવાર શબ્દોની જરૂર ન પડે !! મનમાં ને મનમાં એ ગૂંજે એ એની મેળે જ્યાં પહોંચવાનું છે ત્યાં પહોંચી જાય !! પણ આવું એકત્વ ભાગ્યશાળીને જ મળે હોં !!

રસતરબોળ હૈયે છલકાતી નાયિકાના આ ગીતમાં પ્રવેશતાં જ ભીંજાઇ જવાય એવું છે. બહાર રહીને એનું આચમન ન થાય, અહીં પલળવું જ પડે. જે નરવું ને નકરું વહાલ થઇને વરસે છે એય તરસે તો છે જ. પ્રીતની આ રીત છે.. અને આશ્ચર્યની વાત એ છે કે પોતે સરવર થઇનેય તરસે છે !! પ્રેમીના વધામણાં કે એના વલોપાત કંઇક જુદા, અનોખા જ હોય !! એમાં શબ્દને પકડવા જઇએ તો ભાવ છૂટી જાય. એ જ ભાષા ને એ જ શબ્દ પણ એ સામાન્ય જન વાપરે ત્યારે એની છાયા જુદી હોય ને પ્રેમીના મુખેથી સરે ત્યારે એના રંગ જુદા હોય…(આજના યુવાનોની સાંકેતિક શબ્દાવલિ સાથે આ વાતને કોઇ સંબંધ નથી મિત્રો.)

ઓરડા બંધ છે, હૈયાં પણ અબોલ છે, શબ્દને અહીં પ્રવેશ નથી પણ કંઇ છૂપુંયે રહેતું નથી… વેરાતું રહે છે, પારિજાતના ફૂલની સુગંધ બની.. લાગણીને ક્યાં ભાષા હોય છે ? એ કદીક હોઠના હળવા મલકાટમાં, નજરના આછા છલકાટમાં કે સ્પર્શના નરવા પમરાટમાં વ્યક્ત થઇ જાય છે !! અહીં મિલનની ભાષા કેવી મધુરતાથી વ્યક્ત થઇ છે !! બુંદ બનીને નરવી લાગણી ઝરે છે. ‘નરવી’ શબ્દ પણ અર્થસભર છે. લાગણી એવી છે જે હૈયાની હામ વધારે. ને આમ બધું બેય કાંઠે છલકાતું હોય, છાકમછોળ હોય, ત્યાં સૂરજને આવકાર શેનો હોય ? નાયિકાને રંગીલી રાતની ખૂટે નહીં એવી ખેવના છે..ખોબે ખોબે નેહ પીવાય છે ને તોય ધરવ નથી થાતો. પ્રિયતમનો સ્પર્શ થાય છે ને અંગે અંગમાં નવું સૌંદર્ય ખીલી ઊઠે છે. અણધારી વૃષ્ટિમાં ભીંજાવાય છે ને તોય મન ભરાતું નથી..

 

પ્રસ્તુત ગીતમાં છલકાતી ભરતી જ ભરતી છે. પ્રણયની તીવ્રતા છે. પૂરું ખુલેલું ને ખીલેલું આ ગીત છે. સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ, દેહ અને દિલની અનુભુતિ અહીં વ્યક્ત થાય છે એટલે જ ચાર દિવાલો અને રાતની ઝંખના સાથે ખુલ્લાં ફળિયાને અને વહાલ થઇને વરસવાની ઝંખનાએ પણ પોતાનું સ્થાન લીધું છે. પ્રિયતમમાં પૂરો વિશ્વાસ અને શ્રદ્ધા અહીં વ્યક્ત થયાં છે. કોઇ ઇર્ષ્યાકે માલિકીની ભાવના નથી.. નાયિકાને બસ વરસવું છે, વરસવું છે ને વરસવું છે… સાચો પ્રેમ આ જ કહે છે. આપતાં રહો ને બસ આપતાં જ રહો, તમને શું મળશે એની કોઇ ખેવના વગર, કોઇ ગણતરી વગર, કોઇ અપેક્ષા વગર… અને જેને આમ માત્ર આપવામાં જ સુખ અને સંતોષ મળે છે એ જ પ્રેમ કરી જાણે છે, એ સ્નેહ સાગરમાં તરી જાણે છે. અમથું નથી કહ્યું કે પ્રેમ કરવો એ ખાંડાની ધાર પર ચાલવા જેવું છે.. તો સાથે સાથે એય વાસ્તવિકતા છે કે આ ધાર બહુ ઓછા પાર કરી જાણે છે. સાથ એટલે શું એની ખબર ધીમે ધીમે અને ક્યાંક બહુ મોડી પડે છે બાકી એક છત તળી જીવી લેવું એનું નામ સાથ થોડું છે ?. પણ આ તો જરા જુદી વાત થઇ… અહીં, આ કાવ્યમાં તો આપણે પ્રણયની મોસમ પૂરબહારમાં માણી લઇએ…

 

લગભગ ગ્રામ્ય શબ્દોના ઉપયોગવાળું, પહેલેથી છેલ્લે સુધી એકધારું વહેતું જતું લયબધ્ધ આ ગીત પ્રણયીજીવોને વહાલું લાગે જ, ગીતના હિંચકે ઝૂલનારા જીવોનેય મીઠું લાગે.  આ એક નાયિકાની અભિવ્યક્તિ છે તો કંઇક આવી જ અભિવ્યક્તિ નાયકનીયે જોઇએ..

 

કવિ ગુલામ મોહમ્મદ શેખની આ પંક્તિઓ સાથે,

વરસે ફોરાં, આજ ફરી પાછાં વરસે ફોરાં

કંઠને ભીડી બાથ તારા હાથ વળ્ગ્યા’તા, ભોળી !

ને પગ નીચેની ધૂળમાં કેવી બેઠી હતી તું નેણવા ઢોળી !

સૌરભભીની રેણ ને આપણાં ભીંજતા’તા બેય કાળજે-કોરાં

આજ ફરી પાછાં વરસે ફોરાં…

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 14, 2018

KS 56

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 56  > 9 ઓક્ટોબર 2012

મુક્તિની ઉડાન – લતા હિરાણી

જોઇ રહું છું, પાંખમાં આખું આકાશ

અને ચાંચમાં આખું જગત લઇ ઉડતા પંખીને

એની મસ્તીમાં, એના લયમાં

મુક્ત મનહૃદયે કેવી ઉડાન ભરી રહ્યું છે !

મનને ગમે તે વૃક્ષની ડાળીએ

મનચાહ્યા તણખલાં વીણી

પોતાનું એક આગવું એકાંત ગૂંથે છે

આપણે તો બહુ બહુ દિવાલો ચણીએ

ઘર બાંધીએ ને બાંધીએ વાડ

જ્યારે એ રચે છે હૂંફાળું હોવાપણું

ચણવું-બાંધવું, રચવું-ગૂંથવું

એમાં શો ફરક છે એ આપણે

કદી નહીં સમજી શકવાના

પંખી ઊડે છે ત્યારે એ માપતું નથી

પવનને, અંતરને, એની ઉડાનને

અને આકાશને

એ તો ઊડ્યા જ કરે છે

પોતાની મુક્તિનાં ગીતો ગાતું ગાતું

પાંખમાં ભરીને હળવું સ્વાતંત્ર્ય

હું જન્મે નારી

સલામત, સુખી, સંપન્ન અને સ્વતંત્ર પણ

છતાં ક્યારે ગાઇ શકીશ ?

પંખીની જેમ મુક્ત ગાન

ક્યારે ?……….. પ્રજ્ઞા પટેલ

પ્રજ્ઞા પટેલનું આ એક સંપૂર્ણ નારીવાદી અછાંદસ કાવ્ય છે.. મહાનગરોમાં વસતાં અને એ વાતાવરણને શ્વસતા માનવીઓ માટે સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય કદાચ હવે એક સવાલ ઊભો કરે !! રજાઓમાં હોટલ-રેસ્ટોરંટમા ઊભરાતી વસ્તી અને છાપાંઓ-સામયિકોમાં છપાયેલા ફોટાઓમાં ઉઘાડી અર્ધનગ્ન સ્ત્રીઓને જોતાં સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્ય હવે ક્યાંક અટકવું જોઇએ એમ લાગે પરંતુ વાસ્તવિકતા સાવ એવી નથી. આમ જોઇએ તો આવો વર્ગ સમાજમાં કેટલા ટકા ? આવા મહાનગરોમાંયે સ્ત્રી હજી પતિ કે સાસરિયાના જુલ્મો સહે છે. નિમ્ન કે મધ્યમ વર્ગની તો ખરી જ પણ કહેવાતા આધુનિક અને શિક્ષિત કુટુંબોમાંયે ઉચ્ચ ડિગ્રીધારી અને ઉચ્ચ હોદ્દા પર નોકરી કરતી સ્ત્રીને મેં સાસરિયામાં ગુલામ જેવી દશામાં મારી સગી આંખોએ જોઇ છે. જેને પોતાની મરજી મુજબ જીવવાનો કે ઘરની કોઇ બાબતમાં નિર્ણય લેવાનો જરાય હક નથી. અને ત્યારે પ્રજ્ઞા પટેલનું આ કાવ્ય યથાર્થ લાગે છે.

આમ જુઓ તો અકળામણથી ભરેલા થોડા બોલકા (કેમ કે વિષય જ એવો છે) આ કાવ્યમાં ‘ચાંચમાં તણખલાં લઇને પોતાનું આગવું એકાંત ગૂંથવાની’ વાત તથા ‘હૂંફાળું હોવાપણું રચવાની’ વાત કાવ્ય પ્રગટાવે છે અને ત્યાં સંવેદના વહી ઊઠે છે.  સ્ત્રીને વ્યક્તિ ગણી એની સંવેદના સમજવાનો સમય આવે ત્યારે ખરો, ત્યાં સુધી તો આવાં કાવ્યો રચાતાં રહેવાનાં…. આ કાવ્ય વિશે વધુ કહેવાને બદલે આ જ કવયિત્રીની બીજી રચના (સહેજ ટૂંકાવીને)),

ખુલ્લા આકાશના ટુકડાને

હું બસ જોઇ જ રહું છું ઉદાસ આંખોએ……

રાત્રિની નીરવતામાં ઘરની અંદર બંધ હોઉં છું ત્યારે

બંધ આંખોની અંદર ખુલતું રહે છે એક કાળુંધબ્બ આકાશ

ને વહી ન શકેલાં આંસુઓ તારાની જેમ ટમટમ્યાં કરે છે.

સવાર પડે છે ને થીજી ગયેલાં મારા આંસુઓ

પક્ષીઓ બનીને, આકાશને ભરી દેતાં, ઊડતાં, કિલકિલાટ કરતાં….

ને હું મારી પાંખો સહેજ ફડફડાવું છું…………

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 12, 2018

KS 55

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 55 > 2 ઓક્ટોબર 2012

શબ્દ અને સંવેદનને જોડતો સેતુ  – લતા હિરાણી

કવિતા એ ભાવોને વ્યક્ત કરવા માટેનું કેટલું બળુંકું માધ્યમ !!  જેમના લોહીમાં કવિતા વહેતી હોય એવા ખુશનસીબ કવિઓમાંના એક કવિ એ સુરેશ દલાલ… એમની કવિતાઓમાં ડૂબવાનો અને પછી આમ ઊઘડવાનો આનંદ મળ્યો એ તમારી સાથે વહેંચું છું.. અત્યારે મારી આંખ સામે, મારાં મન સામે સુ.દ.ના અનેક કાવ્યો, ગીતો, મુક્તકો, અનુવાદો હિંડોળાખાટે ઝૂલી રહ્યાં છે.. લથબથ ચોમાસામાં તૃપ્ત ધરતીના હૈયે છવાયેલી હરિયાળીની જેમ લહલહાય છે.  જેમાં આકંઠ પાન કરવાનું મન થાય એવાં અછાંદસ, હરિગીતો, કૃષ્ણઘેલી રાધાના ગીતો એમાં છે. લોકગીતો કે ખાસ કરીને જેમાં સ્ત્રીનું ભાવવિશ્વ વ્યક્ત થતું હોય એવાં ગીતો છે.. એમાં ખૂબી એ છે કે જે લોકજીવનમાં વણાઇ ગયાં હોય એવા ગીતો/જોડકણાંઓમાંથી એમણે પ્રથમ પંક્તિ પકડીને પછી પોતાનું મજાનું સર્જન આગળ વધાર્યું છે. પરદેશી કાવ્યોના અનુવાદો તો એમનામાંથી પસાર થયાં છે એમ ચોક્કસ કહી શકાય.

એ ખૂબ ખીલ્યા છે પોતાને વ્યક્ત કરવામાં… પોતાનાં સપનાં વેરવામાં કે અંદરનું મંથન ઠાલવવામાં એમણે ક્યાંય કચાશ રાખી નથી.. જાતના અણુ અણુ છૂટા પાડીને એમણે એને ક્યાંક મધમાં ઝબોળ્યા છે તો ક્યાંક બળબળતી ભઠ્ઠીમાં શેક્યા છે. એમની કવિતામાં ક્યાંક સમુદ્રની ઘુઘવતી ભરતીનું તોફાન છે તો ક્યાંક નીરવ સરોવરની પ્રગાઢ શાંતિ છે.. કોઇ છોછ વગર સ્ત્રી-પુરુષના મનોદૈહિક સંબંધોને એમણે સરસ તાણાવાણામાં ગૂંથ્યા છે તો માનવસંબંધોની સૂક્ષ્મતાનેય ભરપૂર ઝીલી છે. ક્યાંક હળી-મળી ગયાં છે, ક્યાંક અળગા રહ્યાં છે, ક્યાંક સહેજસાજ સ્પર્શ્યા છે, ક્યાંક બાથ ભરી લીધી છે, એમના કાવ્યત્વને અકબંધ રાખીને !! વૃક્ષો, પંખીઓ અને ટહૂકાઓને એમણે મન ભરીને પ્રેમ કર્યો છે….. તો નદી, ઝરણાં, સાગર જેવાં પ્રકૃતિનાં બીજાં તત્વોથીયે એ દૂર રહી શક્યાં નથી.. શહેરી વ્યસ્તતા કે ગ્રામ્ય સંવેદનાને એમણે ઝીલી છે….પ્રેમ એ એમની કવિતાનો પ્રાણ છે, જે અંગતથી વિસ્તરી અધ્યાત્મ સુધી વિકસ્યો છે. આપણે એનાથી જ શરૂઆત કરીએ. અહીં પ્રકૃતિનો પ્રેમ નાયિકાના રોમરોમમાં કેવો છલકાય છે !!

‘હું તો ફોરમના ઘેનમાંથી ઝબકીને જાગી, મને ફૂલોના રંગની છાલક વાગી.

સૂરજના કિરણોને વારી લીધાં, અને ઝાકળનાં આસવને આંખે પીધાં

કોયલના લયને ગીતમાં લપાવીને, પારકાંને પોતીકાં એવાં કીધાં

ઊડતાં પતંગિયાની ઝાલર વાગી, મને ફૂલોના રંગની છાલક વાગી………….’

કે પછી

‘વ્હેલી સવારે સપનાં વીણ્યાં, ઝાકળ વીણ્યાં

વાદળ વીણવા ગઇ’તી, ત્યાં તો હાથમાં સૂરજ આવ્યો

બારીબારણાં ખૂલી ગયાં ને હવામાં કોઇએ, ચંદ્રમુખીનો સુરભિત ચહેરો વાવ્યો…..’

શબ્દોમાં અને ભાવમાં સરળતા એ સુરેશભાઇની સંપદા છે અને એમાં ભાવકનું મન મોહી જાય છે. જુઓ પ્રેમનું આ ચિત્ર !!

‘ઊભી ઊભી હું તો તારો કાગળ વાંચુ : તારા અક્ષરમાં મારું ત્રિભુવન

એક એક શબ્દની ડાળી પર ઝૂલું ને ધરતી પર અવતરે ગગન…………..’

કે પછી

‘હું તો તમને પ્રેમ કરું છું’, કેટલી સરળ વાત, એટલી વાતને કહેવા માટે કેટલો વલોપાત

કહ્યા પછી શું ?’ ની પાછળ શંકા અને આશા, શબ્દો વરાળ થઈને ઊડે, ભોંઠી પડે ભાષા

દિવસ સફેદ પૂણી જેવો : પીંજાઈ જતી રાત , હું તો તમને પ્રેમ કરું છું’, કેટલી સરળ વાત…………..’

અને

 ‘હું તો તમને પ્રેમ કરું છું, પ્રેમ કરું છું, એવું કહેતાં કહેતાં જીવ કદી નહીં થાક્યો…..’

કે પછી ખૂબ જાણીતું આ કાવ્ય,

‘કમાલ કરે છે, કમાલ કરે છે,  એક ડોસી ડોસાને હજી વહાલ કરે છે……

આપણાં અનેક લોકગીતો/ભજનો જે આપણી સંસ્કૃતિ/પરંપરાઓના પ્રતીક હતાં કે જેમાં ગ્રામ્યનારી પોતાને વહેતી મૂકતી એના એક આચમન પછી સુરેશભાઇએ આગળ સરસ મજાનું ગૂંથણ કર્યું છે..

‘આ જોને સખી મારગમાં રે, આવી આડો થાય રે, નાની અમથી કાંકરી ને મોટા પહાડો થાય રે

જરીક ઉપાડું પગ ને ત્યાં તો રસ્તો મારો રોકે રે, ગામ-ફજેતી થાય મારી ને લોકજીભને કોણ ટોકે રે

એની આવી રમત-મમત તો રાત ને દહાડો થાય રે, નાની અમથી કાંકરી ને મોટા પહાડો થાય રે………..’

બીજી કૃતિ જોઇએ..

‘આ શ્રાવણ વરસે સરવડે તે સાલે રે, આ ચોમાસાના દિન કહો કેમ ચાલે રે

આ ભાદરવો તો ભર્યોભર્યો છો મહાલે રે, આ આંખનું કાજળ રેલાય મારે ગાલે રે….’

અને પછી કાવ્યમાં બારેબાર માસ  સ્ત્રીની ખુશી/વેદનાની વણઝારમાં વણાય…..

કેવી સ્પર્શી જાય છે નારીના તળના જીવનની જોડકણાં જેવા શબ્દપ્રયોગો પકડીને એમાંથી આગળ વધતી અભિવ્યક્તિ !!

‘અટલક દટલક દહીંના દોણાં’, આછું સ્મિત ને ઝાઝાં રોણાં

અખ્ખણ દખ્ખણ વાયરા વાય, અડીકડીના અવળા દોર

આ સંસારનો એક જ સાર, એક શાહુકાર ને ઝાઝા ચોર

વાતવાતમાં મ્હેણાં ટોણાં, અટલક-દટલક દહીંના દોણાં..

’અડસઠ તીરથ એળે જાય, ગામ મસાણે-મેળે જાય

જીવમાં ફરતાં જાય વલોણાં, અટલક દટલક દહીંના દોણાં…’

આ છેલ્લી બે પંક્તિઓમાં દહીંના દોણાંમાં જ વલોણું નથી ફરતું, સ્ત્રીના જીવતરમાં વલોણું ફરી રહ્યું છે !! લોકબોલીના શબ્દોનો ઉપયોગ દ્વારા અડસઠ તીરથ અને ગામ/કુટુંબના વર્તાવની વાત કરી કેવી પ્રચંડ પીડા એ વ્યક્ત કરી શક્યા છે !!  સ્ત્રીના જીવનને કેવું ઉઘાડી આપ્યું છે !!

અનેક હરિગીતો / રાધા-મીરાંકાવ્યો એમણે પૂરી તન્મયતાથી, એકાકાર થઇને રચ્યાં છે,

‘હરિ તમે હોઠ મારા, હરિ તમે વાણી, હરિ તમે આંખડી, તમે ઝરમરતું પાણી………’

‘હરિ તારે હિંચકે હું ઝૂલતી રહું, ભીતરને ભીતર હરિ ખુલતી રહું…’

‘રાધાએ શ્યામ સામે જોયું ને આંસુ એક રોયું……’

‘મીરાં પાછળ પ્રભુ પડ્યા છે : માધવ પાછળ મીરાં

તનમનમાં તો બજી રહ્યાં છે બંસી ને મંજીરા………..’

‘માથા પર મોરપીંછ મૂક્યું ને રાધાએ એક દિવસ વાંસળી વગાડી….’

ક્યાંક ગ્રામ્ય અને શહેરી બંને વાતાવરણનું સરસ સંમિશ્રણ છે..

‘શહેરનો સૂબો ક્યારે આવશે રે ? મારો મનસૂબો ક્યારે કહો ફાવશે રે ?

એ તો કાચની લાવશે બંગડીઓ, એમાં ચાંદલો મારો રણકે રે…

એ તો શાણો થઇને આવશે રે, મને આખેઆખી શોભાવશે રે’…..

કવિએ મધર ટેરેસા વિશે સુંદર પંક્તિઓ રચી છે.

‘શ્વેત સાડીમાં સજ્જ : આસમાની કોરમાં, મધર ટેરેસાને જોયાં આજે નમતા પહોરમાં

પ્રભુની પ્રિયતમા જ જાણે જોઇ લો નિશ્ચલ, એક વ્યક્તિમાં જોયાં : ગીતા, કુરાન, બાઇબલ’

પરદેશી કવિતાઓના અનુવાદો કરવામાં એમણે જાતને પૂરેપૂરી ખર્ચી નાખી છે  ખાસ કરીને સૂફી કવિ રુમી….

કવિ પોતે કહે છે

‘સૂફી કવિ રુમી, તારી કવિતાને મેં તો અંગે અંગે ચૂમી…’

એમણે કરેલી સંત કવયિત્રી રાબિયાની પ્રાર્થનાનો આ અનુવાદ કેટલો સ્પર્શી જાય છે !! 

‘હે મારા પરમેશ્વર

જો હું નરકના ભયથી તને ભજું

તો તું મને નરકમાં જ બાળી મૂકજે

જો હું તને સ્વર્ગની આશાએ ભજું

તો તું મને એના દરવાજે જ અટકાવજે

પણ જો હું કેવળ તને તારે જ કારણે ભજું

તો મને તારા ચહેરાનું સૌંદર્ય આપજે …’

પછીની એમની કવિતાઓમાં જીવનની વાસ્તવિકતાના સ્વીકારનો રંગ ઘેરો થતો જાય છે

‘નથી નથી નો નથી વસવસો : છે એનો આનંદ ; કદીક હોઠ પર ગીત હોય ને કદીક રમે છે છંદ

જ્યાં જાઉં ને જોઉં ત્યાં તો મળે શુભ ને લાભ ; સરવર જળમાં અહો ! અવતરે, મેઘધનુષી આભ…’

કે પછી ‘હું તો આંબા વાવું છું, ક્યાંય બાવળ નથી….

તો ક્યાંક આગાહી સ્વરૂપ શબ્દો પણ મળે છે…

2007-08માં એમણે લખેલાં આ લઘુકાવ્યો છે…

હમણાં હમણાં

મને ઊંઘ બહુ આવે છે

ચિરનિંદ્રાનો આ

રિયાઝ તો નથી ને ? 

 

‘હું જ્યારે મરણ પામીશ  

ત્યારે હું મને ઓળખતો નહીં હોઉં

પણ અત્યારે પણ

હું મને ઓળખું છું 

એમ કેમ કહી શકું ?

તો પછી આને જીવન કહેવાય ?

કે ?’…………………

 

‘કોઇ જૂના પુરાણા ભુલાઇ જતા મિત્રની જેમ

હમણાં હમણાં મારું શરીર મારાથી અજાણ્યું થતું જાય છે.

આંખ ઓળખવાની આનાકાની કર્યા કરે છે

અને કાન પાસે અવાજ આવી આવીને ઓસરી જાય છે…………

 

એમને શું અંદેશો આવી ગયો હશે ? સંકેતો મળવાના શરુ થઇ ગયા હશે ? જે હોય તે.. સમય આવ્યે સહુએ જવાનું છે એમાં કોઇ અપવાદ ન હોય શકે પરંતુ કાવ્યજગતમાં એમનો શબ્દદેહ હંમેશા જીવ્યા કરશે…..

 

 

 

 

Older Posts »

શ્રેણીઓ