Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 29, 2018

કાવ્યસેતુ 349

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 349 > 25 સપ્ટેમ્બર 2018

સુખનાં સરનામાં – લતા હિરાણી 

નિરંતર પહેરતાં મન વસંત ભીની મજા! 

વળી સબળ હૂંફથી સભર પી શિયાળા બધાં 

દિવસપન વાવતાં ભરબપોર વૈશાખમાં! 

કુતૂહલ ભરી ઊડે બસ જુદા નભો શોધતાં! 

ન પાનખર પાથરે, બસ અથાક તૃષ્ણા ચણે. 

કદી સમય હાંફતો અકલ દોટ સંગે ઘણો 

પરે નિયમ સૃષ્ટિના પરમતા  ધરી શ્ચાસમાં

અનાગત પળો ભરે સહજ ઘૂંટ પીયૂષના

કરે જ નકશી, હતાં થર અતીત પીડા તણાં

જરા નરમ ટીપતાં મન ચડેલ ભારીપણાં

રસાયણ ઉજાસની અનુપ ઘાટ મૂલ્યો ઘડે!

રચાય પડ ખોતરી બસ કલા થકી કાળના! 

નવો સમય ફૂટતો તવ ક્ષણો ધરી કોખમાં 

સજીવન બની સજે નવયુઞો કલાકારથી! 

સોનેટ લખનારી, સંસ્કૃત છંદોમાં કાવ્ય રચનારી બહુ ઓછી કવયિત્રીઓ. સંધ્યા ભટ્ટ, દક્ષાબહેન વ્યાસ ખરાં. બીજાં કેટલાક નામો યાદ આવે છે પણ અહીં એ લખીશ અને કોઈ રહી જશે તો ! એટલે જવા દો….  ભારતી પ્રજાપતિ એમાંના એક છે. મનના અકળ અગોચર વિશ્વને વર્ણવતું આ સોનેટ કવયિત્રીએ પૃથ્વી છંદમાં સરસ રીતે ઢાળ્યું છે. મનની લીલાઓ અહીં શબ્દોમાં લહેરાય છે.  

મનને નવાં નવાં વસ્ત્રો જોઈએ. અખૂટ ઇચ્છાનું એ જ તો જન્મસ્થાન છે. બાહ્ય સાધનો હોય કે કુદરતના બદલાતા રૂપો, મન હંમેશા નિત્ય નવું ઝંખશે. અનુભૂતિઓમાં પણ નાવીન્ય ! વસંતના રસોત્સવની ભીનાશ અંગે ઓઢી ન ઓઢી ત્યાં શિયાળાની હૂંફ માટે મન અધીરું થઈ જાય. વૈશાખનો તાપ દિવસને દઝાડે ને સાંજને ઠારે, પણ એનું રૂપ જુદું ! ઋતુઓની લીલા માનવીના મનને ઇંદ્રધનુષના રંગે રંગતી રહે. નવા નવા કુતૂહલો પ્રગટાવતી રહે ! એને જોવાની, માણવાની સૂઝ, સમજ ને દૃષ્ટિ જેનામાં હોય એના માટે !

ઇચ્છાના મૃગની દોડ થંભવી અશક્ય છે. સાધુ સંતો પણ એમાંથી બાકાત નથી રહી શકતા. મન પંખી  સદાય તૃષ્ણાના ચણ ચણ્યા કરે છે. સમયની ગતિ સાથે મનનો વેગ સ્પર્ધા કર્યા કરે છે ને તોય ક્યારેક હારી જાય છે, છે ને ઇચ્છાઓની દુનિયાની બલિહારી ! વર્તમાનને ઉવેખીને, આજે કરેલા કાર્યોને ભૂલી જઈને,  કાલ્પનિક ભાવિના અમૃતપ્યાલા ભરી ભરીને પીવા એ મનુષ્યનો સ્વભાવ છે. એટલે જ તો દાર્શનિકો વર્તમાનમાં જીવવાની સલાહ આપે છે, સંતો સદાય કર્મફળનો વિચાર કરવાનું કહે છે.

પીડાનું ટાંકણું માનવીના બરડપણાને કોતરે છે, નરમ બનાવે છે. એમાંથી એક સુરેખ આકાર ઘડે છે, જો માનવી એને સાચા સ્વરૂપમાં સ્વીકારે તો ! બાકી ભગવાનને ગાળો દેવામાં પણ પીડાનો પર્યાય શોધતા લોકો ઓછા નથી. એકલું સુખ આમ તો કોઈને મળતું નથી ને કોઈને મળે તો એ છકી જાય ! અહીં સુખની વ્યાખ્યા સમજવી પડે ! કેમ કે કરોડોની સંપતિમાં આળોટતા માણસને સુંવાળી સેજ સંતાપ્યા કરે ને ઊંઘની ગોળી લેવી પડે અને સામે ફૂટપાથ પર નીંદરની મહેફીલ જામી હોય તો સુખ કોને કહેવાય એ વિચારવું પડે. સો વાતની એક વાત કે બધું પેકેજમાં મળે છે. એકલું સુખ નહીં ને એકલું દુખ નહીં. કયું મોટું ગણવું ને કયું નાનું, એ આપણી દૃષ્ટિ પર નિર્ભર છે.   

 

 

 

Advertisements

સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદા અંગે કાલના મારા પ્રતિભાવ સંદર્ભે થોડીક વધુ વાત. 29-9-18

આભાર મિત્રો.

ઘણા લોકોના પ્રતિભાવો આવ્યા. ઘણા લોકોએ શેર કર્યું. ઘણા લોકોને આદત હોય છે કે વાંચી લે પણ મૌન રહે.

સરવાળે મને જે ઇમ્પ્રેશન મળી ફેસબુક અને વોટ્સ એપ પર – 95 % લોકો મારી વાત સાથે સહમત છે.
પાંચ ટકાએ વ્યક્તિસ્વાતંત્રયને બિરદાવ્યું છે. કોઈ એકે તો એમ પણ લખ્યું છે કે લગ્નબાહ્ય સંબંધોથી લગ્નજીવન વધુ મજબૂત બને છે.

સ્વાભાવિક છે કે સૌને સૌના વિચાર મુબારક. મારું વધારે વાંચન નથી કે હું કાયદાની જાણકાર પણ નથી. માત્ર એક આમજન તરીકે મારા પ્રતિભાવ આપું છું.

સવાલ એ થાય છે કે મૂળ પ્રશ્ન વ્યભિચારનો હતો. હું જે સમજી છું એ પ્રમાણે વ્યભિચાર બદલ પુરુષને સજા થતી અને સ્ત્રીને સજા ન થતી. વ્યભિચાર માટે બંનેને સરખા દોષિત ગણ્યા હોત તો એ વ્યાજબી અને સમાનતાની વાત બનત.

બાકી સમાનતાના નામે હવે બેયને મુક્ત સેક્સ તરફ ધકેલવાનું થયું. આજના દિવ્ય ભાસ્કરના તંત્રીલેખમાં પણ આના ભયસ્થાનો તરફ ચિંતા વ્યક્ત થઇ છે. ઘણા લોકો આપણી સંસ્કૃતિ અને પરંપરા માટે પણ ભયજનક ગણે છે. હું એટલે લાંબે નથી જતી.

હું ફરીને એ વાત કહીશ કે આ ચુકાદો આપણા પોતાના ઘરને, કુટુંબ જીવનને તોડી નાખશે. આ નિયમ પ્રમાણે બાપની જેમ માને પણ બીજા સંબંધ બંધવાનો હક મળે છે. તો

આજ સુધી જે સમાજની બીકે છાને-છપને થતું હતું ત્યાં હવે શરમ કે બંધન રહેશે નહીં અને એ ખુલ્લેઆમ થશે તો

જેમના માબાપ વ્યભિચારી હશે એમના બાળકોની સ્થિતિ કેવી બનશે ?

એ બાળકોનો શું વાંક ?

આ વાતાવરણ એ બાળકોને ગુમરાહ કરવા માટે, એના જીવનને બરબાદ કરી નાખવા માટે પૂરતું છે.

મારી માત્ર અને માત્ર નિસ્બત બાળકો માટે છે.

જેમને સ્વાતંત્ર્ય જોઈએ છે એ ભલે પોતાની જિંદગી ભોગવે.

એ લગ્ન ન કરે અથવા લગ્ન કરે તો બાળકો પેદા ન કરે પણ જો બાળક પેદા કર્યું તો એની જવાબદારી પૂરેપૂરી સમજે.

પછી એના પોતાના સ્વાતંત્ર્ય માટે બાળકોની જિંદગી હોડમાં મૂકવાનો એમને કોઈ અધિકાર નથી, એટલું જ.

રહી વાત માણસના સ્વાર્થની, વૃત્તિઓની. ‘એ તો થતું આવ્યું છે અને થતું રહેશે.’ એવી દલીલ છે. ખોટી નથી. આપણે જાણીએ છીએ કે ચોરી, ખૂન, બળાત્કાર જેવા ગુનાઓ માટે સજાની જોગવાઈ છે જ એથી એ ગુનાઓ અટક્યા નથી. એટલે આવા લોકોને નાથવા એ સહેલું કામ નથી જ. સિવાય કે અમુક આરબ દેશોમાં બળાત્કારીઓને જાહેરમાં પથ્થર મારીને મારી નાખવા જેવી ક્રૂર સજા છે અને ત્યાં દસકાઓથી બળાત્કારનો ગુનો નોંધાયો નથી ! કુમળી બાળકીઓ પર હેવાનયત આચરાય છે ત્યારે એમ લાગે કે આ નિયમ એક સિદ્ધાંત તરીકે તો આપણા દેશમાં હવે અપનાવવા જેવો છે. તરત તપાસ અને ફેન્સલો. સજામાં ફેરફાર હોઈ શકે. ડર અને ધાક જરૂરી છે.

ફરી મૂળ વાત પર. જેમાં સ્ત્રી-પુરુષ બેયની સંમતી હોય એને રોકવું મુશ્કેલ જ છે પણ એને કાયદાથી પ્રમાણિત કરી દેવાથી ધીમે ધીમે એના માટે નૈતિકતાનું બંધન પણ ઢીલું થતું જ જાય, આવા બનાવોનું પ્રમાણ વધતું જાય એમાં કોઈ શંકા નથી.

આજે મુક્ત જીવન જીવતા પશ્ચિમના સમાજમાં પહેલાં વ્યભિચાર ગુનો જ ગણાતો. કાયદાએ મુક્તિ આપી દીધી એટલે હવે ત્યાં એ નૈતિકતાનો પ્રશ્ન નથી ગણાતો.

કાયદા પછી સમાજની શરમ કે બન્ધન ઘટતા જશે ને બાળકોના માબાપો બદલાતા રહેશે..

લગ્નેતર સંબંધો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો

પ્રતિભાવ – લતા હિરાણી 28-9-2018

પ્રવાસમાંથી આવીને ઘણા દિવસે આજે છાપું જોયું. ઉપરના સમાચાર વાંચી મનમાં વિચારોનું વાવાઝોડું ધસી આવ્યું.

શું મુદ્દો છે અને શું ચુકાદો એ તો બધા જાણે જ છે એટલે એની વિગતમાં નહીં જાઉં.

ચુકાદો એ છે કે લગ્નેતર સંબંધો હવે ગુનો નહીં ગણાય. એનો કેંદ્રવર્તી વિચાર છે કે સ્ત્રીના શરીર પર માત્ર તેનો અધિકાર છે. તે પતિની મિલકત નથી. તે અસંતુષ્ટ હોય તો બીજા સાથે સંબંધ બાંધી શકે છે, અર્થાત વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય મહત્વનું છે. આ બાબતમાં સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેનો સમાન અધિકાર છે.  

આ મુદ્દો કાયદો બને છે ત્યારે એના બીજા પાસા પર પણ વિચારવું જોઈએ.

મૂળ વાત એ છે કે આપણા માનનીય ન્યાયાધીશોએ લગ્નેતર સંબંધમાં માત્ર વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિના અંગત સુખ-દુખને જ પ્રધાન માન્યું છે પરંતુ આમાં બાળકોનો વિચાર ક્યાં ???????

આવા સંબંધોથી કે લગ્નજીવનના ભંગાણથી સૌથી વધુ સહન કરવું પડતું હોય તો તે બાળકોને, જેનો કાંઇ જ વાંક નથી હોતો સિવાય કે તે બિચારાં ‘આવા માબાપના સંતાન’ છે !! બાળકો કે જેની ઉપર આવતીકાલનું સમાજજીવન નિર્ભર છે, બાળકો કે જે પોતાના માતાપિતાનું ભવિષ્ય છે, બાળકો કે જે આવતીકાલના સમાજની, દેશની, વિશ્વની ધુરા સંભાળવાના છે તેનો આ ચુકાદામાં કોઈ જ વિચાર નથી ! આશ્ચર્યની વાત છે !!

બની શકે કે બાળકોનો વિચાર કરવો હોય તો વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્યની આધુનિક વિભાવનાને બાજુ પર હડસેલી દેવી પડે. પરંતુ બાળકોનો વિચાર નહીં કરીને આપણા સૌનું ભવિષ્ય બાજુ પર હડસેલાઈ જાય છે એનું શું ? વ્યક્તિના અંગત જીવનની સ્વતંત્રતાને માન્યતા આપીને આખા સમાજની તંદુરસ્તીને અમાન્ય કરવા જેવી આ વાત છે. આના વિરોધમાં ઘણી દલીલો લોકો કરી શકે પણ કોઈ બાબત જ્યારે કાયદો બને ત્યારે એના લાંબાગાળાના પરિણામો હોય છે એ ન ભૂલવું જોઈએ. 

લગ્નજીવનના સારા-નરસા પાસાનું પરિણામ બાળકને ભાગે સૌથી વધુ હોય છે કેમ કે સાચો-ખોટો વ્યવહાર એ તો દરેક વ્યક્તિની પોતાની નીપજ છે. પોતાનો નિર્ણય છે. સુખ-દુખ એ પોતાના નિર્ણયનું પરિણામ છે (સામેના પાત્રનો ખોટો વ્યવહાર, આત્યંતિકતા એ બધી બાબતો ખરી) પરંતુ બાળકનો એમાં કોઈ જ વાંક નથી હોતો. પતિ સામે કે સાસુ સામેના ગુસ્સા બદલ બાળકને થપ્પડ પડે છે ત્યારે બાળક લાચાર અને નિર્બળ હોઇ એણે સહન કરવા સિવાય કોઈ છૂટકો નથી હોતો. આપણે જાણતા હોઈએ કે ન જાણતા હોઈએ પણ બાળકમાં એ ક્ષણથી આપણે વિદ્રોહના બીજ વાવી જ દઈએ છીએ. સતત આવા ક્રૂર વ્યવહારનું પરિણામ બાળકના વ્યક્તિત્વને ખૂબ નેગેટીવ બનાવી દે છે.

જ્યારે સ્ત્રી કે પુરુષ આમ લગ્નબાહ્ય સંબંધ બાંધે ત્યારે સ્વાભાવિક છે કે એનું અંગતજીવન ક્લેશભર્યું બને. એમ પણ ખરું કે અંગતજીવન ખરાબે હોય ત્યારે આવા સંબંધો બંધાય. આમાં ક્યાંય એક ને એક બે જેવો હિસાબ નથી હોતો. આ બધુ એટલું ગૂંચવાડાભર્યું છે કે એના સાચા કારણ માત્ર એ વ્યક્તિ પોતે જ જાણતી હોય. આમાં શાના કારણે શું પરિણામ છે એ નિર્ણય બીજા કોઈએ આપવો મોટાભાગે ખોટો બની રહે અને એ બાબતમાં વધારે જવાનો મારો વિચાર પણ નથી.   

પતિ-પત્ની વચ્ચે વિસંવાદ એ ઘરઘરની બાબત છે. ચોવીસ કલાક સાથે રહેવાનુ હોય ત્યાં મતભેદો થાય એ સહજ છે. એને કેવી રીતે લેવા એ દરેકની સમજદારી ઉપર આધાર રાખે છે. કોઈ પતિ કે પત્નીને પૂછો કે એ પોતાના જીવનસાથીથી સંતુષ્ટ છે ? તો પૂરી સચ્ચાઈથી ‘હા’માં જવાબ મળવો અઘરો જ છે. એનો અર્થ એ નથી કે એવું હોય તો બીજા સંબંધો બાંધવા.

સમાધાન કર્યા વગર જિંદગીમાં એક ડગલું ભરવું પણ અશક્ય છે. એ ચાહે પોતાની નોકરી-ધંધો હોય કે બીજા સામાજિક સંબંધો કે કાંઇપણ ! જો આપણે બધે સમાધાન કરી શકતા હોઈએ તો બાળકો માટે કેમ નહી ? દરેક બાબતમાં એક્સ્ટ્રીમ કેસો હોય, અપવાદો હોય એને આપણે બાજુ પર રાખીએ પરંતુ મૂળ બાબત બાળકોની છે કે જે આમાં સૌથી વધુ અને કોઈ વાંક વગર સહન કરે છે એના માટે આપણે કાંઇ વિચારી શકીએ ?

લોકો એવું સમજતા હોય છે અને નથી પણ સમજતા. બાળક માટે ભોગ આપવાની વૃત્તિ માતામાં વધારે હોય છે અને ઘણી જ્ગયાએ નથી પણ હોતી. આ બધા વ્યક્તિગત પ્રશ્નો થયા અને વ્યક્તિગત વિવેકથી જ એનો નિર્ણય લેવાય. આ વિવેક એ આપણા સમાજજીવનનો, કુટુંબજીવનનો પાયો છે. એ શીખવી ન શકાય. એ વાતાવરણમાંથી અને વડીલો પાસેથી શીખવા મળે તો હવે આવતી પેઢીના વડીલોનું પણ એ જ વર્તન હશે કે પોતાના સુખ ને પોતાની ઇચ્છા જ સર્વોપરી !

મૂળ મુદ્દો આ ચુકાદા સામે છે કે થોડાક લોકો મળીને એવી બાબતમાં કાયદો બદલાવી નાખે કે જેમાં માત્ર વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો જ વિચાર અપનાવાય અને ભોગ બનનાર બાળકનો જરાય વિચાર ન થાય એ કેવું ? મને ખબર છે મારી સાથે સહમત થનારા લોકો ઓછા જ હશે પણ જો તમે સહમત હો તો આ વિચારને ફેલાવો એમ હું ઈચ્છું. મારી નિસ્બત માત્ર અને માત્ર બાળકો માટે છે એની ખાસ નોંધ લેવી.

જેમને પોતાની સ્વતંત્રતા મહત્વની હોય એ લગ્ન ન કરે અથવા લગ્ન કરે તો બાળકો પેદા ન કરે. બાકી જો બાળક પેદા કર્યું તો પછી માબાપની બાળક માટે કેટલે મોટી જવાબદારી બની જાય છે એ હજુ શીખવાની બાબત છે એનું આશ્ચર્ય અને દુખ બંને છે.

આ બાબતે હજુ ઘણું લખી શકાય પણ અત્યારે આટલું જ.

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 18, 2018

કાવ્યસેતુ 348

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम – काव्यसेतु 348 > 18 सप्टेम्बर 2018

જીવવાનો હક  – લતા હિરાણી

ભેદ આવો તો ના રખાય પ્રભુ

આ તરફ પણ નજર નખાય પ્રભુ

સાંભળ્યુ છે તેં બોર ચાખ્યા’તા

એવડા આંસુ પણ ચખાય, પ્રભુ !

ચીર પૂર્યા’તા કદી તેં મારા

પીડ મારી નહીં પુરાય પ્રભુ ?

રાત, રસ્તો, રૂતુ કે રાંધણિયું

હર જગા મારાથી દઝાય પ્રભુ

મારી દીકરી જુવારા વાવે છે

ક્યાંક મારા સમી ન થાય પ્રભુ 

તો શું થયું કે હું નથી પથ્થર

માણસાઈને ના અડાય પ્રભુ ?

વેણ કર્કશ જણાશે મારા પણ

વાંસળીથી ચૂલો ફૂંકાય પ્રભુ ? – પ્રણવ પંડ્યા

સ્ત્રીઓની અવદશાનું ફરી એક કાવ્ય. જેનું જીવન પીડા અને ફરિયાદોથી ભરેલું ન હોય એવી કોઈ સ્ત્રી વગરનો સમયનો કોઈ ટુકડો નથી. સીતાથી માંડીને આજ સુધીના યુગ પર દૃષ્ટિપાત કરી જુઓ ! આવાં ઉદાહરણો આજુબાજુમાં જ મળી આવશે. સ્ત્રીઓનો પક્ષ તાણ્યા કરવાનો મીઠો આરોપ મારા પર થાય છે. એટલે જ કહું છું, આજુબાજુ નજર કરો ! શું શહેર કે શું ગામડું ? કવિ ભલે પોતાના વેણને કર્કશ કહે, એને હક છે પણ આખીયે રચનાનો પ્રધાન સ્વર કોમળ છે. આંસુના આછા દોરે કવિએ શબ્દોને પરોવ્યા છે. ફરિયાદનો સૂર આકરા બન્યા વગર, નજાકતથી, જરા જુદી રીતે  કવિતામાં વ્યક્ત થાય ત્યારે ચોક્કસ કલમ પકડાઈ જ જાય. ઈશ્વરના દરબારમાં કોઈ ભેદભાવ ન હોય, સૌ સમાન જ હોય એવી સાદી સમજ આપણામાં બાળપણથી સંતો, ગુરુઓએ રોપવાની કોશિશ કરી છે. વાત સાચી હોય અને એનો સ્વીકાર કરવાના સર્વે પ્રયત્નો ચાલુ હોય તોય જ્યારે પગ નીચે આવેલો રેલો દઝાડવા માંડે ત્યારે આક્રોશનો સૂર ઊઠે.   

ભેદભાવ સહેવો અઘરો છે. સ્ત્રી એને સદીઓથી સહેતી આવી છે. ઘરમાં કે બહાર પુરુષવર્ગ દ્વારા આચરવામાંઆવતો ભેદભાવ કાંટાની જેમ વાગે છે અને ઈશ્વરને કહેવાઇ જાય છે કે આવું શા માટે ? પ્રભુ, તારું પલ્લું જરા તો સરખું કર. આ બાજુયે નજર નાખ પ્રભુ ! અહીંયા શબરીઓ ઠેબે ચડે છે ને સૂંડલીમાં આંસુઓ ભરી તારી વાટ જુએ છે. અપમાનો ને અવગણનાઓ સહી થાકી હવે, ક્યાંક તો એને ઈજ્જતનું વસ્ત્ર ઓઢાડ પ્રભુ !   

દાઝવાની કોઈ રૂતુ કે રીત નથી. તમામ પળ, તમામ સ્થળ દઝાડતી વરાળ બનીને સ્પર્શે છે. અમારે પથારીમાં પીડાવાનું ને રસોડામાં સીઝાવાનું. શું આમ જ જિંદગી પૂરી થશે ? મારું તો ઠીક, આયખું આમાં ગયું પણ આ દીકરીના લલાટે તેં શું લખ્યું છે ? પ્રભુ એને તો બચાવજે ! મારી સામે નહીં પણ એની સામે તો જોજે ! તારા સ્પર્શથી અહલ્યામાં ચેતન આવ્યું, હું તો ખુદ એક ચેતનવંત વ્યક્તિ છું પણ સંબંધોમાં લલાટે જડતા લખાઈ છે…. તારા સ્પર્શને તરસું છું પ્રભુ !

વાત એ જ અને પ્રતીકો પરંપરાગત હોવા છતાં એની રજૂઆત સ્પર્શી જાય છે અને એથી આ રચના તાજગીભરી બને  છે. સ્ત્રી આ વિશ્વની ધરી છે. એક સ્ત્રી વિનાના કોઈ ઘરની કલ્પના પણ ભૂત જેવી ભાસે. પાયામાં છે સ્ત્રી જેના પર આખા કુટુંબની ખુશીનો આધાર છે… જેમ દલિત એમ સ્ત્રી, સદીઓથી એમના પર જુલમ થયો અને હવે સમય ધીરે ધીરે પલટાય છે. લોકોમાં આ બાબતે જાગૃતિ આવતી જાય છે. જો કે પરિવર્તનનો પવન ફૂંકાય ત્યારે સૂકા ભેગું લીલું પણ ઊડી જાય એવું બને ! અને એ સ્વીકારવું રહ્યું. એટલે જ તેના અવળા પરિણામો પણ કળાય છે. સ્વીકાર અને વિરોધનાં પલ્લાં સમતોલ થાય અને એમાંથી સમજણ પ્રગટે એમાં વાર તો લાગે જ.

માણસજાતની પ્રકૃતિમાં સ્વાર્થ વણાયેલો છે. એ એનો જન્મજાત સ્વભાવ છે. ન્યાય કરવો અને સ્વાર્થ ન જોવો એ કેળવવાની બાબત છે. ગુણો કેળવવા એ ક્યારેય સહેલું નથી રહ્યું. એટલે જ રામ-રાવણ કે મહાભારતના યુદ્ધો માનવજાતે જોયા છે અને કદાચ આ પરંપરા ચાલ્યે રાખવાની અને એ દહેશત સાથે જ જીવવાનું.  બસ, કોઈક ખૂણે સારપનો દીવો પ્રગટી જાય એનો સંતોષ માનવાનો. 

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 17, 2018

કાવ્યસેતુ 86

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें प्रकाशित दि. 145-2013 लेख 86         

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 86 > 14 મે 2013

પ્રેમની આકંઠ પ્યાસ –  આશા ગોસ્વામી  

ઈશ્વર,
તમે કહો તો
મીણબત્તીથી
સૂરજને સળગાવી મૂકું.
સોયદોરો લઈને આભને
થીંગડા મારી આવું.
તમે કહો તો
સમયની બધી જ મર્યાદાઓ તોડીને ગાંડીતૂર
સરિતાની જેમ બેય કાંઠે છલકાઉં –
ને સાગર ઉલેચીને ખીણો સર્જું.
તમે કહો તો
પર્વતો તોડીને
ખીણો બનાવું ને ખીણોમાં
મારા આંસુના સાગર છલકાવું.
ઈશ્વર,
પછી તો તમે મને પ્રેમ કરશોને ?
તમે બોલોને ?
પછી તો તમે મને પ્રેમ કરશો જ ને ? – આશા ગોસ્વામી

પ્રેમ પામવાની અત્યંત ઉત્કટ, સીમાડાઓ તોડી ગાંડીતૂર બનીને વહેતી ઇચ્છા આ કાવ્યમાં સાદા સીધા શબ્દોમાં પણ તારસ્વરે અનુભવાય છે. જ્યારે હૈયું તરસથી છલકાય છે ત્યારે પ્રેમ પામવા સ્ત્રી કંઇપણ કરી શકે. કેટલા સુંદર પ્રતીકોથી અહીં અભિવ્યક્તિ થઇ છે !! તમે કહો તો મીણબત્તીથી સૂરજ સળગાવી દઉં, સોયદોરાથી આભને થીગડું મારી દઉં, સમયની બધી જ મર્યાદાઓ તોડીને સરિતાની જેમ ગાંડીતૂર બનીને છલકાઉં, સાગર ઉલેચીને ખીણો સર્જું, પર્વતો તોડીને ખીણો રચું ને એમાં મારા આંસુના સાગર છલકાવું….  પણ પછી તો ઇશ્વર તમે મને પ્રેમ કરશો ને ? કવિએ બધું જ કહ્યું છે.. પ્રેમ પામવા એ કંઇપણ કરવા તૈયાર છે. આ વાત જાણે હવે એના જીવન-મરણનો ખેલ હોય એટલી ઉત્કટતાથી રજૂ થઇ છે. કવિતામાં રચાયેલા પ્રતીકો બધું જ વ્યક્ત કરે છે, ભાવજગત અને દેહજગત… પણ આખરી ધ્યેય એનું એક જ છે, પ્રેમ, પ્રેમ એ પ્રેમ….ઝરણું નહીં, ધોધમાં ભીંજાવું છે.  બે-ચાર ઘૂંટ નહીં, આકંઠ પાન કરવું છે…અહીં વાત ઇશ્વર માટે હોઇ શકે અને પોતાના ઇશ્વર માટે પણ હોઇ શકે. વાત કોના માટે કહેવાઇ છે એ મહત્વનું નથી, એમાં કેટલી તીવ્રતા છવાઇ છે એ મહત્વનું છે અને આ તીવ્રતા ચોક્કસ ભાવકને હલબલાવી જાય છે !!

સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે આ જ તફાવત છે. સ્ત્રી પ્રેમ પામવા કંઇપણ કરવા તૈયાર હોય છે અને એ અજંપો એને દેહ ધરી દેવા સુધી પણ લઇ જાય છે. કદાચ સેક્સ એની મંઝિલ નથી. એની મંઝિલ પ્રેમ અને પ્રેમ જ છે જેનો અનેકવાર લાભ પણ ઉઠાવાતો રહ્યો છે કેમ કે સેક્સ એ પુરુષની પહેલી જરૂરિયાત છે. અને સ્ત્રીને એની ખબર પડે છે ત્યારે બહુ મોડું થઇ ગયું હોય છે..

આ કાવ્ય જગન્નિયંતા ઇશ્વરને સંબોધીને લખાયું હોય તોયે એની ઉત્કટતા સ્પર્શી જાય એવી છે. અને એવી હોવી જ ઘટે. એમાં મીરાંની લગન અને નરસિંહની વ્યાકુળતા પ્રગટે નહીં તો આખી વાત ફોક જાય…

સીધા સાદા શબ્દોમાં અત્યંત સરળતાથી અને છતાં અત્યંત ઉત્કટતાથી વ્યક્ત થતા આ શબ્દોમાં એવી કલામય અભિવ્યક્તિ છે કે જે ભાવકને વિચરતા અને વિચારતા કરી મૂકે છે અને આ જ કવિતા કલા છે.

અહીં સંત કબીરના શબ્દો પણ યાદ આવે

તલફે બિન બાલમ મોર જીયા

દિન નહીં ચૈન રાત નહીં નિંદિયા

તલફ તલફ કે ભોર કિયા

તનમન મોર રંહટ અસ ડૌલે

સૂન સેજ પર જનમ છિયા

નૈન થકિત ભયે પંથ ન સૂઝૈ

સાંઇ બેદરદી સુધ ન લિયા

કહત કબીર સુનો ભાઇ સાધો

હશે પીર દુખ જોર કિયા

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 15, 2018

કાવ્યસેતુ 84

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  प्रकाशित दि. 304-2103   लेख – 84       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  84  > 30 એપ્રિલ 2013

સ્થગિત જીવન – લતા હિરાણી 

તારાની સાસુ

કોને ખબર કેવી જગ્યાએ તું મને લઇ આવ્યો છે, બેટા ?

અહીં બધી જ બારીઓ હંમેશા બંધ રખાય

ને આગલે બારણે હંમેશા તાળું વાસ્યું હોય ?

ભલે પધાર્યા કહેવા માટે

ઉંબરામાં કોઇ જ રંગોળી નહીં ?

લક્ષ્મીજી ક્યાંથી પધારે, બેટા ?

જ્યાં એની એ જ હવા ગોળગોળ ફરતી હોય ત્યાં

લક્ષ્મીજી પધારવાની પરવા કરે ખરાં, કહે તો બેટા ?

કમળ પર જે બિરાજમાન છે અને

આદિકાળના દૂધના સમુદ્રમાં જેનો વાસ છે તે દેવની પત્ની

તું શું એમ ધારે છે કે ડબ્બામાં ને બરફમાં સંઘરેલું

ત્રણ દિવસનું વાસી ખાવાનું આરોગશે ?

બેટા, હું ખૂબ રાજી છું, બેટા

તને સારી રીતે ઠેકાણે પડેલો જોઇને

બાળકો ને પત્ની ને બધું જ,

જોકે તારી પત્ની અન્ય પુરુષોના હાથ પકડે

કે તું અન્ય પુરુષોની પત્નીના હાથ પકડે ત્યારે

ઊભાં થઇ થઇ જાય છે મારાં રુંવાડાં.

પણ હું રાજી છું બેટા, ખરેખર રાજી છું

એ વાતે કે તું ઠેકાણે પડી ગયો, સારું થયું સારું

અને મને લઇ આવ્યો છેક આટલે દૂર

આ તારું રૂપકડું ઘર, તારી કાર અને બધું જોવા.

પણ આ વાસી હવા મારાથી શ્વાસમાં લેવાતી નથી.

ગઇ કાલની રસોઇની વાસ

હવામાં ગોળગોળ ફર્યા કરતી

બેટા, રસોઇ તો રોજ કરવાની બાબત છે.

માત્ર રવિવારે કરવાનું કામ નથી

બેટા, રસોઇનો મઘમઘાટ મજાનો હોય

સોડમ ઉછળતી હોય,

હળદર ને લીલી કોથમીરની

અને ગરમ તેલમાં રાઇનો તડતડાટ

જમણમાં સોડમ લાવે, હવાને ગંધવી મારે નહીં

બધી બારી ખોલી નાખ બેટા

મને ટેવ છે જીવંત વસ્તુના ધ્વનિ સાંભળવાની

સવારે પંખીનો, રાત્રે વરસાદ ને પવનનો.

ફર્નેસ ફેનનો ઘરઘરાટ નહીં

અને ગરમ હવાના સુસવાટા નહીં

અને વોશિંગ મશીનનું વ્હૂશ વ્હૂશ નહીં

બધી બારીઓ ખોલી નાખ બેટા

અને મને પાછી જવા દે

સૂર્ય અને હવા તરફ

અને પરસેવો અને માખી ને એવું બધું

પણ આ તો નહીં જ, ના નહીં જ…  ઉમા પરમેશ્વરન  – અનુ. નીતા રામૈયા

કશું જ લખવાની જરૂર નથી આ કાવ્ય વિશે … વિદેશ પહોંચેલી મા કેવો મુંઝારો અનુભવે છે !! દીકરો ઠેકાણે પડ્યો છે, એની ખુશી જરૂર છે પણ એની રહેણીકરણીથી એના જીવને જરાય શાંતિ નથી. સમયના ટુકડાઓમાં બંધાઇને, સંઘરાઇને ફ્રીઝાયેલું આ વાસી જીવન એને કેમેય મંજુર નથી.  એ પોતાના દેશમાં, તાજગી અને અજવાળાના દેશમાં ફરી પાછા આવવા ઝંખે છે એનું એકદમ સરળ અને સ્પર્શી જાય એવું  વર્ણન છે !! તમે જ વાંચો અને અનુભવો…. 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 14, 2018

કાવ્યસેતુ 83

दिव्य भास्करमें 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  प्रकाशित दि. 234-2103   लेख – 83       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  83 > 23 એપ્રિલ 2013

હરખનું ગાણું  –  લતા જ. હિરાણી

કોડિયાં એલી નહીં રે મીં તો જેગવી દીધાં તન

જંપવા દેતું હોય લગીરે, તોય આ મારું મન.

સાંજ પડે ને વાયરે કોનાં પગલાં ભીનાં વાય

દોડવું મારે નહીં ને અલી દોડું દોડું થાય

હીંચવા માંડે ઘર ભરીને ગાણાનું ગવન ……

ટોડલાં મૂઆં ટહુકે મારે શરમાવાનું રયું

નેવાં ઊઠી ડોકિયું કરે, રોજનું આ તો થ્યું

ભીંતમાં ગરું તોય તે યાંથી આવશે રે સાજન …

કોક જો આવે હાથનું ભરત મેલી ઊભી થઉં

ફળિયું મારી મોર્ય લળીને જોવે પછી હઉં

’ઇ’ હશે તો દોટ મેલીને પરખી લ્યે પવન …….. ઊજમશી પરમાર

કવિતા જ્યારે ગીત સ્વરૂપે આવે છે, સૂરમાં પલોટાઇને  આવે છે ત્યારે એ કાન દ્વારા વધુ પીવાય છે. આ ગીત સૂરબધ્ધ થયું છે કે નહીં એની તો જાણ નથી પણ કવિએ પોતે તો નિજાનંદે જરૂર ગાયું હશે..

કવિની નાયિકા કોડિયાં નહીં, તન ‘જગવી દે’ છે. અહીં ‘જગવી દીધા’ જેવો ગામઠી પ્રયોગ પણ ખૂબ રસપ્રદ બની ગયો છે. પિયુની વાટ તનમનમાં જે આગ લગાડે છે એનું અહીં મસ્ત નિરૂપણ છે. આટઆટલી પ્રતિક્ષા મનને ક્યાંથી જંપવા દે ? દિવસ તો માંડ વીતે છે ને સાંજ પડે કોઇના ભીનાં પગલાં વાયરાની સાથે વાય છે, હૈયાની આરપાર ઊતરી જાય છે અને મનને દોડવું ન હોય તોય દોડું દોડું થાય છે. જોકે આ તો માત્ર કહેવાની વાત છે. નાયિકાને તો દોડવું જ છે પિયુની પાસ, પણ એ અઘરું છે એટલે આવું કહે છે.

પહેલી કડીની છેલ્લી પંક્તિ છે, ‘હીંચવા માંડે ઘર  ભરીને ગાણાનું ગવન’…. ગવન એટલે ગ્રામ્ય પ્રદેશોમાં ચણિયા પર પહેરાતો કબજો યાને બ્લાઉઝ. આ ગવન માટે બીજોય સરસ ગામઠી શબ્દ છે, ‘કમખો’.. ગવનમાં ફાટફાટ ગાણાં ભર્યા છે ને એનાથી આખુંયે ઘર હીંચવા લાગે છે. ગવન શબ્દનો પ્રયોગ નિર્દેશ કરે છે કે નાયિકાની છાતીમાં આનંદ દાબ્યો દબાતો નથી. એ એટલો ઉછળે છે, છલકાય કે એનાથી ઘર આખું ઝૂલે છે. પ્રેમમાં ડૂબેલી વ્યક્તિની આ જ દશા હોય છે.

આટઆટલી ઝંખના છતાં નાયિકા બધું ઉઘાડેછોગ તો કહી/કરી નથી શકતી. એ કહે છે, ‘આ ટોડલા મૂઆ ટહુકે છે, મારે શરમાવાનું રયું’. ટોડલે મોર ચિતરેલા છે અને એય એના મનની જેમ પિયુની પ્રતીક્ષામાં ટહૂક્યા કરતા હોય એવું એને લાગે છે. એ એને મીઠુંયે લાગે છે ને એની એને શરમ પણ આવે છે. અરે, ટોડલાં તો શું, આ નેવાંય ઊઠીને ઘરમાં ડોકિયું કરે છે. ને વળી આ કોક ‘દિની વાત નથી….રોજનું થયું છે. કરવું તો શું કરવું ? એને થાય છે, હું ભીંતમાં ગરું તોય ત્યાંથી સાજન તો આવશે. હું શરમાઇને જઇશ ક્યાં ? સાજનના આવવાની અતૂટ શ્રદ્ધા અહીં ભળાય છે. અહીં ‘ગરું’ એટલે ‘ઘુસવું’ કે અંદર જવું’. ‘ગરવું’ શુદ્ધ કાઠિયાવાડી શબ્દ છે ને આ પ્રેમગીતમાં એની એક જુદી જ સુગંધ છે.

નાયક આવે તો સ્વાભાવિક જ ફળિયામાં પહેલાં પ્રવેશે. નાયિકા કહે છે કોઇ જો આવે તો હાથનું ભરત મેલીને ઊભી થઉં પણ એ જ્યારે આવશે ત્યારે મારી મોર્ય (પહેલાં) ફળિયું લળીને એનો આદર સત્કાર કરશે. અરે, પવન પણ દોડીને એને ઓળખી જશે..  પોતાની પહેલાં આ બધાં એની પાસે પહોંચી જશે !!! પિયુની પ્રતિક્ષાની અત્યંત મધુર ને ઉત્કટ ભાવના અહીં વ્યક્ત થઇ છે….

કવિના આ ગીતમાં કેટકેટલાં પ્રતિકો જીવંત બની ઊઠ્યાં છે. કાવ્યમાં નિરૂપેલાં બધાં જ પ્રતિકોમાં પૂરેપૂરા માનવીય ભાવોનું આરોપણ થયું છે. વાયરાની સાથે પગલાં વાય છે અને ગાણાનું ગવન ઘર ભરીને હીંચ્યા કરે છે. ટોડલાં ટહૂકે છે ને નેવાં ડોકિયાં કરે છે. અરે, ફળિયુંયે લળી લળીને જુએ છે. કવિતાના શબ્દો ગાનને એકદમ અનુરૂપ છે. આખાય કાવ્યનો એક અખંડિત લય છે અને એમાં વહે છે મીઠો પ્રતિક્ષા રસ….. જોબનનો આ કદીય ન ખૂટનારો ભાવ છે. અહીં મને આશ્લેષ ત્રિવેદીની ગઝલ યાદ આવે છે.

ઓઢીને લીલોતરી બેઠા છીએ / એક ટહુકાને સ્મરી બેઠા છીએ.

ખૂટતા રંગો ભરી દે તું હવે / સ્વપ્ન જેવું ચીતરી બેઠા છીએ.

અંત એનો શું હશે કોને ખબર ! / વારતા તો આદરી બેઠા છીએ.

મોર ગહેક્યા, વાદળો પણ ઝરમર્યા / આજ કોને સાંભરી બેઠા છીએ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 13, 2018

કાવ્યસેતુ 82

‘दिव्य भास्कर’ (‘दैनिक भास्कर’ का गुजराती संस्करण) 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम ‘काव्यसेतु’में प्रकाशित 9-4-2103 लेख – 81
દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 82 > 16 એપ્રિલ 2013
 
જીવવાનો હક – લતા હિરાણી
 
ક્યારે, ક્યારે, ક્યારે કહોને, ક્યારે મળશે અધિકાર ?
ટૂંપી નાખે શ્વસતાં પહેલાં, જન્મ્યાં પહેલાં મારે દીકરી
દીવડી ઝાંખી પાંખી, પ્રગટ્યા પહેલાં ઠારે
લૂખો રોટલો, લૂખ્ખાં હૈયાં, દીકરી કેરા ભાણે
જીવે તો શું પામે, એ તો જગ આખું યે જાણે
ઝીણાં ઝીણાં વણબોલેલાં દુખડાં કેવાં ભારે ?
નજરો ભૂખી ડાંસ; જે વાગે, ભૂંડુ બોલી મારે.
ઘુમટે ઢાંકે, ઘરમાં ગોંધે, લક્ષ્મણરેખા દોરે
’મર્યાદા’, ‘આમન્યા’, ‘ઘરની ઇજ્જત’ કહી હૈડું કોરે
કાઢી મૂકે, ધક્કેલી દે વાતવાતમાં ઘરની બહાર
કાચનું વાસણ, કાચો દોરો, આ તે શો સ્ત્રીનો સંસાર ?
ક્યાં જઇને કરવી ફરિયાદ ? કોને જઇ કરવો પોકાર ?
નારીનાં નરવાં જીવતરનો ક્યારે કહો, મળશે અધિકાર ? …………. સરૂપ ધ્રુવ
 
ભૃણહત્યા અને સ્ત્રીઓ પર થતા જુલમ, અત્યાચાર સામે આક્રોશભરી જબાનમાં લખતા કવયિત્રી સરૂપ ધ્રુવનું આ કાવ્ય એક દીકરી પર થતા જુલમને અને એને થતા અન્યાયને છાપરે ચડીને પોકારે છે. કવિતા વાંચતા જ સમજાય કે કવિતાના માધ્યમ દ્વારા કવયિત્રીનો ઇરાદો સૂતેલા લોકોને જગાડવાનો છે. એક છોકરીની / સ્ત્રીની સીધી સાદી વાત એ સરળતાથી પણ પૂરા આક્રોશથી અને પૂરા જુસ્સાથી કરે છે.
 
નાનકડી બાળા કહે છે, મને જન્મવાનોયે અધિકાર નથી. જન્મતાં પહેલાં મારા શ્વાસ રૂંધી નાખે છે. દીકરી તો એવી ઝાંખીપાંખી દીવડી છે જે પ્રગટે એ પહેલાં જ એને મા-બાપ ઠારી નાખે છે. કહો ને, મને જન્મવાનો ક્યારે અધિકાર મળશે ? આ પૃથ્વી પર હું નિર્ભય રીતે ક્યારે અવતરી શકીશ ? જન્મીયે ગઇ તો પછીયે મારા માર્ગમાં કેટકેટલાં રોડાં છે ? મને જીવીનેય શું મળવાનું છે ? ભાઇને ગરમ ને મને લૂખ્ખો રોટલો પીરસાય છે. આ ઉપરાંત રોજબરોજની જિંદગીમાં નાના મોટા કેટલા અન્યાય !! ઘરના કામનો ઢસરડો મારે જ ખેંચવાનો હોય. ચારેકોરથી ભૂખી નજરો મારે ખમવાની હોય. ગંદા શબ્દો મારા માટે જ !! મને ઘરમાં ગોંધી રાખવા માટે ઘૂમટાઓ પહેરાવે, બહાર નહીં નીકળવા માટે લક્ષ્મણરેખાની વાતો કરે અને એને વળી ‘મર્યાદા’, ‘આમન્યા’ કે ‘ઘરની ઇજ્જત’ જેવા રૂપાળાં નામો આપે !!
 
અમારે માટે કોઇ સુરક્ષા નહીં. અમને ગમે ત્યારે ઘરની બહાર ધક્કો મારીને કાઢી મૂકે !! જાણે અમે કાચનું વાસણ !! કે કાચો દોરો !! તોડીને ફેંકી દીધો !! આ તે કેવો સ્ત્રીનો સંસાર છે ? આ દુખ ક્યાં જઇને કહેવું ? કોને પોકાર કરવો ? કોણ અમારી વાત સાંભળશે અને કોણ અમને ન્યાય આપશે ? નારીના નરવા જીવતરનો કહો ને ક્યારે અધિકાર મળશે ? અત્યારે તો ક્યાંય કોઇ આરો કે સુખનું કિરણ સુદ્ધાં દેખાતું નથી !! આ કાવ્યમાં નરી લાચારી પ્રગટે છે તો આક્રોશની જ્વાળાઓ પ્રગટાવતું એમનું જ બીજું જાણીતું કાવ્ય અહીં જરૂર નોંધવું પડે.
 
સળગતી હવાઓ શ્વસું છું હું, મિત્રો !
પથ્થરથી પથ્થર ઘસું છું હું, મિત્રો !
હજારો વરસથી મસાલો ભરેલું ખયાલોનું શબ છું
ને ખડખડ હસું છું
મળ્યો વારસો એને દાંત ને ન્હોરનો, બસ !
અસરગ્રસ્ત ભાષા ભસું છું હું, મિત્રો !
અરીસા જડેલું નગર આખું તગતગ,
પથ્થર બનીને હું ધસમસ ધસું છું,
તિરાડોની વચ્ચેનું અંતર નિરંતર,
તસુ બે તસુ બસ, ખસું છું હું, મિત્રો !
સવારે સવારે હું શસ્ત્રો ઉગાડું,
હથેલીમાં કરવતનું કૌવત કસું છું,
પછી કાળી રાતે, અજગર બનીને,
મને પૂંછડીથી ગ્રસું છું હું, મિત્રો !
નથી મારી મરજી, છતાં પણ મરું છું,
સતત ફાંસલામાં ફસું છું હું, મિત્રો !
પણે દોર ખેંચાય, ખેંચાઉં છું હું,
અધવચ નગરમાં વસું છું હું, મિત્રો !
Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 13, 2018

કાવ્યસેતુ 81

प्रतिष्ठित दैनिक दिव्य भास्करमें (दैनिक भास्कर का गुजराती संस्करण) 2011 से प्रकाशित हो रही मेरी कोलम काव्यसेतुमें  (कविताओ का रसदर्शन) प्रकाशित दि. 94-2103   लेख – 81       

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 81 > 9 એપ્રિલ 2013

વેદનાની વાત – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ) 

મુંઝારાના મહેલ વચાળે, સોડ અમે તો તાણી

પીડાના પટ્કૂળ પે’રેલી, હું જ મને અણજાણી

સંવેદનાના સળવળ જળ ને જળની આડે પાળા

બાકી સઘળું સજ્જડ સાબુત, હૈયાં થાતાં આળાં

કલરવમાં હું ક્યાંય હતી ના, વેરાને વેરાણી

મુંઝારાના મહેલ વચાળે, સોડ અમે તો તાણી……

કળશ કાંગરા મૌન, ઝરુખા મોભારા સુમસામ

શ્રાવણમાં પણ તરસ તરસ છે, હૈયે રાખી હામ

સંકેલો આ પાનેતરની ઘુઘરિયાળી વાણી

મુંઝારાના મહેલ વચાળે, સોડ અમે તો તાણી….. રક્ષા શુક્લ

બસ એ જ, એ જ સદીઓ જૂનો સ્ત્રીનો મુંઝારો, અકળામણ, પીડા અને જીવનમાં ફેલાયેલી વેરાનગી. જુદી જુદી રીતે રજૂ થતી અને તો યે ન્યાય ન પામતી સ્ત્રીની એ જ ઘવાયેલી અને ઘવાતી રહેતી સંવેદનાનું કાવ્ય..

મુંઝારાનો મહેલ છે અને એની વચ્ચે અમે સોડ તાણી છે. મુંઝારો અને સોડ આ બંને શબ્દો સાથે પ્રયોજીને કવયિત્રીએ સારી શરૂઆત કરી દીધી છે. સોડ તાણીને આરામ કરી શકાય પણ જ્યાં મૂંઝારો અભરે ભર્યો હોય ત્યાં સોડ તાણવાનો શો અર્થ ? જીવને ચેન મળવું કેટલું મુશ્કેલ !! ‘હું જ મને અણજાણી’ કહીને કવયિત્રી કહે છે, પીડા શરીરને એવી વીંટળાયેલી છે કે હવે એની પાસે પોતાની જાતનીયે ઓળખ બચી નથી.

સંવેદનનાના જળ સળવળ થાય છે પણ ત્યાં આડે પાળા બાંધી દીધા છે, એને વહેવા માટે કોઇ જગ્યા નથી રાખી. એક હૈયું આળું થઇ ગયું છે, બાકી બધું સાબુત જળવાયું છે. એની પાસે કલરવ નહોતો, ખુશી આનંદની કોઇ પળો એના માટે સચવાઇ નહોતી. એના ભાગ્યમાં લખ્યું હતું માત્ર રણ, ને એ આખરે વેરાનમાં જઇને વેરાણી..   

નાયિકા કહે છે, આસપાસ બધી જ સુખસગવડો છે. પણ એ મારે કંઇ કામના નથી. મારા માટે માત્ર મૌન છે. હૈયે હામ રાખું છું, કહો કે રાખવી પડે છે જરૂર, પણ ભરચક વરસતા શ્રાવણ જેવા શ્રાવણમાંયે હૈયું તરસ્યું જ રહે છે. મારે નથી જોઇતું આ પાનેતર. એની ઘુઘરીનો રણકાર છેતરામણો છે, એણે હંમેશા ખોટાં ઝાંઝવા બતાવ્યા છે, ખોટાં પ્રલોભનો આપ્યાં છે એટલે જ અમે મુંઝારાના મહેલ વચ્ચે સોડ તાણીને સૂવાનું સ્વીકારી લીધું છે.

પુરુષપ્રધાન સમાજમાં સ્ત્રીના જીવનની મુસીબતો સામે બાથ ભીડવાની લાચારીનું, અન્યાય સહેવાનું ને અરમાનોને કચડી નાખવાનું આ કાવ્ય એક આમ સ્રીની સદાકાળની મનોભાવનાને લઇને રચાયું છે.. અલબત્ત ક્યાંક હવે સૂરજ ઊગતો જાય છે. ભલે થોડા વિસ્તારમાં પણ હવે સ્ત્રી માટે નવો યુગ આવતો જાય છે, નવો સૂર્ય એના કિરણો પાથરતો જાય છે એનીયે નોંધ લેવી રહી. જૂના સમયમાં પણ હિંમતથી લડનારી, એકલે હાથે ઝઝુમનારી સ્ત્રીઓ હતી જ…

હવે જરૂરત છે, સ્ત્રીએ જ સ્ત્રીને ઓળખવાની.. પોતાની જાતને લેશમાત્ર પણ ઓછી નહીં આંકવાની.. પોતાના અસ્તિત્વને માટે સંઘર્ષ કરવાની… પરિસ્થિતિ એ વગર ક્યાંથી બદલાશે ? આપણે નિરદા સુરેશની એક અંગ્રેજી કવિતાનો અનુવાદ જોઇએ જેમાં પોતાની લાચારીનો સ્વીકાર તો છે જ, પણ આખરે પોતાના સ્વમાનનો, આત્મસમ્માનનો એક હુંકાર પણ…

સ્વપરિચય

હું છું

એક સામાન્ય સ્ત્રી

 મારી સર્જકતા બંધાયેલી છે

 ઘર અને બાળકો સાથે

 જાજમ અને મૂલ્યવાન વસ્તુઓ પાસે પાસે ગોઠવવી

 પુસ્તકોને લેબલ લગાવવાં, બૂટની દોરીઓ બાંધવી

 મારી સંવેદનશીલતા’

 સહે છે મૌન ફટકાઓ અને

 એક દાયકાના સાથ સંગાથને પરિણામે

 કાચબાની પીઠ જેવી કઠણ થતી જાય છે.

 મારો આત્મા સપડાતો જાય છે

 ફફડાવે છે પોતાને મૌનમાં.

 મારી સામાન્યતા

 મને ઘર અને બાળકો સાથે

 બાંધી રાખવાની, એમને અસામાન્ય બનાવવાની કદાચ

 સગવડભરી સાંકળ છે.

 થોડાં ઉદાસ સૂકાં આંસુઓના ભોગે

 જે કદાચ હિંમત કરી બેસે તોડીફોડી નાખવાની ……. નીરદા સુરેશ 

Posted by: readsetu | સપ્ટેમ્બર 11, 2018

કાવ્યસેતુ 347

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 347 > 11 સપ્ટેમ્બર 2018

સ્ત્રીની વાતલતા હિરાણી 

તમે ક્યારેય નોંધી  છે મને ગમતી વાત?

ના, કારણ,ત્યારે હું  મૌન રહું છું..

તમે ક્યારેય જોયો  છે મને ગમતી વાતનો પ્રતિભાવ ?

નાકારણ, ત્યારે હું  મૌન રહું છું..

તમે જોઈ મને ગમતી વાતની વ્યથા?

ના, કારણ, ત્યારે હું મૌન રહું છું..

મારુ મૌન 

કહી શકવાની લાચારી, એની વેદના દર્શાવે છે

તમે સાંભળ્યું મારું મૌન ? કે એનો મૌન ગુસ્સો?

ક્યારેક વગર કારણે કોઈ બીજા પર ઠલવાય  છે,

તો ક્યારેક સમસમવાનો ધૂંધવા,

અને ગુસ્સાની આગમાં રોટલીને બાળે છે

તો વળી ક્યારેક શાક ચોટાડે કે પછી વાસણો પછાડે છે

મને ગમતી વાતનો ગુસ્સો, ક્યારેક ભૂખ્યા રહીને,

તો ક્યારેક એક રોટલી વધુ ખાઈને નીકળે છે

તો ક્યારેક મંદિરમાં કે પછી

કોઈ એકાંત સ્થળે જાત સાથે ઘડીક બેસીને નીકળે છે

ગમતી વાત અને કહેવાયાનો રંજ, બંને મને અકળાવે છે !

ખીણમાંથી પડઘાતા અવાજની જેમ ભીતરથી પડઘો ઉઠે છે

અને હવે મારું મૌન ધીમે ધીમે શબ્દ બની રહ્યું છે, શસ્ત્ર બની રહ્યું છે

કારણ, હવે હું મૌન નથી !!ઉમા પરમાર

 

એક સ્ત્રી કહી શકે અને સ્ત્રી સમજી શકે એવી વાત. કવિતા ભલે જરા લાઉડ થઈ ગઈ છે પણ કોઈ કેટલું મૌન રહી શકે ? એક લાંબો સમય મૌન જાળવ્યા પછી આવતા શબ્દો અનરાધાર વરસે તો એને અધિકાર છે. સ્ત્રીને જે કહેવું છે કહી શકતી નથી, ચૂપ રહે છે, એને ચૂપ રહેવું પડે છે અને પછી એક દિવસ બ્લાસ્ટ થાય છે કેમ કે દરેક વાતનો અંત હોય . સ્ત્રીને પોતાની વાત અસરકારક રીતે કહેવા માટે અછાંદસ પ્રકાર ઉત્તમ છે. અહી કારણ, પરિણામ અને એનું અંતિમ પરિણામ કહેવાયું. કવયિત્રીએ છેલ્લી લાઇન ન આપી હોત તો ચાલત. 

સવાલથી કવિતા શરૂ થાય છે. તમે ક્યારેય નોંધી છે મને ન ગમતી વાત ?’ સવાલમાં જવાબ સમાયેલો છે. ક્યારેય શબ્દ કહી દે છે કે ના, એની વાત પર, એના ગમાઅણગમા પર, એની વ્યથા પર ક્યારેય ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી. એક પછી એક આમ સવાલો આવે છે કેમ કે હવે એને કહેવું છે. પોતાને ગમતી વાત અને એની વ્યથા તો ખરી પણ ક્યારેય એની સામે કશું કહી શકવાની ગૂંગળામણ પણ એટલું અકળાવે છે. હું મૌન રહું છું વિધાન અહી કાવ્યનું પ્રધાનતત્વ છે, કારણતત્વ છે જેનું પરિણામ જગજાહેર છે. રોટલીનું બળવું કે વાસણનું પછડાવું તો સહી શકાય પણ નાના કુમળા બાળકો પણ એનો ભોગ બનતા હોય છે. બાળકને પડતો તમાચો ઘણીવાર પતિ કે સાસુ માટેનો હોય છે, જે કદી થઈ શકતું નથી. પોતાની જાત પર પણ ઠલવાય છે, ભૂખ્યા રહીને કે એક રોટલી વધુ ખાઈને. બંને નુકસાન કરશે. ફાયદો કહો તો એટલો કે ગુસ્સાથી ધમધમતું મન જરા બીજે રસ્તે જઇ શકે છે. આટલી વાત ઘરઘરની ને સામાન્ય છે. કારણ અને પરિણામ બંને જાણીતા છે પણ ક્યાંક એનો સાવ જુદો ફણગો ફૂટે છે ત્યારે એ કાંઇ પણ કરી શકે છે.

મૌન જ્યારે શબ્દને શસ્ત્ર બનાવે ત્યારે ત્રાડ પાડી શકે અને લોકોને ધ્રુજાવી શકે. આવું ઘરેલુ ઝગડામાંય થાય પણ અહીં ચીંધેલો ‘શબ્દ’ સામાન્ય નથી. એ રાણી લક્ષ્મીબાઈનો ઘોડે ચડેલો હુંકાર છે, એ મીરાંનો રાણાની સામે ગીતોમાં પ્રતિકાર છે, એ મધર ટેરેસાનો કાર્યમાં પરિણીત શાંતિનો વિસ્તાર છે, એ ગંગાસતીએ પ્રબોધેલા ભજનનો રણકાર છે. આ શબ્દ તંબુરનો તાર બની શકે ને કાગળ પર કટાર બની શકે.

એટલે જ સંત કબીર કહે છે,

શબ્દ શબ્દ તુ કહા કરે, શબ્દ કો હાથ ન પાંવ

એક શબ્દ ઔષધ કરે, એક શબ્દ કરે ઘાવ

 

 

« Newer Posts - Older Posts »

શ્રેણીઓ