Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 8, 2019

P4P Sharing 2

P4P Sharing 2

માતાના પ્રેમની તાકાત

ગીર  ગઢડાના સનવાવ ગામની ઘટના – માતાએ હિંમતપૂર્વક સામનો કરીને પોતાની સાડા ચાર વર્ષની દીકરીને દીપડાના મુખમાંથી છોડાવી.

દિવ્ય ભાસ્કર ન્યૂઝ (ફોટો)

Advertisements
Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 8, 2019

Kavyasetu 391

દિવ્ય ભાસ્કર > 5 ઓગસ્ટ 2019 (2011 થી ચાલતી કૉલમ)

કાવ્યસેતુ 391 > એ જ પીડા શ્વાસમાં – લતા હિરાણી   

રોજ આખું શહેર પાછું સળવળે છે શ્વાસમાં 

ને પછી ભીતર બધું યે ટળવળે છે શ્વાસમાં.  

આ ધધખતા રોજના લાવા મહીં જોયા કરું 

આગ ફેલાયા પછી શું ખળભળે છે શ્વાસમાં.  

માર્ગ સઘળાં હાથ પકડી એક શ્વાસે પૂછશે 

રાહ પાછો ભીતરેથી બળબળે છે શ્વાસમાં.  

એમ ક્યાં કોઈ મળે છે સગપણે સંબંધમાં 

તોય પાછી જ્યોત કેવી ળહળે છે શ્વાસમાં.  

ચીસ મૂંગી નીકળી પણ સાંભળી ના કોઈએ 

ભીતરે વિદ્રોહ કેવો ચળવળે છે શ્વાસમાં.   – જિગીષા રાજ

 

આ એક સ્ત્રીનો વિદ્રોહ છે અને આખીયે કથાના અંતમાં એ પરદો ખોલી પ્રગટ થાય છે.

‘ચીસ મૂંગી નીકળી પણ સાંભળી ના કોઈએ, ભીતરે વિદ્રોહ કેવો ચળવળે છે શ્વાસમાં !’ રોમેરોમમાં રઝળતો વિદ્રોહ ભલે ‘મૂંગી ચીસ’ જેવા જાણીતા પ્રતીકથી આલેખાયો હોય પણ ‘ચળવળે છે શ્વાસમાં’’ કહી એમાં એક અસરકારક અર્થગાંભીર્ય ઉપસાવાયું છે. ‘ચળવળ’ ઝીણી લાગે છે પણ જો એના ઉપર ધ્યાન દેવામાં ન આવે તો એ ખતરનાક સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. એ આગ બીજાને બાળી શકે ને પોતાને ખુદનેય બાળી શકે. સરવાળે પૂરા સંબંધ માટે ભયજનક છે.

બંધિયાર પરિસ્થિતિમાં શ્વાસ લેવા પડે એ દુર્ઘટના છે જે સ્ત્રીઓ માટે હજુ આજે પણ સામાન્ય છે. મીડિયા ભલે જુદું ચિત્ર બતાવે પણ સત્ય જુદું જ છે. આંખ સામે ફેલાયેલું આકાશ અસહાય અવસાદ બની જાય ત્યારે ભીતર માત્ર ટળવળે જ નહીં, ભડકે બળે. એ આગમાં સૂકા ભેગું લીલું ય બળે. શ્વાસ ચાલે પણ અંદરનું ધબકતું જીવન પેલી આગના લબકારામાં હોમાઈ જાય. રસ્તાઓ રણમાં ફેરવાઇ જાય અને વળી એકસમટા પ્રશ્નાર્થો બની સામે અફાટ પથરાઈ જાય. જવાબને બદલે શૂન્યાવકાશમાં આથડવાનું જ પ્રારબ્ધ બાકી રહે.

સમગ્રપણે વિષાદની વાસ્તવિકતાને લઈને આવેલી આખીયે રચનામાં માત્ર એક શેરમાં કાંઈક આશાના ઉદગાર સાંપડે છે. એમ ક્યાં કોઈ મળે છે સગપણે સંબંધમાં, તોય પાછી જ્યોત કેવી ળહળે છે શ્વાસમાં. વાત સ્પર્શી જતી હોવા છતાં એ મૂળ તંતુને છોડી પોતાનો અલગ ચોકો રચે છે એ સ્પષ્ટ દેખાય. આ એક શેર બાદ કરીએ તો આ રચનાને મુસલસલ ગઝલ કહી શકાય પણ દરેક શેર પોતાનું અલગ અસ્તિત્વ ધરાવી શકે એ ગઝલનો મિજાજ છે. અહીં સમગ્ર ભાવવિશ્વથી અલગ એક શેર આપવો એ કવયિત્રીની પસંદ છે અને ભાવકે એ સ્વીકારવી રહી.  

ફરી સ્ત્રીપુરુષના ભિન્ન વિશ્વનો મુદ્દો લાવવો પડે છે. એક ને એક વાત, જ્યાં સુધી ખરા અર્થમાં પરિસ્થિતી બદલાય નહીં ત્યાં સુધી કરવી પડે છે કે સ્ત્રી સમાનતાના નારા લગાવવાની કોઈ જરૂર નથી કેમ કે સ્ત્રી પુરુષ કરતાં ક્યાંય ચડિયાતી છે. જે પુરુષ કરી શકે એ બધું જ સ્ત્રી કરી શકે એ તો સૌએ જોઈ લીધું છે અને એ પણ સનાતન સત્ય છે કે સ્ત્રી કરે છે એ પુરુષ કરી ન જ શકે. સત્ય સત્ય હોય છે અને એને સાબિત કરવાની જરૂર નથી હોતી. હા, એની ઉપર આવરણ ચડી જાય છે ત્યારે એને ફરી અનાવૃત કરવું પડે એ ખરું. માત્ર સ્નાયુબળ અને સંપત્તિબળના જોરે સ્ત્રીને નીચે ધકેલી દઈ સમાજે જે આધિપત્ય મેળવ્યું છે એની ચર્ચા કરવાનો આવી મૂંગી ચીસોને અબાધિત અધિકાર છે.

કોઈ કવિએ સરસ લખ્યું છે.

दिन की रोशनी ख्वाबों को बनाने मे गुजर गई,                                                                                               रात नींद को मनाने मे गुजर गई।
जिस घर मे मेरे नाम की तखती भी नहीं,                                                                                                            सारी उम्र उस घर को सजाने मे गुजर गई ।

તો મધુમતી મહેતા એક આગ લઈને આવે છે,

એક યુગ ઢંઢોળવામાં લાગશે

પણ પછી રુદ્ર થઇ હંફાવશે

કાલ માગીતી ધરા પાસે જગા

આજની સીતા જવાબો માગશે…

 

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 1, 2019

P4P Sharing

P4P Sharing – લતા હિરાણી  

રોજ સાંજે ઓફિસેથી ઘરે આવું ત્યારે મારી દીકરીઓના ખિલખિલાટ હાસ્યનું ગુંજન સાંભળવા આતુર હોઉં. કમ્પ્યુટર કોણ પહેલું વાપરે એની નિર્દોષ ચડાસાચડસી જોવાની મને મઝા પડે. ટિગી કંપયુટરના સ્ક્રીન સામે અને જોનુ ટીવીના સ્ક્રીન સામે ટગર ટગર તાકી રહેવાના પોતાના જ વર્લ્ડ રેકોર્ડને દર બીજા દિવસે તોડે છે. હું ઘણીવાર મજાક કરવા એકદમ ગંભીર બનીને કહેતો હોઉં છું કે તમારી આ સિદ્ધિની નોંધ લેવા ગિનેસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડની ટીમ આવી પહોંચી છે. આમ તો બેઉએ પોતપોતાની સરહદોના પ્રદેશ આપસમાં નક્કી કરી લીધા છે પણ હોમવર્ક બાકી હોય ત્યારે કમ્પ્યુટર પર કબજો જમાવવા બંને વચ્ચે જંગ ફાટી નીકળે. એમનું મૌખિક યુદ્ધ પરાકાષ્ઠાએ હોય ત્યારે હું વચ્ચે પડીને પૂછું કે તમારે આ લડાઈનો ફેંસલો લાવી દેવો હોય તો પુલિસ આર્મરીમાંથી થોડાં શસ્ત્રો મંગાવી આપું ! બીજા કોઈ ઘરોમાં આવા બનાવોથી માબાપને હાર્ટએટેક આવી જાય પણ એનાને અને મને હંમેશ લાગ્યું છે કે બાળકો ખુશખુશાલ રહે એ માટે પેરન્ટ્સ તરીકે અમારે એમના પર ગુસ્સે થવાને બદલે કે એમને ધાકમાં રાખવાને બદલે એમની સાથે પ્રસન્નતાથી વર્તવું જોઈએ. મને લાગે છે કે અમે એમાં સફળ થયા છીએ અને અમારો આનંદી પરિવાર એનો પુરાવો છે. 

‘હેય પાઓ, તમે જલ્દી આવી ગયા. માઓ તો હજુ પાછી આવી નથી.’

એનાને કે મને યાદ નથી કે અમારી દીકરીઓએ અમને ક્યારેય માત્ર મોમ કે ડેડ તરીકે સંબોધ્યા હોય. મારા માટે એમના સંબોધનો હોય – પાઓ, પુલી, પુપાલૂલુ, પુપલી, પેર વગેરે.. એના માટેનું લિસ્ટ તો ઘણું લાંબુ અને ગૂંચવાડાભર્યું છે ; માઓ, મોમસ્ટર, મોંચીમંગા, આઈન્સ્ટાઈન (એ આશાએ કે એનું કંગાળ ગણિત સુધરે), નારાયણ, કાર્તિકેયન (એ આશાએ કે એનું ભયંકર ડ્રાઇવિંગ સુધરે), મેયો, મેયોનીઝ, મુમલા, માતે, મેર વગેરે……

‘પુલી, ચાલોને મૂવી જોવા જઈએ.’

‘બેટા, પણ ગયા રવિવારે તો ગયા હતા.’

‘હા, ગયો રવિવાર તો સદીઓ પહેલાં આવ્યો હતો.’

‘બરાબર પાંચ દિવસ પહેલાં’ હું પાકકી ગણતરી કરીને કહું છું.

‘બધું એકનું એક જ છે પાઓ’

‘ખરેખર ! મને લાગે છે કે મારે તારી સ્કૂલના પ્રિન્સીપાલ સાથે વાત કરીને જાણવું પડશે કે મારી દીકરીઓને સ્કૂલમા શું ભણાવવામાં આવે છે. તમારા બે કાન વચ્ચેના નારિયેળનો વાળ ઉગાડવા સિવાય બીજો કોઈ ઉપયોગ કરવાનો છે કે નહી ?’ – એમને ખીજવવાની મને મજા આવે છે.

બહાર ગાડીનું હોર્ન સાંભળીને ખબર પડે છે કે એના પણ ઓફિસેથી આવી ગઈ છે. એ ઘરમાં પગ મૂકે એ પહેલાં જ દીકરીઓ એને ઘેરી વળે છે.

‘આપણે મૂવી જોવા જઈએ પ્લીઝ, પ્લીઝ, પ્લીઝ…’ 

‘કયું મૂવી જોવું છે ?’ એનાને પીકચર જોવાનો ગજબનો શોખ છે અને મને સારું ખાવાનો. બાળકોને એની ખબર છે.

‘તારે જમીં પર જોવા જઈએ અને પછી ટમાટોઝમાં જઈએ. પ્લીઝ, પ્લીઝ, પ્લીઝ…’ એમની આ ફેવરીટ રેસ્ટોરાં છે અને મારી પણ.

કામ થઈ ગયું. બાળકોએ એક કાંકરે બે પક્ષી મારી મને અને એનાને પટાવી લીધા.

અમને આમાં બહુ મજા પડે છે. કોલાહલ, બહાર ફરવા જવા માટેની નિર્દોષ સોદાબાજી, ખાવાની બાબતમાં નખરા, સવારે સ્કૂલે જવાની દોડધામ, કપડાની પસંદગી, પરસેવા વગેરેની ગંધ છુપાવવા માટેના ડીઓડ્રન્ટ્સ, ભળતી જ સ્ટાઇલની હેરકટ, રવિવારની રાતોએ 11.30 વાગે અચાનક યાદ આવવું કે હજી હોમવર્ક બાકી છે !, ફાડવામાં આવેલા જીન્સ, મન થાય ત્યારે નાચવા મંડી પડવું, કાનમાં આઈપોડ સાથે મોટે-મોટેથી ગાવું અને મેકડોનાલ્ડ્સ નામનો શબ્દ સાંભળતા જ ખુશીનો ફૂવારો છૂટવો ! અમને બેઉને આ બધું બહુ ગમે છે.

બંને દીકરીઓ સ્વતંત્ર અને સર્જનાત્મક દિમાગ ધરાવે છે. રમતરોળા ન કરતી હોય ત્યારે કલાકો સુધી ગંભીરતાપૂર્વક પોતાનું  કામ કરી શકે છે અને ભણવામાં પણ ક્લાસમાં અવ્વલ નંબરે છે, પછી શું ચિંતા ? અને એવું ન હોત તો પણ કોઈ ચિંતા ન હોત !

‘થિંક એવરેસ્ટ (મનની શક્તિથી સાહસના શિખરોનું આરોહણ) – અતુલ કરવલ અનીતા કરવલ – P. 225-227  

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 1, 2019

Kavysetu 390

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 390 > 30 જુલાઇ 2019

જિંદગી જિંદગી – લતા હિરાણી (મૂળ લેખ)

કવિ હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટના પસંદગીના કેટલાક શેર વાંચીએ અને એના અર્થોમાં તરીએ…….. જિંદગીના કળણમાં ડૂબેલા તો છીએ જ આપણે સૌ, ક્યાંક આમ હાશને અનુભવવાની મથામણ…..   

આંસુ કે ક્રોધ એટલે હરવખત હશે

જોશો જરાક મૂળમાં ઊંડે મમત હશે..

જીવન ત્યારે સમજાય છે જ્યારે એ પૂરું થવા જાય છે…… એટલે જ ‘અમારા અનુભવથી શીખો’ એ વાનપ્રસ્થની મમત હશે અને ‘’ના, અમે અમારા અનુભવથી જ શીખશું’’ એ યુવાનીની રમત ! સદીઓથી વડીલો અને યુવાનો વચ્ચે વત્તે-ઓછે અંશે આ જ સંઘર્ષ રહ્યો હશે. અલબત્ત ઉપરના શેરમાં જે વાત છે એ માનવમાત્રની છે. બાળકથી માંડીને વૃદ્ધ સુધી સૌની. કદાચ એટલે જ આ રૂઢિપ્રયોગ રચાયો હશે કે ‘રડીને રાજ લેવું’. બાળક એ જ કરે છે ને ! અમુક જુદા સ્વરૂપમાં પણ મોટા લોકોય આ રસ્તો અપનાવે છે. પણ જ્યાં ન હોય આંસુ, ન હોય ક્રોધ ત્યાં પૂરેપૂરી સમતા હશે અને ઊંડી સમજણ કે શાંતિ હશે. કોઈ જોર નહીં, કોઈ દબાવ નહીં ; માને તો એની વાત, ન માને તો એ પોતાની તો છે જ. ન માન્યાનું કોઈ દુખ કે અફસોસ નહીં. દાદાજી કહેતા, જંગલમાં જઈને સાધુ થવું સહેલું છે પણ સંસારમાં રહીને અલિપ્ત રહેવું બહુ અઘરું છે અને વાનપ્રસ્થાશ્રમની એ જ કસોટી છે. જો કે એટલી  સમતાવાળા લોકો જૂજ હોય બાકી આચરવું અત્યંત અઘરું છે. સરળ શબ્દોના એક શેરમાં જીવનના કેટલા મોટા સત્યને વિસ્તરતું અનુભવી શકાય છે…..      

 

કેટલાં વરસો ગયાં ભૂંસવામાં, ક્રોધમાં જે શબ્દ હું બેચાર બોલ્યો,

એક વેળા સાંભળ્યું મેં આત્માનું, ત્યારથી વચ્ચે વારંવાર બોલ્યો.

અનુભૂતિના ઓરામાં માણસ પ્રવેશે છે ત્યારે એને અમુક અંશે સત્યનો સાક્ષાત્કાર થતો હશે એમ લાગે છે. આવી ક્ષણો અમુક જ હોય છે બાકી જીવનની વાસ્તવિકતાઓના બંધન સ્વીકારીને જ જીવવાનું રહે છે. કવિને, કલાકારને, ચિંતકને, સર્જકને આવી ક્ષણો સહેલાઇથી સાંપડે છે. બોલાયેલા શબ્દો છૂટી ગયેલા તીર જેવા છે, પાછા ખેંચી શકાતા નથી અને જેને એ પહોંચે છે એનો ઘા ક્યારેય રુઝાતો નથી કે નથી એની કોઈ દવા.

 

આ શેરની બીજી પંક્તિ ખૂબ સ્પર્શી જાય એવી છે. શું વ્યક્તિનો આત્મા ખરેખર એને કાંઇ કહેતો હશે ? જો કે એનું સાંભળનારાઓ કહેશે કે હંમેશા “અંદરની વાત” સાંભળીને જ નિર્ણય લેવો જોઈએ. મતલબ દિલની જુબાં સાંભળવી જોઈએ. જો દિલ કહેતું જ હોય તો આ ગુનેગારો, ગુંડાઓને દિલ જેવુ કાઇ હશે જ નહીં ? છોકરી પર એસિડ ફેંકનારા કે નાની બાળકી પર બળાત્કાર કરનારા કે થોડા ધન ખાતર કોઈનો જીવ લઈ લેનારાનો આત્મા ચૂપ રહેતો હશે ? સચ્ચાઈ એ છે કે આત્માનું સાંભળવાની ટેવ કેટલાને ? બાળપણથી જ બાળક એવા વાતાવરણમાં ઉછરે કે આત્મા ગૂંગળાય જાય. પછી એ બોલવાનું બંધ કરી દે. આત્માના અવાજને સાંભળવા માટે ય એક સમજણ જરૂરી છે. એ ઉછેરમાં જ મળે, માબાપ ને શિક્ષકો જ આપી શકે. સમસ્યા એ છે કે એમને ય આ સમજણ નથી મળી. “તમારી સાથે ભણતા બીજા વિદ્યાર્થીઓને મદદ નહીં કરવાની, એમને તમારી નોટ્સ નહીં આપવાની ! ઊલટું તમારે રાતે વાંચી લઈ એમને દિવસે બીજા રવાડે ચડાવવા જેથી એ તમારા કરતાં વધારે માર્ક્સ ન લાવે. આ હરીફાઈનો જમાનો છે અને આટલું શીખવું જ પડે.” આવું કહેનારા ટ્યૂશનિયા માસ્તરો આપણા શહેરમાં ચારે બાજુ જીવે છે એ કેટલું ખતરનાક છે ! મૂલ્યોનું આટલી હદે ધોવાણ અને તેય માબાપ કે શિક્ષક દ્વારા થાય ત્યારે વિચાર આડે ધુમ્મસ છવાય જાય છે. સમાજના આત્માને શોધવા નીકળવું પડે એવી દશા આવી જ ગઈ છે. ‘આજ’ ને જ શા માટે દોષ દેવો ? એકલવ્યનો અંગુઠો કાપનાર ગુરુઓ હતા જ ને ! હા, એને પણ આત્મા નહોતો જ.      

 

ભાગ્ય પણ કેવું ઘડ્યું છે ઇશ્વરે

ખેતરો ખોવાય ત્યારે હળ મળે..

 

લગભગ બધું ત્યારે જ મળે કે જ્યારે એની જરૂરિયાત ન રહી હોય ! જિંદગી આખી સુખ પાછળ, સંપતિ પાછળ, સંબંધો પાછળ દોડતા રહ્યા અને જ્યારે શ્વાસથી હાંફ ચડી ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે આ દોડમાં જીવવાનું તો ભુલાઈ જ ગયું ! જાત સામે જોવાનો વખત જ ન મળ્યો ! ધન કમાયા પણ સ્વાસ્થ્ય ચુકાઈ ગયું. બાળકને જરૂર હતી ત્યારે માબાપને સમય નહોતો અને હવે ફરિયાદ કરે છે કે સંતાનો સામું જોતાં નથી ! અલબત્ત અપવાદો વગરનું ય જીવન નથી. બંને રીતે, પોઝીટીવ અને નેગેટીવ પણ સો વાતની એક વાત કે સુખ, શાંતિ અને સંતોષ કાગળ પર મળે ! સમયનું આ સત્ય આજનું કે ગઇકાલનું પણ ? સત્યને સમય સાથે લેવાદેવા નથી એ મૂળ વાત જ સ્વીકારવી પડે. રામાયણ મહાભારત કેમ ભૂલાય ? 

 

અને મોતી જેવો આ છેલ્લો શેર.

 

જિંદગીભર શ્વાસ ચુકવતા રહ્યા

મોતનું માથે ગજબ દેવું હતુંહર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

 

સાવ યંત્રવત થઇ ચાલ્યું છે જીવવાનું / રણઝણવા નહિ તો કમકમવા ઘટના મોકલ. હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

પારકી ભાષા સમો છું / હું મને ક્યાં આવડું છું ?……….

 

કૈંક રીતે હૃદયને લાગણી ભારે પડી, એક દીવાને સ્વયંની રોશની ભારે પડી………..

 

 

ભીતરના વાદળને વરસાવી તો જો / સુગંધને શબ્દો સુધી લાવી તો જો.

હાર ભલેને નિશ્ચિત લાગે તને / થોડી હિંમત બસ તું પ્રગટાવી તો જો.

આપોઆપ બધું આઘું ચાલ્યું જશે / જ્યાં છો ત્યાં અજવાળું ફેલાવી તો જો.

થાય અચાનક સઘળું મઝા સાચી / ઇચ્છા વિઘ્ન સ્વયં છે, અટકાવી તો જો.

હર્ષસદા મન શંકા કરતું ડગલે ને પગલે / કદી મન પર શંકા લાવી તો જો.

 

………..

 

હું ચરણ માંડું અને રસ્તો  બને, એક ટીપું શક્ય છે દરિયો બને.

ઘાસ પરથી ઓસ છો ઊડી જતું, એક પળ પાકે અને મોતી બને.

ચોતરફ ઘનઘોર છો અંધાર છે, વીજળી ઝબકે અને નકશો બને.

એક વાદળ આભમાં દેખ્યા પછી, ધરતી ઊંચી થાય ને પ્હાડો બને.

 

પ્રકૃતિ

પાણીમાં મેં ડૂબકી મારી અનેશક્ય છે કે જળ ખુદ હોડી બને !હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

પાન છેલ્લું લો ખર્યું, ઝાડ મૂંગું થઈ ગયું.  / એક જ્યાં ઇંડું દડ્યું, ઝાડ મૂંગું થઈ ગયું.

પંખી ઊડી ગયું, ઝાડ મૂંગું થઈ ગયું.  / ખચ્ કુહાડી ડાળ પરઝાડ મૂંગું થઈ ગયું.

ઝાડ આખું ક્યાં ગયું ? આભ મૂંગું થઈ ગયું……..હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

પ્રેમ

 

કોણ એને ઝાંઝવા સીંચ્યા કરે, રોજ રાત્રે સ્વપ્ન એક ફણગાય છે

મારી ભીતર કેટલું વરસ્યા તમે, આખેઆખું અંગ લીલું થાય છે….હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

શબ્દની સાથે ઘસો જો શબ્દને, ભડકો થશે / સુતેલું લોહી જ્યારે જાગશે, તડકો થશે

રાતના અંધારને ચાખ્યા પછી હું તો કહું / આગને જો આગની સાથે ઘસો, છાંયો થશે…..હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

સાવ લીલી થઇ ગઇ છે લાગણી, કોઇ સુકી ડાળખી ડંખી હતી………હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

ધ્રુવના તારા સમી જે ઝળહળે, લાગણીની એક પળ એવી મળે

સ્વપ્નમાં જોઇ તને મેં રાતભર, ને સવારે હાથમાં ઝાકળ મળે……..હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

 

હું મનોમન હરપળે, હોઉં છું તારી કને. / કેદ મારું આયખું, એક તારી ધડકને.

ચોતરફ બસ મ્હેંક છે, કોણ ખીલ્યું વનવને ? / મોરલો ટહુકા કરે, આભ આખું થનગને.

એક પળ એવી મળે, વિસ્તરે ને યુગ બને……….. હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

………

 

પધારવ્યો / ભૂતકાળને મેં રોજ આંસુમાં પધરાવ્યો. / હવે તળેટીમાં નથી મળતા શોધ્યા,

સૌએ લૂંટીને ક્યાંક સંતાડી દીધી છે, / અમે ખજાનો માણસાઈનો બહુ લૂંટવ્યો. ……હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

 

 

……………

 

ઘરને ચમકાવે ; છે આંખે મોતિયો / આવડે છે મા ને કેવો કીમિયો !  – હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

તારો હાથ

હાથમાં લીધો

હૈયે

હજાર હજાર

રંગબેરંગી

પતંગિયાની ઊડાઊડ ! – હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 1, 2019

Kavysetu 389

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 389 > 23 જુલાઇ 2019

મનને બાંધો દોર – લતા હિરાણી

ગંદા, ગંધાતા

લીલ, શેવાળ અને કીડાઓથી ખદબદતા તળાવમાં ખીલેલું ફૂલ જોઈને

એણે વિચાર્યું

આ તો મારા હાથમાં જ હોવું જોઈએ !

એ તરત જ લપક્યો તળાવની દિશામાં.

ફૂલ હતું, આમ તો કિનારા પાસે જ.

એણે હાથ લાંબો કર્યો

અને વિચાર્યું કે આ આવી જ ગયું હાથમાં.

પાણીમાં ઘૂસેલા હાથે વમળ સરજ્યા

અને ફૂલ તો સરકીને થોડું ખસી ગયું.

એને આગળ વધવું પડે એમ હતું.

એક પગ તળાવમાં મૂકવો પડશે એમ લાગ્યું.

બુટ કાઢી નાખ્યા.

પાણીમાં પગ મૂકી, થોડું વધારે ઝૂકી, એણે હાથ લંબાવ્યો.

પહોંચ થોડીક જ ટૂંકી પડી.

હવે તો ફૂલ સુધી પહોંચવા

બીજો પગ અંદર મૂકવો પડશે એમ લાગ્યું.

એણે તરત જ બીજો પગ પણ અંદર મૂક્યો.

ફૂલ લેવા આગળ વધ્યો.

પગ મૂકવાને કારણે પાણીમાં ખળભળાટ થઈ ગયો.

એટલે ફરી ફૂલ થોડું…. સરકીને એનાથી દૂર ગયું !

હવે તો એ તળાવમાં ઊતરી જ ગયો હતો.

વિચારવાનો અવકાશ જ નહોતો.

એ હજુ થોડો આગળ વધ્યો…..

કપડાં પલળતા ગયા

એ અંદરને અંદર ઊતરતો ગયો….

ઊતરતો ગયો, ઊતરતો ગયો, ઊતરતો જ ગયો.

ફૂલ સરકતું ગયું, સરકતું ગયું, સરકતું જ ગયું.

માથું ઊંચું કરીને એણે જોયું.

અરે, કિનારો તો ક્યાંય પાછો રહી ગયો !

અત્યારે તો એ

ગંદા, ગંધાતા, લીલ, શેવાળ અને કીડીઓથી ખદબદતા તળાવમાં

ગળા સુધી ઘૂસી ચૂક્યો હતો

અને દલદલમાં પૂરેપૂરો ફસાઈ ચૂક્યો હતો.

તરત એણે નજર ફેરવી,

ફૂલ હજુ એની પહોંચની બહાર હતું….

એ કશું કરે એ પહેલાં તો

એને ફરી સરકી જતું એ જોઈ રહ્યો…..

એ દલદલમાં ખૂંપી ગયો હતો.

એ આગળ વધી શકે એમ નહોતો….  દર્શિની દાદાવાળા

 

મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાં વ્યાખ્યાતા દર્શિની દાદાવાળા, આમ તો વાર્તાક્ષેત્રે જાણીતું નામ છે. એમનું સાહિત્યમાં ઈકો ક્રિટિસિઝમની વિભાવના પર એક લેખ વાંચ્યો અને ગમ્યો. સાહિત્ય અને કુદરત ક્યાં કેવી રીતે જોડાય છે’, સમાજ-સંસ્કૃતિ પર એની કેવી અસરો પડે છે એ વિષય પર એક સંશોધન લેખ હતો. મને એ વિષય બહુ ગમ્યો. ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિમાં પર્યાવરણ અને સાહિત્ય એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. લોકગીતોમાં પ્રકૃતિના ધબકારા અદભૂત રીતે ઝીલાયા છે. સંશોધન માટે આ રસપ્રદ વિષય છે.  આ લેખ વાંચતાં, ઘણા સમય પહેલાં મળેલી અને નોંધી રાખેલી એમની આ કવિતા યાદ આવી. કવિતા લાંબી છે અને એ વિષે લખવામાં સ્પેસની મર્યાદા નડશે છતાંય થોડીક વાત તો થશે જ.

 

કવિતાની ખૂબી જ એ છે કે દરેક ભાવકને એમાંથી જુદું જડી શકે. વિચારપ્રધાન ફિલોસોફીથી છલોછલ આ કવિતા શું કહે છે ? તળાવમાં દેખાતું ફૂલ એ મૃગજળનું પ્રતીક છે ? અને એને પકડવાની મથામણ એ માનવીની સુખની ઝંખના ? હા. થોડોકેય સંતોષ ધરાવનાર માનવીની આ દશા નથી થતી કેમ કે સુખની ઈચ્છા તો જીવ જન્મ સાથે જ લઈને આવે છે. કદાચ એ જ જીવવાનું બળ બની રહે છે. માતાના ધાવણ માટે રડતું બાળક કે રમકડાની જીદે ચડતું બાળક આ સત્યને સાબિત કરે છે પણ એનો જ્યારે અતિરેક થાય છે, સુખ પાછળ માનવી પાગલ બને છે, એ કંઇ પણ કરવા તૈયાર થાય છે, સારાસારનો વિવેક ચૂકે છે ત્યારે એનું પતન થાય છે, એ અધોગતિના દલદલમાં ખૂંપી જાય છે અને પેલું મૃગજળ જેવુ ફૂલ તો હાથમાં આવતું જ નથી. સાધન, સંપતિ બધું હાથમાં આવવા છતાં ખરું સુખ તો છેટે જ રહી જાય છે, ફરી લલચાવતું !

 

જીવનનું શાશ્વત સત્ય કાદવ અને કમળના પ્રતીકોથી પણ એક જુદી જ શૈલીના વિસ્તારથી રજૂ કરનાર કવિ દર્શના દાદાવાળાને અભિનંદન.            

Posted by: readsetu | ઓગસ્ટ 1, 2019

kaavysetu 388

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 388 > 16 જુલાઇ 2019

એક સવાલ મૈં કરું ! – લતા હિરાણી

એય તને મનમાં સમાવું તો ચાલશે ?

રાતડીની નીંદર ને નીંદરમાં સપનાં ને સપનામાં આવુંય તો ચાલશે ?

પ્રશ્નો પર પ્રશ્નો હું પૂછ્યા કરું ને બસ પૂછ્યા કરું છું એ જ ધૂનમાં

સૃષ્ટિમાં રોજ તને નીરખ્યા કરું ને બસ નીરખ્યા કરું છું તને તૃણમાં

એય, તને બોલાવું ત્યારે તું આવશે ?

લાગણીના અણદીઠ્યા શ્વેત શ્વેત રંગ મહીં ઇંદ્રધનુષી એક વાત

સંબંધો જોડાવા ઇચ્છાઓ જન્મે ને ઈચ્છાઓ થામી લે હાથ.

એય, મારી ઇચ્છાનો બાગ હવે ફાલશે ?

ઇચ્છાઓ જન્મે તો પૃચ્છાઓ જન્મે ને પ્રશ્નાર્થને સમજી તો લે

ચૂપ ચૂપ રહીને પણ કહેવું જરૂર, એ ભાવાર્થને સમજી તો લે

એય, સાથે રહેવું શું તને ફાવશે ? – આશા પુરોહિત

 

કવિતામાં તરત ગમી જાય એવો શબ્દ છે ‘એય’ ! આમ તો એ સંબોધન છે અને એ સામાન્ય રીતે કાં તો સાવ પોતાના માટે વપરાય કાં સાવ અજાણ્યા અને જેને માનથી બોલાવવાની જરૂર ન હોય એના માટે વપરાય. (જો કે અહીંયા, માણસાઈની રીતે, શા માટે કોઈનેય તોછડાઈથી બોલાવવું, એ સવાલ છે પણ વાત આપણે શબ્દના સંદર્ભે જ જોઈએ.) વ્હાલમને ‘એય’ કહી બોલાવી શકાય ને ચાની લારી પર કામ કરતાં છોકરાને ‘એય’ કહી બોલાવી શકાય. સાવ સામસામા છેડાની વાત છે ને ? પણ છે ! આ સંબોધન એક દૃશ્ય ખડું કરી દે છે. કવિતાની શરૂઆતથી જ ભાવકને પોતાની સાથે જોડી દે છે. નાયિકા તો પોતાના પ્રેમી સાથે લ્હેકાથી વાત કરે છે અને સાથે સાથે ભાવક પણ ઇનવોલ્વ થઈ જાય છે.

આશા પુરોહિતના બીજા કાવ્યો પણ આ કોલમમાં આપણે માણ્યા છે પણ આવું સરસ લખનારે કવયિત્રીએ ઓછું લખ્યું છે એમ લાગે. સ્ત્રીઓની આ મર્યાદા છે. અંદરથી સર્જનનો પ્રવાહ ધોધની જેમ નીકળતો હોય, કાવ્યકલા ભરી પડી હોય અને અચાનક એની કલમ  અટકી જાય ! ક્યારેક એને કુટુંબની પ્રાયોરિટી હોય કે બીજું કશુંક ! આપણે પૂરા કારણો નથી જાણતા પણ ઘણા સારા સ્ત્રી સર્જકો સાથે આમ બન્યું છે. આમાં એક નામ પુષ્પા વ્યાસનુંય લઈ શકાય.

આ ગીતમાં એક મુગ્ધાનો પ્રણય છે. પિયુને જોઈને જાગતા હૃદયના ઉછાળા છે. મીઠા મધુરા સંવેદનો છે. પરસ્પર પ્રત્યે સ્નેહથી છલોછલ નાયક કે નાયિકાને જાગે એવી ઊર્મિઓ છે. એકબીજામાં ખોવાઈ જવાની વાત, સૃષ્ટિમાં એને એકને જ ભાળવાની વાત, હાથ પકડીને હૃદયમાં હૂંફ ભરી લેવાની વાત, ઇચ્છાઓના મેઘધનુષી આકાશમાં વિહરવાની વાત, લથબથ લાગણીઓની વહેતી નદીમાં ભીંજાવાની વાત …… શું નથી આ ગીતમાં, જે એક પ્રેમી ન ઝંખે ? આમ જુઓ તો પ્રેમની ઝંખનાઓનું લિસ્ટ બનાવવા જાઓ તો અનંત સુધી પ્રસરે. બાકી બે-ચાર શબ્દોમાંય સઘળું સમેટાઇ જાય, કશું બાકી ન રહે !

આ પ્રીતગીતની રીત જોઈએ તો એના રંગથી મન રંગાઈ જાય એ ખરું ! સવાલ પૂછતી નાયિકા આંખ સામે સાત રંગોની ચુનરી ઓઢીને ઊભેલી દેખાય છે. નાયિકા પ્રશ્નો એટલા ને એવા પૂછે છે કે નાયકને જવાબ દેવાને બદલે પ્રેમીકાને બાથમાં લઈને એના હોઠ પર હોઠોથી તાળું મારી દેવાનું જ ગમે ! આ સવાલોના જવાબમાં શબ્દોનું ક્યાં કામ છે ? આનો જવાબ બસ સ્પર્શથી અને રૂંવાડે રૂંવાડે છવાઈ જાય એવા ઘેઘૂર સ્પર્શથી જ અપાય.

આ કોલમ માટે અસંખ્ય કવિતાઓમાંથી પસાર થવાનું બન્યું છે. પ્રેમ અને શૃંગાર એ કવિતાનું હૃદય છે પણ પુરુષોની પ્રેમ કવિતામાં અને સ્ત્રીઓની પ્રેમ કવિતામાં ઉડીને આંખે વળગે એવું અંતર વર્તાય છે. સ્ત્રીઓની કવિતામાં મુખ્યત્વે મન, હૃદય અને લાગણીનું પ્રાધાન્ય જોવા મળે છે. જો કે એના શારીરિક આવેગોની પ્રબળતા વ્યક્ત ન થઈ હોય એવું નથી. આજે જ નહીં સદીઓ પહેલાય ‘બોલ્ડ’ કવયિત્રીઓ હતી જ. ભક્તિના નામે અઢારમી સદીમાં ફૂલકુંવરબાઈએ લખ્યું છે, ‘ઓ વલ્લભજી, જુવતી જનના રસિયા ચરણે રાખો, મહારસલોભી અંગ સબંધી અંતરરસને ચાખો / અમો મહદ ભક્તને જાચીને, મારું અંગ સમર્પ્યુ રાચીને.’ આવી કેટલીક બોલ્ડ કવયિત્રીઓ અને સામાજિક સંકોચથી ન લખી શકતી હોય એવી થોડીક કવયિત્રીઓને છોડી દઈએ તો પણ સ્ત્રીઓની રચનામાં હૃદયની અભિવ્યક્તિ અને લાગણી પામવાની ઝંખના વ્યક્ત કરતી કવિતાઓ વધુ જોવા મળે છે.  જ્યારે પુરુષોની કવિતામાં મુખ્યત્વે રૂપ, સુંદરતા અને શારીરિક એષણાઓ વધારે પ્રગટે છે. એમાંય પુરૂષોએ લખેલી સ્ત્રી સંવેદનામાં બહુધા સ્ત્રીના શારીરિક આવેગોની અભિવ્યક્તિ પ્રગટ થાય છે. સ્ત્રીને એક વ્યક્તિ તરીકે જોવામાં આવે તો એનું બાહ્ય વિશ્વ કદાચ નાનું છે પણ એનું આંતરવિશ્વ કેટલું વિશાળ ! એમાં ડોકિયું કરનારા કવિઓ છે પણ બહુ ઓછા ! એ સત્ય સ્વીકારવું રહ્યું.

મારી પાસે કોઈ આંકડા નથી, બસ હજારો કવિતાઓમાંથી પસાર થયાનું મારું પોતાનું આ તારણ !     

Posted by: readsetu | જુલાઇ 9, 2019

Kavyasetu 386

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 386 > 2 જુલાઇ 2019 

 

મૌનની મિરાત  – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

 ધરતીય મૌન છે અને આકાશ મૌન છે

દરિયો ભલે ને ઘૂઘવે, ખારાશ મૌન છે.

હોવાનો અર્થ અન્યને સમજાવતો રહ્યો

મારી હયાતીનો ખરો અહેસાસ મૌન છે.

ઊભાં છે એક પગ ઉપર વર્ષો સુધી ડગ

વૃક્ષોની સાધના તો સરેરાશ મૌન છે. 

પૂનમ અને અમાસમાં સ્થાપે છે સામ્યતા

અંધાર મૌન છે અને અજવાસ મૌન છે.

 વાતાવરણની સ્તબ્ધતા સંભળાય ચોતરફ

તેથી કદાચ શબ્દના આવાસ મૌન છે. – કુમાર જૈમીની શાસ્ત્રી

શબ્દનો સતત સહવાસ મૌનની શેરી સુધી જરૂર લંબાય છે. શબ્દ સાધકોને આનો અનુભવ હોય છે. સંબંધોમાં પણ છેક ઊંડાણ સુધી તાગનારા અનુભવ્યા કરે છે કે મૌન ક્યારેક શબ્દો કરતાં ક્યાંય અસરકારક હોય છે. ધરતી અને આકાશના સંબંધની ગહેરાઈ અર્થાત ક્ષિતિજમાં વિસ્તરેલા મૌનનો લય. શબ્દ વગરનું સુરીલું સંગીત એમાંથી જ પ્રગટે છે. માનવબાળ કેટલું જલ્દી બોલતાં શીખી જાય છે અને માતાપિતા હરખાય છે કે સંતાન કેવું મીઠું બોલે છે ! એ જ સંતાન યુવાનીમાં પ્રવેશે છે કે સંસારી થાય છે ત્યારે ક્યારેક એ જ માતા-પિતા પસ્તાય પણ છે કે ‘એને બોલવાની સમજ ક્યારે આવશે ? આ ‘બોલવાની સમજ’માં મૌનનો મોટો ફાળો છે. ક્યારે કેટલું બોલવું કે ચૂપ રહેવું એની સમજ આવતાં દસકાઓ વીતી જાય છે અને મોટાભાગના લોકોમાં તો એ જીવનભર નથી આવતી.  

કંઇ કેટલીય ધસમસતી નદીઓના અફાટ મીઠા જળરાશીને ધરાઈને પીધા પછી, પોતાના ઉદરના ઊંડાણમાં સમાવ્યા પછી જીવનને પોષનારી ખારાશ પેદા થાય છે. મીઠા જળના પોતાના મૂલ છે તો ખારાશની પોતાની ખલકત છે. એકમાં અવાજ છે, સાદ છે ને બીજામાં ગુંજ છે, નાદ છે અને આ સઘળું સ્વમાં વ્યાપ્ત,નિજમાં મસ્ત છે. એટલે‘રોજ તારી યાદમાંનો સર્જક એવું પણ લખે છે –

છોડવાનું હોય છે જેનું શરણ,એ નાભિમાં રહે ને વિસ્તરે…..

કવિને વૃક્ષ એક પગ પર ઊભેલું લાગે છે, મને તો વૃક્ષને પગ હોય એવું જ લાગતું નથી. જો કે બંને વિચારનું પરિણામ કે વાસ્તવિકતા એક જ છે. વૃક્ષ આજીવન એક જ જગ્યાએ ઊભું રહે છે. એનાં મૂળિયાં અંદરની માટીને હૈયે લગાવીને રહે છે. પોતાની ડાળીઓથી એ આકાશને પીધા કરે છે અને ફળ-ફૂલોથી, પર્ણોથી, આ સંસારને, માનવજીવનને સુંદર બનાવવા મથ્યા કરે છે. એની સાધના મૌનની સાધના છે. વાયુ સાથેનો એનો વાર્તાલાપ પણ શબ્દવિહીન ! લીલાશની અનુભૂતિ, ભીનાશની અનુભૂતિનો વિસ્તાર એટલે વૃક્ષ. જીવનની આસપાસ મૌનના કેટલા મેઘધનુષ વિખરાયા છે, જો જોવાની ફુરસદ હોય તો !    

વાણી એ વિચારનો વિસ્તાર છે, સ્પર્શ એ સ્નેહનો સ્વીકાર છે અને મૌન એ હૃદયનો આવિષ્કાર છે. આ બધા સંવાદના સક્ષમ સ્ત્રોત છે. એ કંઈક કહે છે, કોઈક સેતુ સ્થાપે છે. આમાં મૌન એ સૌથી સબળ અને સૌથી સુંદર સાધન છે. પૂનમ અને અમાસમાં લોકોને કેટલો વિરોધાભાસ લાગે પણ કવિ કહે છે,‘પૂનમ અને અમાસમાં સ્થાપે છે સામ્યતા /અંધાર મૌન છે અને અજવાસ મૌન છે.’આ કવિતાનું સૌંદર્ય છે.

 તમારા નામનો સિક્કોમાં કવિ કહે છે,

આવકારો  દઈશ જુઓ  બોલ્યા વગર                                                                                                           કોઈ આવે દ્વાર પણ ખોલ્યા વગર

નિકટના સંબંધમાં મૌનના રણકાને અહી વહેતો મૂકી દીધો છે. બોલ્યા વગરનો આવકારો જે માત્ર આંખથી છે, જેમાં દ્વારના અવાજનેય આવકાર નથી ! એ જ પ્રવાહમાં આ શેર પણ વહ્યો જાય છે,                                             

‘હોવાનો અર્થ અન્યને સમજાવતો રહ્યો,                                                                                                મારી હયાતીનો ખરો અહેસાસ મૌન છે.’

‘રોજ તારી યાદમાં’ પલળવાનો લ્હાવો જેણે લીધો હોય તે જ જાણે. સ્મરણોનો દરિયો છલકાય છે ત્યારે એમાં ડૂબકી લગાવતા સમાધિ લાગી જાય છે. વાતાવરણના સન્નાટામાં શબ્દના આવાસે ભોગળો ભીડી, મન ભીંજાવા જ ઈચ્છે  ત્યારે માત્ર બે આંખોનું જળાશય એનાં માટે પૂરતું હોય છે. અંતમાં કવિના એક સરસ મજાનાં શેર સાથે

સૂર્ય હોવાની સજા એવી મળી                                                                                                                   રાતની અવહેલના સહેવી પડી….

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 9, 2019

Kavyasetu 385

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 385 > 25 જૂન 2019

મૌનનો સ્પર્શ – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

શબદ સાવ થાક્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો

સમયના ઘાવ પાક્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ઘણી ઘટના લસોટીને ઘસારો પીધો છે મેં

ચરીમાં શબ્દ રાખ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ઉથાપી કેટલાં થોથાં, શબદના તારલા તોડ્યા

અસર એવી લાવ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

થવા દો સર્વ સંવાદો, હૃદયથી આંખથી નિશ્છલ

પછી ના કોઈ વ્યાખ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ગજબ છે અજબ તરકીબથી સૃષ્ટિ ચલાવે છે

શબદ ક્યાં કોઈ સ્થાપ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો. – રેણુકા દવે

 

પ્રિયજનની સંગે મૌન રહીને મહાલવું એ એક લ્હાવો છે. શબ્દોનો મહિમા અપાર છે તો મૌન અનહદની પાર પહોંચાડી શકે છે. મૌનને દ્વારેથી જ કવિ કહે છે, ‘થવા દો સર્વ સંવાદો, હૃદયથી આંખથી નિશ્છલ… મને બસ મૌન રહેવા દો… આવું મૌન ત્યારે જ શક્ય બને કે જ્યારે હૃદય સ્નેહથી છલોછલ હોય, એને વ્યક્ત થવા માટે એક હળવા સ્પર્શથી અધિક કાંઇ ન જોઈતું હોય… પ્રેમને સમજવા, સમજાવવા વાણીને સંપૂર્ણ વિરામ આપી એક માત્ર અનુભૂતિને શરણે જવું અને સ્નેહનું સ્વર્ગ હાથવેંતમાં… અને કવિ કહે છે,

સાવ પોતાનું લાગતું કોઈ, આંગળા ભીડી ચાલતું કોઈ,                                                                                  આંખમાં ઘૂંટયો કેફ ને તોયે, મૌન રહીને મ્હાલતું કોઈ…   

જો કે ઉપરની ગઝલમાં આ એક શેર બાદ કરતાં બીજા શેરોમાં વિષાદ વધારે વ્યાપેલો છે. ક્યારેક સંબંધોનો, ઘટનાઓનો, વાસ્તવિકતાનો થાક લાગે છે અને એમ લાગે છે કે સમયના આ ઘાવ રૂઝવવા હવે મૌનનો કોઈ વિકલ્પ નથી. શબ્દોનો કહો કે શબ્દોની થતી અસરનો થાક લાગે છે. કહેવાય છે કે મારા બોલવા પર મારો અધિકાર છે, પણ તમારા સમજવા પર નહીં. શબ્દો કેટલીયે વાર ગેરસમજ જન્માવે છે. કહેવાયું હોય જુદા ઉદ્દેશથી અને સામેવાળાને સમજાય જુદા એંગલથી. એમાં સાંભળનારનો એટીટ્યુડ ને એના મનોભાવો પણ બહુ મોટો ભાગ ભજવે છે. એટલે જ કહેવાયું છે, દૃષ્ટિ એવી સૃષ્ટિ. આની પાછળ આ જ અર્થ અભિપ્રેત છે. કાળા ચશ્મા પહેરી રાખનારને અજવાળું દેખાતું નથી અને એના માટે માથા પછાડવાનો કોઈ અર્થ નથી. પછી ચૂપચાપ ખસી જવું એ એક જ વિકલ્પ રહે.    

જીવનમાં શબ્દોના બાણથી ઘવાવાનો કે બોલાયેલા શબ્દોની અવળી અસર થયાનો અનુભવ બધાને હોય. કોઈ એમાંથી બાકાત ન હોય. અમુક ઉમર પછી એમ સમજાય છે કે પોતાની વાત, પોતાનું દૃષ્ટિબિંદુ સામેની વ્યક્તિને સમજાવવામાં ને એના ગળે ઉતારવામાં કેટલો સમય-શક્તિ બગાડ્યા ! એમાં પોતાનું મન પણ ખરાબ થયું ને અંતે પરિણામ ? કશું જ નહીં, કેમ કે જેને જે સમજવું હોય એ જ સમજે છે તો પછી આ બધું શા માટે ? એના કરતાં બહેતર છે પોતાના દિલને જે યોગ્ય લાગે એ કરવું અને બીજાની ચિંતા ન કરવી. ત્યારે જ આવો શેર આવે,                                                                                      ઘણી ઘટના લસોટીને ઘસારો આ પીધો છે મેં,                                                                                                 ચરીમાં શબ્દ રાખ્યા છે, મને બસ મૌન રહેવા દો.

ક્યારેક મૌન જે અસર લાવે છે એ શબ્દો નથી લાવી શકતા. ત્યારે કવિ કહે છે,                                               આપણી વચ્ચે હૃદયનું જળ વહે,                                                                                                      કંઈક કોરી કંઈક ભીની પળ વહે.

મૌનની અનુભૂતિ કવિના આ ઉદગારમાંથી પણ સરે છે,                                                                                   કોનું લીધું છે શરણું, અસ્તિત્વ જાણે ઝરણું                                                                                                 સાગર સુધી થયો છે વિસ્તાર, સાધુ સાધુ…

બોલતા શીખવા માટે માની જરૂર છે, માતૃભાષાની જરૂર છે, સમાજની જરૂર છે પણ મૌન રહેતા શીખવા માટે માત્ર સમજદારીની જરૂર છે. એ સમજણ આવે તો આવે છે, જરૂરી નથી કે બધાને આવે અથવા વય વધતાં આવે !

છેલ્લે કવિએ ઈશ્વરના ઉદાહરણથી મૌનને પ્રસ્થાપિત કર્યું છે. આટલી મોટી સૃષ્ટિનું સામ્રાજ્ય જે અત્યંત સહજતાથી અને સંવાદિતાથી ચલાવે છે એ જગન્નિયંતાને કોઈ શબ્દની જરૂર નથી પડતી ! અને હવે ભાવકનો મૌન બનવાનો વારો છે.

પ્રિયજનની સંગેના કવિ રેણુકા દવેને આ નવલા કાવ્યસંગ્રહ માટે હૃદયથી અભિનંદન.

 

Posted by: readsetu | જુલાઇ 9, 2019

Kavyasetu 387

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 387 > 9 જુલાઇ  2019

દોહરો દાવ, ખાલી સાવ  – લતા હિરાણી   (મૂળ લેખ)

કિલ્લે કિલ્લે, રાંગે રાંગે ઘોડાઓ પૂરપાટ શહેનશાહ

ભીતર ભીતર પાણીપત ને ઉપલક જમનાઘાટ શહેનશાહ !

સાત જનમની ઘટના જેવું ફિસ્સું ફિસ્સું જીવતર જીવવા

મૂછ વિનાને ચહેરે લાવે ભાડૂતી ચળકાટ શહેનશાહ

બેગમ સાથે, બખ્તર સાથે, રાતદિવસનાં ચક્કર સાથે

નક્ષત્રોનાં પ્યાદાં સાથે ખેલંતા ચોપાટ શહેનશાહ

છીપ વચાળે મોતી થઈને, તોર નશીલો ઓઢી લઈને

શકટ તળેના શ્વાન બનીને સૂતા ચત્તાપાટ શહેનશાહ

કાચ સવાયું, સાચ સવાયું, તલવારોની ટાંચ સવાયું

બેધારું બેફિકર થવાયું, એક દિવસના લાટ શહેનશાહ

દરબારીથી ખચ્ચ સભામાં ખુદ ઉખાણું બન બૈઠા છે,

કોક ચતુરી બાહોશીની જોતાં જોતાં વાટ શહેનશાહ  ……પારૂલ મહેતા

જન્મ થાય છે અને શ્વાસ શરૂ થાય છે. શ્વાસની રેખા શ્વાસ સાથે જ અને શ્વાસ સુધી જ ચાલે છે. એમાં ક્યાંય સાંધો કે રેણ નથી ચાલતાં. નથી ચાલતા થાગડ-થીગડ. એ અટકે છે, ત્યારે બસ અટકી જાય છે. એને ફરી ચાલુ કરવાની સત્તા કોઈ શહેનશાહ પાસે નથી પણ આ લાંબા સમયગાળા વચ્ચેનું સત્ય શું ? માત્ર શ્વાસની હસ્તી જ કે એથી વિશેષ કશું ? ‘એથી વિશેષ’ ધરાવનારા કોઈ વિરલા હોય છે ખરા પણ મોટેભાગે તો ઉપર જણાવ્યા એવા જ, ‘બોલોના બાદશાહ !’, ‘મિથ્યા’ના મહાનુભાવો !

આ રચનામાં દંભમાં રાચનાર માનવીઓ માટે, માણસજાત માટે જે રદ્દીફ, પ્રતિકો વપરાયા છે એ એટલા તો અસરકારક અને બળુકા છે કે એકવાર વાંચ્યે સંતોષ ન થાય. ક્યાંય ટેકા વગર, કોઈ થીગડા કે પ્રયાસ વગર આખીયે રચના એકધારી, પૂરપાટ દોડયે જાય છે. કાફિયા પણ એક પ્રવાહની જેમ, સહજ ગોઠવાઈ જાય છે. સાવ દંભી જીવન જીવતી માનવજાત વિષે ધારદાર રજૂઆત કરતું આ કાવ્ય પહેલી નજરે જ એટલું સ્પર્શી ગયું કે તરત ટપકાવાઇ ગયું. નામ ઓછું જાણીતું હોય અને કવિતા સરસ હોય ત્યારે આવો લોભ લાગે જ.

ઈશ્વર પાસે માનવ માટે શું વ્યવસ્થા છે ? એક દેહ આપ્યો અને એમાં શ્વાસ મૂક્યો, બસ. હવે જીવન એણે જીવવાનું છે. થોડી સમજ આપી ને થોડું વાતાવરણ આપ્યું પછી આજુબાજુ મબલખ ખજાનો વેરી દીધો ને માણસને પૂરી સ્વતંત્રતા આપી, ‘જા, જાતે શીખ હવે !’ ચારેબાજુ સંદેશ આપતી કુદરત છે, ગ્રંથો છે, શાસ્ત્રો છે, ઉપદેશ છે, અનુભવીઓ છે પણ એમની પાસેથી શીખવાનું છે એટલુંય મોટાભાગનાને સમજાતું નથી. માણસ બીજાના અનુભવે શીખવાનું રાખે તો વિશ્વની અડધી સમસ્યાઓ ઉકલી જાય. જ્યારે હકીકત એ છે કે દરેકને પોતાના અનુભવે જ શીખવું છે અને ત્યાં શ્વાસની દોરી પૂરી થવા આવે છે !

આ જ જીવન છે કે માણસ અંદરખાને સમસ્યાઓમાં ફસાયેલ હોય, સમાધાન શોધવા તરફડિયાં મારતો હોય પણ બહાર ‘સબ સલામત’ની છડી’ પોકારવાનું ચુકતો નથી. દંભ અને દેખાડો માણસને કોઠે પડી ગયો છે. બહાર બધા સામે ચમકવું જ જોઈએ, પોતાની ‘ઊંચાઈ’ દેખાવી જ જોઈએ એ જીદ એને ખીણમાં પહોંચાડે છે અને તોયે એની આંખ નથી ખૂલતી. સમજણની શેરી અત્યંત સાંકડી છે. ‘હું’ને છોડ્યા વગર એમાં પ્રવેશાય નહીં જે નથી થઈ શકતું કેમ કે ભાન આવ્યું ત્યારથી જાત સાથે ‘હું’ જોડાતો ગયો છે, એને પંપાળનારા દરબારીઓની મોટી જમાત છે અને ધીમે ધીમે એ જ સર્વસ્વ થઈ ચૂક્યો છે. એટલે આંખ પણ બંધ છે, કાટ ખાધેલી તલવાર અને બટકી રહેલા બખ્તરના બળે સૌને જંગ જીતવો છે. કવિ હરેશ તથાગત લખે છે – ‘ઊંચકી લીધું અહમનું પિંજરું, / લ્યો, હવે હેઠું ક્યાં મુકાય છે?

સરળ રીતે જીવવાનું કોઈને ફાવતું નથી. કવિ હિમાંશુ ભટ્ટ કહે છે, ‘ન હો જો કશું તો, અભાવો નડે છે ; મળે જો બધું તો, સ્વભાવો નડે છે. જીવવા માટે અનેક સીધા રસ્તા સામે જ પથરાયા છે પણ એટલો સહેલો મારગ પકડવામાં આપણી હોંશિયારીનું શું ? કંઈક આટાપાટા હોય, રમતો હોય, વ્યૂહરચના હોય તો બતાવી દઈ શકાય ! આ ચોપાટ ખેલવાના મોહમાં ને મોહમાં એકદિવસ અચાનક ચત્તાપાટ થઈ જવાય છે ને કુદરત જીવનની બાજી સંકેલી લે છે ! કાશ આ બધું સમજાતું હોત તો ! તો આ કવિતા ન રચવી પડી હોત ! પણ ના, આના તો હજુ મહાકાવ્યો રચાતા જ રહેવાના છે, પૃથ્વીના અંત સુધી !  કવિ બશીર બદ્ર સરસ કહે છે,

ઘરો પે નામ થે, નામો કે સાથ ઓહદે થે

બહુત તલાશ કી, કોઈ આદમી ન મિલા – બશીર બદ્ર

 

 

                

 

 

 

Posted by: readsetu | જૂન 18, 2019

પપ્પા

‘બેટા તને પત્ર નથી લખી શક્યો એ માટે મને માફ કરજે. તારા કામની દોડાદોડીમાં રહું છું અને એમાં જ દિવસમાં કેટલીય વાર તને યાદ કરું છું. ‘હું શું કરું તો મારી દીકરી સુખી થાય !’ બસ આ વિચારમાં જ મારો દિવસ જાય છે. આખો દિવસ તારા માટે કેટકેટલી ચીજવસ્તુઓની ખરીદી થતી રહે છે. પેલો, જ્યાં જૂઈની ડાળીઓ પડે છે એ તને ગમતા રૂમમાં જ બધુ રાખ્યું છે. તને આપવાના વસ્તુઓનો ઢગલો થઈ ગયો છે બેટા.”

મારા લગ્ન પહેલાંનું (1973) પપ્પાનું આ છેલ્લું પોસ્ટકાર્ડ હતું. મેં ફાઇલમાં ખાસ સાચવીને રાખ્યું હતું. આજેય એ અક્ષરો આંખો સામે જેમના તેમ તરવરે છે. પછીયે પત્રો તો આવતા જ રહ્યા. “બેટા કંઇપણ જોઈતું હોય તો મંગાવજે. બસ મને એક પોસ્ટકાર્ડ લખી દેજે. સામાન તને મળી જશે. મૂંઝાઈશ નહીં.”

એમના પત્રો મનને અને હાથમાં રહેલા કાગળનેય ભીંજવતા. પત્ર વાંચ્યા પછીયે હવામાં એ શબ્દો અવાજ બનીને ગુંજયા કરતાં. જુવાન આંખો સામે એક પ્રૌઢ ચહેરો ઉપસી આવતો. ક્યારેક એ ચહેરા પર શબ્દો વેરાઈ જતા ને પછી ઘરના ખૂણે ખૂણે પથરાઈ જતાં. હાથમાં રહેલું વેલણ કે સાવરણી ક્યારેક થંભી જતાં. પતિનો સવાલ કાન સાથે અફળાઈને રહી જતો.

“શું થયું ?”

“અરે કશું નહી. બસ આમ જ.”

“ન હોય, આમ જ કશું ન થાય.”

એમને યાદ આવી જતું કે હા, બે-ત્રણ દિવસ પહેલા પપ્પાની ટપાલ આવી હતી. એ કહેતા,

“વાંચવા તો દે, તારા પપ્પા એની લાડકી દીકરીને શું લખે છે ?” અને મારો હંમેશનો ઇનકાર.

પપ્પાને એ વાતનો સધિયારો હતો કે જમાઈનો સ્વભાવ બહુ સારો છે. મારા પત્રોમાં એ પામી જતાં કે હું બહુ ખુશ છું પણ સતત એ ચિંતા રહેતી કે દીકરીને હજી નવું નવું ઘર છે, કેટલી ચીજો જોઈતી હોય ! એકસાથે ક્યાંથી બધુ વસાવી શકાય !

ક્યારેક એમ પણ લખી બેસે કે

‘બેટા, તારે શું જોઈએ એનું લિસ્ટ મને મોકલ. હું તને મોકલી દઉ.’

આવું વાંચે તો જમાઈને અપમાન ન લાગે !

મારો હંમેશનો જવાબ.
“પપ્પા જોઈએ એ બધું જ છે તમારી દીકરી પાસે. તમે ચિંતા ન કરો.”

વરસો પસાર થઈ ગયા અને પપ્પા મારા જ શહેરમાં રહેવા આવી ગયા. ક્યારેક સવારના પહોરમાં આવી જતાં.

“આ ચાલવા નીકળ્યો ‘તો તે થયું તને મળતો જાઉં. તારી જૂઈ તો બહુ ઊંચે ચડી છે કંઇ !’

પપ્પા નીચે પડેલા ફૂલો વીણીને મને આપતા ને ત્યાં સુધીમાં એમની ચા બની જતી. એ કહેતા,

“પપ્પા તમે બાપદીકરી વાતો કરો ત્યાં હું નાહી લઉં.”
એમને એ ખબર કે પપ્પા ઘણીવાર દીકરી પાસે હૈયું હળવું કરે. એમાં મમ્મીની ફરિયાદનોય સમાવેશ થઈ જાય !

હવે મારું ઘર ભરાઈ ગયું હતું. પપ્પાની નજર તોય ફર્યા કરતી. કંઇ ખૂટતું તો નથી ને !

“એમ કર બેટા, હવે તું એક લ્યુના લઈ લે. દરવખતે રિક્ષા મોંઘી પડે ને બસમાં ફરવામાં ટાઈમ બહુ જાય. વ્હીકલ હોય તો સારું પડે !”

“હું લઈ લઇશ. તમે શાંતિ રાખજો.”
પણ પપ્પાને હું જાણું ને ! એકાદ મહિનો જોયા કર્યું ને બીજે મહિને પોતે જ બુક કરાવી દીધું. પતિને ક્યારેક ખરાબ લાગતું,

“પપ્પા હવે હું છું તમારી દીકરીની ચિંતા કરવા માટે.”
“ભલે ને, તમે તો ખરા જ વળી. આખી જિંદગી હું ક્યાં ધ્યાન રાખીશ ! તમારે જ એને સંભાળવાની છે. આ તો હું છું ત્યાં સુધી એમ થાય કે… “
એમનું વાક્ય અધૂરું રહી જતું.

“પપ્પા તમને ખબર છે મારા ઘરમાં હવે બધું જ છે, ને તમે કશુંક ને કશુંક લાવ લાવ કર્યા જ કરો છે !”
પપ્પા કશું બોલ્યા વગર હળવું હસી દેતા.

વરસો તો વહ્યા જ કરે છે. એકવાર પપ્પાને છાતીમાં દુખાવો ઉપડયો. મદ્રાસ એપોલો હોસ્પીટલમાં લઈ જવાનું નક્કી થયું. લગભગ કાકલૂદીની જેમ મેં કહ્યું કે

‘હું સાથે આવીશ મમ્મી’….

પણ અજાણ્યું શહેર, કોઈ સગું વ્હાલું ત્યાં નહી, હોટલમાં રહેવાનું. વ્યાવહારિક રીતે બધાને લાગ્યું કે માત્ર મમ્મી ને ભાઈ જાય એ જ બરાબર.

એમણે મને સમજાવી,
“પપ્પાને સારું જ થઈ જવાનું છે. આટલી ખ્યાતનામ હોસ્પિટલ ને આધુનિક સારવાર. હવે બહુ સહેલું થઈ ગયું છે. તું ચિંતા ન કર.”

મમ્મીએ પણ સમજાવી, “એકવાર ઓપરેશન થઈ જાય પછી આવજે ને ! ત્યારે પપ્પાને ત્યારે મળીશ તો એ વધારે ખુશ થશે.”

પપ્પા એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર મારી સામે જોઈ રહ્યા હતા. હું યે ચૂપ જ રહી !

ઓપરેશનનો દિવસ આવી ગયો. સવારે દસ વાગ્યા પછી એમને એન્જીયોગ્રાફી માટે લઈ જવાના હતા. અમે બપોરે જમવા બેઠા. કોણ જાણે કેમ પણ ગળેથી કોળિયો નીચે ઊતરતો નહોતો. ચૂપચાપ મોઢાંમાં ખોસવાનો મારો વ્યર્થ પ્રયત્ન એ જોઈ રહ્યા હતા પણ એને ખબર હતી કે અત્યારે એક શબ્દ બોલવાથી બંધ તૂટી જશે. ડાઈનીંગ રૂમનું ભારેખમ મૌન ફોનની રિંગથી તૂટ્યું,

“હેલો..”

“લતાબહેન, જલ્દી પહેલી ફ્લાઇટમાં આવી જાવ. પપ્પા સિરિયસ છે.” ભાઇ દીપકનો અવાજ હતો.

સાંજે ચાર વાગે હું મદ્રાસ તરફ ઊડી રહી હતી ને છ વાગ્યે હોસ્પિટલમાં પહોંચી. બાંકડા પર મમ્મી એકલા બેઠા રડી રહ્યા ‘તા. ભાઈ આવ્યો. મામલો સમજવો સાવ સહેલો હતો ને મન પર સંયમ રાખી હોસ્પીટલની ફોર્માલીટી પતાવવી એટલી જ દુષ્કર ને ભયંકર !

બીજે દિવસે એ કારમું યુદ્ધ પતાવીને અમે નીકળ્યા. ફ્લાઇટમાં બેઠા ને મારાથી લગભગ ચીસ પડાઈ ગઈ.

“પપ્પા ક્યાં ?”

“લતાબહેન, શાંતિ રાખો. કોફિન નીચે જ હોય.”

“નીચે એટલે ?”

“નીચે એટલે પ્લેનમાં નીચેના ભાગે, જ્યાં સામાન રહેતો હોય ત્યાં.”

પ્લેન હવાની સાથે મનનેય ચીરતું હતું.

“પપ્પા, સામાનની સાથે ? દીપક, પ્લીઝ તું કંઈક કર… પપ્પા શ્વાસ કેમ લેશે ? ના, એ કેમ શ્વાસ લેશે ?”

આખે રસ્તે મારી આ રટ ખતમ ન થઈ. મનમાં ઘણની જેમ પછડાયા કરતી વાત,

“પપ્પા સામાનની સાથે ? પપ્પા સામાનની સાથે ?”

(‘આનંદ ઉપવન’ > ઓગસ્ટ 2016)

« Newer Posts - Older Posts »

શ્રેણીઓ