Posted by: readsetu | માર્ચ 20, 2018

KS 323

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 20 માર્ચ 2018

કાવ્યસેતુ  323    લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

મારે કેટલું બધું રડવુંતું
પણમારી પાંપણની ગાગર
યમુનામાં ભરાઈ જ નહીં ;
મારે કેટલું બધું હસવુંતું
પણ
રાધાને વશ થયેલો કંકર
મારા ગળામાં જ દટાયોતો
મારે કેટલું બધું બોલવુંતું,
પણપેલી દુષ્ટ મોરલીએ
સાત મુખોથી
મારા અવાજને શોષી લીધોતો :
બન્ને પાંખ પસારીને
પંખીની ગતિથી
મારે આવેગથી ઊડવુંતું
પણપગની સોનાની સાંકળીએ
મારા પડછાયાને
જોરથી બાંધી દીધોતો :
તેથી જ
તેથી જ સ્તો એની ક્રીડામાં
કંદુક થઈને
મેં યમુનાના ધરામાં ડૂબકી દીધી
પણ.. હાય રે દૈવ !
ત્યાં પણ કાલિયાએ વેર વાળ્યું……. ઇન્દિરા સંત (મરાઠી)  અનુ. સુરેશ દલાલ

આ પ્રેમની વાત છે. એક સ્ત્રીના પ્રેમની વાત. શરૂઆતની પંક્તિઓ વાંચતાં એમ જ લાગે કે આમાં શું કાવ્ય છે ? અલબત્ત ઘણીવાર સરળ શબ્દો હૃદયસોંસરવા ઉતરી જતાં હોય છે અને સરળ શબ્દોમાં મોટો ગૂઢાર્થ પણ સમાયેલો હોય છે. મીરાંબાઈ કે સતી તોરલના ભજનો એમ જ લોકહૈયે નથી વસ્યા ! નરસિંહ મહેતા હોય કે ગુરુ નાનક ! આવા તો અનેક નામો લઈ શકાય. આ સંતો કદી કલમ લઈને લખવા બેઠા નથી તોય એમના ભજનો ઘેર ઘેર ગુંજે છે અને એ સરળ શબ્દોનો કમાલ છે ! ભલે આડવાત છે પણ આ લખતાં લખતાં કવિ હરદ્વાર ગોસ્વામી યાદ આવે કે ગુજરાતીનું પણ ગુજરાતી કરવાનું ?’ હોય છે, સાહિત્યમાં ઘણા વિદ્વાનો સાદી વાતને એટલી ગૂંચવાડાભરી બનાવી દેતા હોય છે ! એમને એમાં જ પોતાનું મહત્વ લાગતું હોય છે…

હા, તો અહીંયા એક કૃષ્ણવિરહી ગોપીની વ્યથા છે. સાહિત્યમાં માત્ર અને માત્ર રાધા ચિતરાઈ છે પરંતુ ગોકુળની અસંખ્ય ગોપીઓને કૃષ્ણનું એટલું જ ઘેલું હતું. ઊંડા પ્રેમના લક્ષણો બધે સરખા જ જોવા મળે. ખૂબ હસવું હોય, ગળે વળગીને રડવું હોય, કેટલુંય કહેવું હોય, સાંભળવું હોય, મનમાં ઉત્સાહની એવી પાંખો ફૂટે કે પંખીની જેમ ઉડવું હોય ! પણ મન ભરીને રડી શકાતું નથી, યમુના સાથ આપતી નથી. હસવું છે પણ ખુશી વ્યક્ત નથી થઈ શકતી,  રાધાને વશ થયેલો કંકર એના પોતાના ગળામાં નડે છે ! મોરલીનો સૂર એટલો મન પર છવાઈ જાય છે કે એ વાચા હરી લે છે ! ઊડવામાં બાધક બને છે પોતાના જ પગની સોનાની સાંકળીઓ ! અહીં પ્રતીકાત્મક રીતે વાત થઈ છે. સરસ કવિકર્મ  છે. સોનાની સાંકળી ગોપીને નથી બાંધતી, એના પડછાયાને બાંધે છે. શરીરની અવસ્થા તો જેમની તેમ છે પણ મન રોકાયેલું છે. મન બંધાયેલું છે એટલે પાંખ મળવા છતાં ઉડાતું નથી. સમાજના બંધનો એને રોકે છે. આ વ્યથા કોને જઈને કહેવી ?

હવે યમુનામાં ડૂબકી મારવાનું બાકી રહ્યું છે જેથી કૃષ્ણ એને ગેડીદડાની જેમ બહાર કાઢે પણ કાળીનાગ ત્યાંયે ભાગ પડાવવા બેઠો છે. કૃષ્ણ એને સુવાંગ મળતો જ નથી. કદાચ કવયિત્રી માને છે અને અહીં પણ એને એ જ વ્યક્ત કરવું છે કે જીવન આખું આ પીડા એ જ તપ છે, સાધના છે. રોજબરોજના આ દુખો તેની કસોટી છે. એ સહેવાના છે અને એમાથી જરાપણ નાસીપાસ નથી થવાનું, હિંમત નથી હારવાની. આ વિરહની આગમાં બળીને જીવ સોનું થશે અને એને એ અંતિમ દશા, જેને માટે જીવ તલપાપડ હોય છે, એ પ્રાપ્ત થશે. 

કૃષ્ણભક્તિ એટલે પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ. પ્રેમીજનને કૃષ્ણ જેટલા બીજા કોઈ દેવ હૈયે વસ્યા નથી. એ જ કારણ છે કે પ્રેમની, વિરહની, પીડાની કવિતાઓ કૃષ્ણના નામે ખૂબ લખાઈ છે. જે સંતો થઈ ગયા એમને બાદ કરીએ તો આજ સુધી લખાયેલી કૃષ્ણપ્રેમની કવિતાઓમાં ખરેખર ક્રુષ્ણ માટે કેટલી છે અને કેટલી અંગત છે એ તારવવું એક સંશોધન બની જાય પણ પ્રેમમાં પડનારી અને ડૂબનારી દરેક વ્યક્તિ પોતે ગોપીભાવ અનુભવે તો એ સ્વીકાર્ય છે અને સાર્વત્રિક પણ.   

 

 

 

Advertisements
Posted by: readsetu | માર્ચ 14, 2018

KS 10

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્ય સેતુ  > 15-11-2011

કાવ્ય સેતુ 10 લતા હિરાણી

રણમાં એ નદી લાવી

લોકો કહે ના, નથી

લોકો કહે રણમાં નદી કેવી રીતે આવે ?

નદી ઉપર એણે બંધ બાંધ્યો

લોકો કહે ના, બંધ કેવી રીતે આવે રણમાં ?

બંધ તૂટ્યો ને પૂર આવ્યું

લોકો કહે પૂર તે કંઇ આવે રણમાં ?

પૂર ના આવે, રણમાં.

બધાં ડૂબી ગયા, પૂરમાં

ઘણા બધા અવાજ આવ્યા

આવું તે કંઇ થાય અમારા રણમાં ?

આવું કંઇ ન થાય અમારા રણમાં …………….. વિપાશા મહેતા

સમસ્યા એ માનવજીવનનો પર્યાય છે. પશુઓને ઇશ્વરે વિચારવા માટે દિમાગ નથી આપ્યું નહિતર એ પણ સમસ્યાઓથી પીડાતા હોત. સમસ્યાઓથી કોઇ બાકાત નથી પછી એ ગરીબ હોય કે તવંગર, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ.. હા, સમસ્યાને કઇ રીતે જોવી એ દરેકની વ્યક્તિગત મર્યાદા કે સિદ્ધિ ખરી !! સમસ્યા તરફનો દૃષ્ટિકોણ જ માનવીને સુખ કે દુખના શિખરે પહોંચાડે છે !! સમાજનો મોટાભાગનો વર્ગ સમસ્યાઓ પ્રત્યે એક જડ, સંકુચિત વલણ ધરાવતો હોય છે. આ આમ જ થાય અને આ આમ ન જ થાય જેવાં ચોકઠાઓમાંથી લોકો બહાર નીકળી શકતા નથી.. જે એમાંથી નીકળી જાય છે એ ન્યાલ થઇ જાય છે.. સમસ્યાને સહજ ભાવે જે નિરખી શકે, એનાથી વિરક્ત જે થઇ શકે એ સંત અને સમસ્યાના મૂળ સુધી જઇ તમામ શક્યાતાઓ જેને તપાસતાં આવડે એ સંશોધક.

વિપાશા મહેતાનું આ કાવ્ય સમસ્યા પ્રત્યેના બંધિયાર વલણનું છે. અલબત્ત આ કાવ્યને માનવજીવનનો આયનો ગણી શકાય પણ આ એક સ્ત્રીએ લખ્યું છે, પોતાનું સ્ત્રીત્વ એણે પ્રથમ પંક્તિમાં જ જાહેર કરી દીધું છે. માત્ર એટલું જણાવવા માટે જ નહીં કે રચનાકાર સ્ત્રી છે, પણ જડતાની સમસ્યા સ્ત્રીના જીવનને વિશેષ સ્પર્શે છે એટલા માટે !! આ કાવ્ય ફૂટવા માટે સંવેદનાનો જે ધોધ વહ્યો છે એમાં સ્ત્રીની શક્તિ અને વિવશતા બંને છે, સમાજનું એના પ્રત્યેનું જડ વલણ છે. એક જ વાક્યમાં કહેવું હોય તો સ્ત્રીની શક્તિનો વિસ્તાર અને બંધિયાર વૃત્તિને ફિટકાર છે.

એક તરફ સ્ત્રી છે અને બીજી તરફ આખો બંધિયાર સમાજ છે. જીવનમાં સ્ત્રીનો પ્રવેશ એ માધુર્યની, ઉલ્લાસની ઘટના છે. ભલે ચારે તરફ રણ ફેલાયું હોય.. ભાવનાનો દુકાળ છવાયો હોય પણ એમાં પ્રેમની ગંગા પ્રગટાવવાનું એને આવડે છે. સામે ભલેને રણ હોય, એ પોતાની ભીતર દરિયો ભરીને લાવી છે !! લોકોને ગણકાર્યા વગર એ સ્નેહની ગંગા માત્ર વહેવડાવતી જ નથી એના પર સમજણનો સેતુ પણ બાંધે છે જેથી રણ જેવા હૈયાંનેય પલોટી શકાય !! પણ રણ હજી પોતાના અસ્તિત્વ પર મુસ્તાક છે !! એને સ્નેહની શક્યતા જ સ્વીકાર્ય નથી તો પછી સેતુનો તો નકાર જ હોય !!

સ્ત્રીની સહનશક્તિનીયે મર્યાદા છે, એના પ્રયત્નોનેયે સીમા છે.. શ્વાસમાં લેવાય છે એ હવા, જે જીવનરક્ષક છે અને વાવાઝોડાંમાં ફૂંકાય છે એ ય હવા, જે જીવનભક્ષક છે. પાળ તૂટે છે ત્યારે વિનાશ જ સર્જાય છે. એ હોનારતને કોઇ રોકી શકતું નથી. જડતાના સ્પર્શે, સૌંદર્ય ને માધુર્ય સર્જતી શક્તિ અભિશાપમાં પલટાય જાય છે અને સ્વાભાવિક છે કે પછી એ આસપાસનું બધું જ લઇને ડૂબે !! ડૂબ્યા પછી બચવા માટેના ચિત્કાર છે પણ સમજણ તો હજીયે અદૃશ્ય જ છે. બંધિયારપણાએ સાથ નથી છોડ્યો. ચોકઠામાંથી બહાર નથી નીકળાયું… આવું તે કંઇ થાય અમારા રણમાં ?

રણમાં નદી, રણની નદી પર બંધ અને આ બંધનું તૂટવું, એમાં જડતાનું ડૂબવું, જેવાં વિરોધાભાસ રચતાં શક્તિશાળી પ્રતીકોથી રચાયેલી કવિતા કાવ્યત્વથી ભરી ભરી છે. આ કવિતાના પ્રતીકોમાં ગહનતા છે. લખાયેલા શબ્દો થોડાં છે. છુપાયેલા શબ્દો વધારે છે, જેને શોધવાના છે, ખોલવાના છે અને એમાં વેરાયેલો સંદર્ભ સંભાળપૂર્વક વીણવાનો છે. જીવન પ્રત્યે અને ખાસ તો સ્ત્રીના ભાવવિશ્વ પ્રત્યે પૂરી સમજણ માગી લે એવી આ રજૂઆત છે !!

Posted by: readsetu | માર્ચ 13, 2018

KS 9

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 8 નવેમ્બર 2011    

કાવ્ય સેતુ 9   લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)    

પૃથ્વી પોતાની ધરી ઉપર ફરે

તેને પરિભ્રમણ કહેવાય.

પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરે

તેને પ્રદક્ષિણા કહેવાય.

હું સ્ત્રી છું

સંસારચક્રની ધરી પર

પરિભ્રમણ કરતાં કરતાં

સાહિત્ય-સંગીતના સૂર્યની

પ્રદક્ષિણા હું કરી શકીશ ?….. સંધ્યા ભટ્ટ

સંધ્યા ભટ્ટની આ કવિતામાં વિજ્ઞાન છે, સવાલ છે, મૂંઝવણ છે. વિજ્ઞાન અને સવાલને સીધો સંબંધ છે કેમ કે સવાલોમાંથી જ વિજ્ઞાન જન્મ લે છે. વિજ્ઞાનમાં સ્થાપિત વ્યાખ્યાઓ છે. જીવનમાં સવાલો છે પણ સ્થાપિત વ્યાખ્યાઓ નથી. દરેકે પોતાના સવાલનો ઉત્તર જાતે જ મેળવી લેવો પડે છે. કદીક એ મળે છે અને કદીક એને જીવનભર એને શોધવો પડે છે, કદાચ તો યે નથી મળતો.

કવિતાઓમાંથી પસાર થતાં એક અનુભૂતિ એ થાય છે કે કવયિત્રીઓ પાસે સવાલો વધારે છે જે એમની કવિતામાં ઠલવાય છે. પછી એ પન્ના નાયક હોય, એષા દાદાવાલા હોય, કાલિન્દી પરીખ હોય કે તસલીમા નસરીન !! આવાં નામોની વણઝાર થઇ શકે…પોતાને વ્યક્ત નહીં કરી શકતી સ્ત્રીઓ પાસે પણ આમ જ હશે. આખરે કવયિત્રીઓ સ્ત્રીઓના ભાવવિશ્વને જ વ્યક્ત કરે છે ને !

સ્ત્રીની જિંદગી સવાલોથી ભરપૂર છે કેમ કે હજાર ક્ષેત્રે ઝૂઝવા છતાં એને પોતાનો રસ્તો શોધવામાં જ મોટાભાગના શ્વાસો ખર્ચવા પડે છે.. એની પાસે તૈયાર ભોજન નથી, એણે અગ્નિની આંચ સહી, ધુમાડામાં શ્વાસ સંભાળી રાંધવાનું છે અને અંતે પોતાની થાળી પોતે જ પીરસી લગભગ એકલા જમવાનું છે !! જેમણે દાળ-ચોખાય જાતે કમાઇ લેવા પડે એવી સ્ત્રીઓની વાતનો તો આમાં સમાવેશ પણ નથી થતો !!

જેવો વળાંક આવતાં એક કન્યા સ્ત્રીમાં પરિવર્તન પામે છે અને પછી એની સામે પથરાયેલાના પ્રશ્નોના જંગલમાં, એની પાસે ફરજિયાત પ્રશ્નોનું લાંબુ લિસ્ટ છે અને ઓપ્શનમાં છોડી શકાય એવું લગભગ કંઇ નથી.. પોતાની રૂચિ અને પોતાનાં સ્વપ્નાં માટે એણે આ બધા ફરજિયાત સવાલોના લિસ્ટમાં, બે લીટી વચ્ચેના સંકોડાયેલા અવકાશમાં ક્યાંક પોતાની જગ્યા કરવા મથવાનું છે….. જે થવાની કોઇ ગેરંટી નથી !!

પૃથ્વીનું પરિભ્રમણ અને પ્રદક્ષિણા સ્ત્રીના જીવનના દ્યોતક છે. પૃથ્વી સ્ત્રીનું પ્રતિક છે જે ચુપચાપ સમસ્ત જગતનો ભાર વહન કરે છે. સ્ત્રીએ પણ પોતાની તમામ જવાબદારીઓ સાથે સંસારચક્રની ધરી પર ઘુમતાં રહેવાનું છે પણ વાત આટલી જ નથી. આ સ્ત્રીના મનમાં એક નાનકડું રંગબેરંગી પતંગિયું માળો બાંધીને બેઠું છે, એની પાંખોમાં કલા છે, ફફડાટમાં સંગીત છે સાંસારિક જવાબદારીઓના ભાર છતાં એ કચડાયું નથી અને આકાશે ઉડવા એ આતુર છે… એની આંખો પોતાના ધ્યેયના સૂર્ય પર મંડાયેલી છે. એ પૂછે છે, પોતાની ધરીને, પોતાના પરિભ્રમણને… મારા આ મનપતંગને ઊડવા પૂરતો અવકાશ મળશે ? મારી અંદર ફૂટતા સૂર્યના કિરણોનું તેજ વિલાય તો નહીં જાય ને ? એને ખુલ્લું આકાશ મળશે ?

21મી સદીમાં સ્ત્રીઓએ અનેક ક્ષેત્રોને આંબી લીધાં છે પણ તોયે એની યાત્રા ઘણી કઠિન છે એ સૌએ સ્વીકારવું રહ્યું. એકલ સ્ત્રીઓના સાહસ નોંધાય છે પણ એના માટે એણે ઘણુંય ગુમાવવું પડે છે. જો કે આવાં નામો જૂજ છે. એક વિશાળ, અતિ વિશાળ સમૂહ કે જે પોતાના સંસારચક્રની ધરી ઉપર જવાબદારીઓને બાથમાં લઇ જીવનની પ્રદક્ષિણા કર્યે જાય છે, અને એનું અંદરનું અજવાળું મારગ શોધે છે… એને મૂંઝવણ છે, અટવાઇ નહીં જવાયને ? હા, આખરે ખીલવાની ખ્વાહિશ જ જીવનતત્વ છે, આત્મચેતના છે…. !!

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | માર્ચ 13, 2018

KS 322

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 13 માર્ચ 2018

કાવ્યસેતુ  322   લતા હિરાણી   (મૂળ લેખ)  

આનંદનું ઝરણું

 ઓ પતંગિયાં

નસીબવંતા તમે

કે સહીને કોશેટાની વેદના

મેળવો તો છો મુક્તિની પાંખો !

અમે માનવો,

હોઈએ તો છીએ પતંગિયાં

પણ ખરી પડે છે ક્યારે મુક્તિની પાંખો

અને વીંટળાઈ વળે છે ક્યારે

કોઈ રેશમી અભેદ્ય આવરણ

ખબર જ નથી પડતી !

બની રહીએ છીએ આજન્મ કોશેટા !   – ગિરિમા ઘારેખાન

 આ નાનકડી પણ આખીયે કવિતા એક ઊંડી આધ્યાત્મિકતાનો સ્પર્શ લઈને આવે છે. વાત મુક્તિની છે જેને માટે માણસ આજન્મ ઝંખ્યા કરે છે. અલબત્ત શામાંથી મુક્તિ, શેનાથી મુક્તિ અને કેવી મુક્તિ કે મુક્તિ પછી શું એ બધા પ્રશ્નો મોટેભાગે અનુત્તર જ રહે છે. ‘મુક્તિ’ શબ્દના વાઘા બદલાય છે, આગળ પાછળના સંદર્ભ બદલાય છે અને માનવીની જે તે સ્થિતિ જેમની તેમ રહે છે. મુક્તિની પ્રક્રિયા બહુ લાંબી છે. બાળક માતાના ગર્ભમાંથી જન્મે અને એને ભલે ઘણી પરવશતા સાથે પણ એ અંધકારમાંથી મુક્તિ મળે છે પછી ધીમે ધીમે સુવા જાગવામાં, ઉઠવા બેસવામાં, દૈનિક ક્રિયાઓમાં એ એક એક પગલે સ્વનિર્ભર થતું જાય છે પણ મુક્તિ ? ના. બાળકને ડાયપર પહેરવામાંથી કે આંગળી પકડીને ચાલવામાંથી  મળેલી મુક્તિ વૃદ્ધાવસ્થામાં ફરી ડાયપર પહેરવા સુધી કે લાકડીના ટેકે ચાલવાની પરિસ્થિતિ સુધી, અંતે રાખે છે તો બંદીવાન જ !

માત્ર ભૌતિક બાબતો જ નહીં, સંબંધોમાં પણ આવું જ. હવે હું સ્વતંત્ર અને મુક્ત એવું વિચારતી છોકરીને પરણીને ખબર પડે છે કે મુક્ત તો નથી જ થવાયું. દીકરો પરણાવ્યા પછી ને ઘરમાં વહુ આવ્યા પછી સ્ત્રી વિચારે છે કે હવે હું છૂટી ! પણ એવું નથી થતું. હવે નવું બંધન ! જુદી જાતનું બંધન ! અને આ બધા માણસે જ શોધેલા, માણસે જ રચેલા !   ક્યાંક પ્રેમને નામે, ક્યાંક સલામતીને નામે, ક્યાંક સહાયને નામે, ક્યાંક દોસ્તીને નામે ! રેશમી આવરણ કે પછી તેની શોધ માણસને વીંટળાયેલી જ રહે છે. વારંવાર ઠોકરો ખાધા પછી કે હડસેલાયા પછીયે માનવીના મનમાં કોઈને કોઈ પાસેથી હૂંફની તલાશ ખતમ નથી થતી. શું છે આ વૃત્તિ ? કેવી છે આ ઝંખના ? કે જે સદાય માનવીને પરવશ બનાવી રાખે છે !

આપણા ઋષિ મુનિઓ સંતો કહી ગયા છે કે આ દુનિયામાં સુખ નથી. સુખની ઝંખના જ દુખ નોતરે છે. ઈશ્વરને ભજો ને ઈશ્વરને પ્રેમ કરો. એ તમને મુક્તિ આપશે. વિશ્વમાં એકપણ માણસ એવું નહીં મળે કે જે આ વાત ન જાણતું હોય કેમ કે દરેક ધર્મ આ વાત દોહરાવે છે અને તોયે સુખની અવિરત શોધ ચાલુ જ છે. કેમ કે એ ઈશ્વર કોઈને દેખાતો નથી. મૃત્યુ પછી મળતી મુક્તિમાં દેખીતી રીતે માનતા હોવા છતાં હકીકતમાં વિશ્વાસ નથી. કેમ ? આ મુક્તિ વિષે બધાએ લખ્યું  છે. કોઈ ઉપર જઈને કહેવા પાછું નથી આવ્યું કે મુક્તિનું સ્વર્ગ કેવું છે ? એટલે જ જીવીએ ત્યાં સુધી બધા ફાંફા અહી છે. આજન્મ કોશેટાની વેદના સહન કરવા જ આપણો સહુનો જન્મ થયો છે.

અધુરપો બધી ઇચ્છાઓમાંથી જન્મે છે. આસપાસના વાતાવરણમાંથી જન્મે છે. કલ્પનામાંથી જન્મે છે. એટલે ખરા નિજાનંદી માણસો મુક્તિ અનુભવી શકતા હશે કેમ કે એ સ્વસંવાદમાં જીવે છે. જાત સાથેની એની ઓળખાણ એટલી પાકી અને ઊંડી થઈ જાય છે કે એણે બહાર ક્યાંય ફાંફા મારવા નથી પડતા. સુખ એના રોમેરોમમાં આવીને અડ્ડો જમાવી દે છે. એને કશું જ પામવાનું બાકી નથી હોતું કેમ કે એમણે જે છે એ સઘળું સ્વીકારી લીધેલું હોય છે અને જે નથી એની એને કશી તમા નથી હોતી. એ રીતે એ સ્વયંસંપૂર્ણ હોય છે. ખુશ રહેતા એને આવડે છે અને એ મુક્ત છે. આવા મુક્ત માનવીનો ભેટો થવો મુશ્કેલ છે પણ અશક્ય નહી. આ ધરતી પર જ હોય છે ક્યાંક. મને ભેટો થઈ ચૂક્યો છે એટલે લખી શકું છું. આ નિજાનંદની ઝલક અનુભવી નથી પણ જોઈ છે ખરી, એટલે ધન્ય છું !

 

 

Posted by: readsetu | ફેબ્રુવારી 28, 2018

Ishavasyavrutti

વિદ્યા અને અવિદ્યા બંને જરૂરી છે. વિદ્યાહીન અવિદ્યા કે અવિદ્યાહીન વિદ્યા એકલી અનર્થકારી નીવડે છે. કેવળ અવિદ્યા એકલી હોય તો ચાલે, એમાંથી જ્ઞાનશૂન્ય જડતા નીકળે પણ કેવળ વિદ્યા એકલી ન જોઈએ. એકલી વિદ્યામાંથી પ્રાણહીનતા અને ઉપરાંત અહંકાર પણ નીકળે. 
કેવળ અવિદ્યામાં એક પ્રકારની લયવૃત્તિ હોય છે. એની ઊંઘ સાથે સરખામણી કરી શકાય. એથી ઊલટું કેવળ વિદ્યામાં જાતજાતના આનન્દ ભોગવવાની વૃત્તિ હોય છે.  દુનિયામાં હજારો જાતના શાસ્ત્ર છે ને હજારો જાતની વિદ્યા છે. એ બધું પ્રાપ્ત કરવામાં પડયા તો અનર્થ જ થશે. એટલે એ હજારો વિષયો પ્રત્યે અજ્ઞાન જ જોઈએ. જે જ્ઞાનની સ્વધર્મ આચરણમાં કોઈ આવશ્યકતા નથી, જે બુદ્ધિભેદ ઉત્પન્ન કરે છે એનો બોજો ચિત્ત પર નાખવો ઠીક નથી. એ રીતે વિદ્યા અને અવિદ્યા બંને જોઈએ. ત્રીજું છે આત્મજ્ઞાન જે પરમ સાધ્ય છે.
એક માણસ પાસે વિદ્યા છે પણ આત્મજ્ઞાન નથી તો તેને અહંકાર પેદા થશે અને તે ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશ કરશે. અજ્ઞાની અંધકારમાં તો છે પણ આવા વિદ્વાનો ઘોર અંધકારમાં છે. કોઈ માણસ બહુ ઊંચેથી પડે તો તેને વધારે વાગશે અને નીચેથી પડે તો ઓછું વાગશે એના જેવી વાત છે. મૂળ વાત એ ને આત્મજ્ઞાન તરફ દૃષ્ટિ રહેવી જોઈએ.

ઇશાવાસ્યવૃત્તિ – વિનોબાજી

Posted by: readsetu | ફેબ્રુવારી 28, 2018

KS 8

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 1 નવેમ્બર 2011

કાવ્ય સેતુ 8   લતા હિરાણી

એક છોકરીના હાથથી રૂમાલ પડે,

એ લેવા આખુંય ગામ વળે નીચે

જુવાન આંખ ફાડે, બુઢ્ઢાઓ આંખ મીંચે.

નામ કોનું રૂમાલમાં આ છોકરીએ ભર્યું છે,

એ બાબત પર ઠેર ઠેર ગરમી

પડ્યા ગામના બગીચાઓ ખાલી કુંજાર

અને નાસ્તિકો થઇ ગયા ધરમી

કારણ કે મંદિરે જાય છોકરી

તો લોક શું કરવા ટળવળે બગીચે ?

ગંધ છોકરીની આવી જે જીવને,

તે જીવની ગંભીરતામાં પડી ગયો ગોબો.

સહુ છોકરાને અરીસાઓ ઠપકો આપે,

કે જરા મોઢાઓ માંજો ને શોભો

કારણ કે ફળિયાના હિંચકે આ છોકરી,

એકલી બેસીને રોજ હીંચે……… રમેશ પારેખ

આજની તારીખ યુનિક છે અને એટલે કવિતાના એકમેવ અદ્વિતિય એવા કવિ રમેશ પારેખને આજનું કાવ્યસેતુ અર્પણ !! ર.પા.થી જાણીતા આ કવિ માટે શ્રી મોરારિબાપુ કહે છે : આ કવિ કંઈક ભાળી ગયેલો છે તો કવિ ડૉ.વિવેક ટેલર કહે છે, દોમદોમ કવિતાની સાહ્યબીથી રોમરોમ છલકાતો માણસ. અવ્વલ દરજ્જાના અફલાતુન કાવ્યસંગ્રહો આપનાર અમરેલીના વતની આ કવિના શબ્દદેહે જે અમરતા પ્રાપ્ત કરી છે એ બહુ ઓછા કવિઓને પ્રાપ્ય છે. ગુજરાતી સાહિત્યના તમામ મોટા પુરસ્કારો જીવતેજીવ મેળવનાર કવિ મેશ પારેખ એટલે છ અક્ષરનું નામ’. 

ર.પા.ની આ મદમસ્ત કવિતા જેને ન સમજાય એની સમજણમાં પડી ગયો ગોબો અને વાંચ્યા પછી જેનું મન ખીલે નહીં એની જવાનીમાં પડી ગયો ઘોબો !!  

કારણ કે મંદિરે જાય છોકરી, તો લોક શું કરવા ટળવળે બગીચે ? કવિએ માત્ર આટલું જ લખ્યું હોત તો યે એક ગજબનાક ગીત રચાયું હોત.. બગીચાઓ સુમસામ કરે અને મંદિરે મેળા ધમધમે, એવું જાદુ તો ઉઘડતા જોબનથી છલકાતી છેલછબીલી છોકરી જ કરી શકે !! છોકરીનો જાદુ જુવાન પર જ નહીં, બુડ્ઢાઓનેય ચલિત કરી દે છે. છોકરીની ગંધ ગામની ગલીઓમાં એવી તો મઘમઘે છે કે અરીસાઓ છોકરાંઓને મોઢાંઓ માંજવાનો પડકાર ફેંકે છે !! ફળિયાના હીંચકે હીંચકતી એકલી છોકરી માટે આખા ગામની જુવાની હવે ટોળે વળવાની છે..

ર.પા.નું આ ગીત હોઠે જ નહીં, હૈયે ચડીને ભાન ભૂલાવે એવું છે. ભાવ અને લયનો પ્રવાહ ગીતના બેય કાંઠે છલકાય છે.  રજૂઆત રોમાન્સની છે, છોકરી પાછળ છાકટી થતી જુવાનીની છે ને વાંચનારનેય ચાર ચાસણી ચગાવે એવી બળુકી છે…. આ ગીતમાં કલ્પનાની જબરાઇ, ભાવકને ઉછાળા મારતા પ્રવાહમાં તાણતી જાય છે ને શબ્દોનો ઇશ્કી ઠાઠ રુંવાડાને રણઝણાવે છે. આખાય ગીતની એકએક પંક્તિ, હાથમાંથી કોકનું નામ ભરેલા રૂમાલને સરકાવી, ગામને ગાંડુ કરતી ઓલી જુવાનડી જેટલી જ જબરદસ્ત છે !!

છોકરી આ ત્રણ અક્ષરના શબ્દનું દુનિયાને ઘેલું છે. આખાય સંસારની માયાજાળ આમાં સમાઇ જાય છે. ભલભલા મહારથીઓને મહાત કરતો આ શબ્દ, સમગ્ર કલાવિશ્વ અને ખાસ તો કાવ્યવિશ્વ પર રાજ કરે છે એમ કહેવું જરાય ખોટું નથી !! છ અક્ષરનું નામ ધરાવતા ર.પા.એ આ ત્રણ અક્ષરની કમાલને પોતાની કાવ્યધારામાં ધોધમાર વરસાવી છે.

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ફેબ્રુવારી 27, 2018

KS 7

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  > 18-10-2011

કાવ્ય સેતુ – 7     લતા હિરાણી

મંદિર સાથે પરણી મીરાં, રાજમહલથી છૂટી રે ;
કૃષ્ણ નામની ચૂડી પહેરી, માધવની અંગૂઠી રે !

આધી રાતે દરશન માટે આંખ ઝરૂખે મૂકી રે ;
મીરાં શબરી જનમજનમની, જનમજનમથી ભૂખી રે !

તુલસીની આ માળા પહેરી મીરાં સદાની સુખી રે ;
શ્યામ શ્યામનો સૂરજ આભે, મીરાં સૂરજમુખી રે !

કાળી રાતનો કંબલ ઓઢી મીરાં જાગે સૂતી રે;
ઘાયલ કી ગત ઘાયલ જાણે, જગની માયા જૂઠી રે ! સુરેશ દલાલ

લોકહૃદયે વસેલી ચિર વિરહિણી અને કૃષ્ણમાં સમાઇ ગયેલી ગોપી, મેવાડની મીરાં શ્રી સુરેશ દલાલના આ ગીતમાં કેવી રણઝણી ઊઠી છે… મેવાડની રાજકન્યા મીરાંની કૃષ્ણ સાથે પ્રીત અને કૃષ્ણને જ સમર્પિત જીવન,  નાયિકા કે વિષય, કશું યે અજાણ્યું નહીં અને તો યે એની મધુર નવીનતમ રજુઆત…યાદ આવે, પગ ઘુંઘરું બાંધ મીરાં નાચી રે.. આ ગીતના શબ્દો અને લયથી જાણે મીરાંના ઘુંઘરું કાનમાં ગુંજન કરી ઊઠે… કવિતાના વિશ્વમાં ગીતોનું સામર્થ્ય એટલે જ અનોખું છે.. કેમ કે એ ગાઇ શકાય છે, ગીતનો લય એ શબ્દોના પ્રવાહને હૈયાસોંસરવો વહાવી દે છે.. ગવાતાં ગીતોને લોકજીભે ચડતાં વાર નથી લાગતી અને ધીમે ધીમે એ સંસ્કૃતિનો ભાગ બની જાય છે.

બાળકીને કન્યા થતાં જ કોડ ઉભરાય છે પરણવાના… પ્રિયતમના નામની ચુડી પહેરવાના..રાતોની રાતોના યુગ યુગ વિંધાય ત્યારે મિલનના પ્રભાતના અણસાર સાંપડે છે પણ આ તો થઇ સામાન્ય સ્ત્રીની વાત. મીરાં મેવાડની રાજકુમારી છે. વૈભવ એને વારસામાં છે, અમીરાત એના ઓઢણ છે પણ આત્મા એનો ચિર વિજોગણનો છે, એ ક્યાંક અટવાઇ ગયેલી અને કૃષ્ણથી છૂટી પડી ગયેલી ગોપીનો છે. કૃષ્ણને પામવા જ એણે ફરી જનમ લીધો છે, એટલે જ્યાં કૃષ્ણ ત્યાં હું, ભલેને એ મંદિર હોય પણ મીરાંનો એ રાજમહેલ જ છે.  શું ચૂડી, શું અંગુઠી, શું પહેરણ, શું પાનેતર… સઘળાં આભૂષણ, સઘળાં શણગાર બધું જ કૃષ્ણ કૃષ્ણ !! એને એ કંઇ નથી જોઇતું, જ્યાં કૃષ્ણ ન હોય !! પછી એ પોતાનો જ રાજમહેલ કેમ ન હોય !!

કેવી સુંદર વાત છે….  પ્રિયતમની પ્રતીક્ષા મીરાંના શ્વાચ્છોશ્વાસમાં વણાયેલી છે.. એ સિવાય એનું કોઇ અસ્તિત્વ જ નથી.. સઘળી ક્ષણોમાં મિલનના ધ્રુવતારાનું દર્શન એ જ એનાં પૂજા-અર્ચન !! એટલે મીરાંની આંખ ઝરુખે જ ઝૂલે છે.  આંખ ખુદ ઝરુખો બની જાય એવો યે તંતુ પકડાય છે. દર્શનની પ્યાસ એટલી પ્રબળ છે કે એ પાંપણને પલકવાયે ન દે !! આભૂષણો ત્યાગીને તુલસીની માળામાં તૃપ્ત મીરાંનું મન એ સુરજમુખી છે જેને શ્યામ-સૂર્ય જ ઉઘાડે છે..

શબરીએ તો એંઠા બોર ખાઇ રામદર્શનની પ્યાસ બુઝાવી લીધી પણ મીરાંને એ પળની હજુ પ્રતિક્ષા છે…

કાળી રાતના કંબલ નીચે મીરાં સુતી છે કે જાગે છે ? એ સુતાં સુતાં જાગે છે ને જાગતાં જાગતાં સુએ છે… અનંત જાગરણ પામેલો આ આતમ છે… ઉન આંખોમેં નીંદ કહાં જિન આંખોમેં પ્રિય આન બસે.. પ્રેમની આ વ્યથા-કથા તો કોને સમજાવવી પડે ? બસ, મીરાંનો પ્રેમ અદભુત છે, અલૌકિક છે, પરમને પુકાર છે એટલે જ એ યુગો યુગોથી ગવાય છે ને હૈયામાં પરોવાય છે.. ત સહજ છે, ગુંજ મધુર છે. શબ્દ સબળ છે, સૂર પ્રબળ છે એટલે વાચકને વીંટળાતા લયમાં મીરાં ને માધવ સોંસરવા વહી આવે છે..

 

 

Posted by: readsetu | ફેબ્રુવારી 27, 2018

Himalayna Siddhayogi

“તેમણે તાર મેળવતા પોતાનું મૌન તોડ્યું અને કહ્યું કે હું મારુ વાદ્ય મેળવું છું તેમ તમે પણ તમારા તાર મેળવી શકો. જીવનના તાર યોગ્ય રીતે મેળવવા જોઈએ. પહેલા તાર મેળવવા અને પછી વાદ્યને સરખી રીતે સ્થિર પકડવું તે એક કળા છે. તમે હવે વાદ્ય બની જાઓ અને તેને એ વાદ્ય વગાડવા દો. તમારી જાતને અર્પણ કરી દો. આ મેળવેલું વાદ્ય પેલા મહાસંગીતકારને ધરી દો.”  (P.199) 

 

બધી લલિત કળાઓમાં સંગીત સર્વોચ્ચ છે. સંગીત એટલે ફક્ત ગીત, રાગ કે શબ્દો નહીં. સંગીતમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ ધ્વનિ છે, નાદ છે, જેનું આંદોલન આપોઆપ જ બધા કોષોને સ્પંદિત કરે છે, નર્તન કરતા કરે છે. નાદના આંદોલન વગર નર્તન શક્ય નથી. આ નાદને કારણે જ જીવનનો પ્રવાહ એક ચોક્કસ લયમાં ગીત ગાય છે અને વિવિધ વળાંકોમાંથી વહેતાં એના વાતાવરણને દરેક વખતે એક નવો અનુભવ આપતો જાય છે……… આદિથી અંત સુધી એક સનાતન ધ્વનિ છે પણ વિવિધ સપાટી પર તેના સાત સ્વર બને છે. આખી દુનિયાના સંગીતના મુખ્ય સાત સ્વરો છે, જે ચેતનાના સાત સ્તરોનું પ્રગટ રૂપ છે. આ સ્વરો માણસને ચેતનાના વિવિધ સ્તરો પ્રત્યે જાગૃત કરે છે અને છેવટે ચેતનાની ગંગોત્રી તરફ લઈ જાય છે જેમાંથી ચારે દિશામાં આંદોલિત થતો જીવનપ્રવાહ ઉદભવે છે. આ ધ્વનિનો એક બીજો પ્રકાર પણ છે – અવાજ વગરનો ધ્વનિ. આ સનાતન નાદને ફકત ભીતરના લોકો જ જાણે છે. યોગીઓ આ અવાજવિહોણા ધ્વનિને, દરેક માનવહૃદયમાં ચાલી રહેલા શાશ્વત સંગીતને સાંભળે છે. આ પરાભાવથી અભિસંચિત થયેલા મહાન સંગીતકારો પ્રિયતમના ગુણગાન ગાય છે. આ ભક્તિસંગીત જિજ્ઞાસુને સર્વોચ્ચ ક્ષણનો આનંદ માણવા શક્તિમાન બનાવે છે. આને જ સંગીતમાં ધ્યાન કહેવાય છે.  સંગીત દ્વારા પ્રગટ થતો પ્રેમ એ મનને એકાગ્ર કરે છે અને એક દિવસ એવો આવે છે જ્યારે સાધકને અનાહત નાદ સંભળાવા લાગે છે. ભક્તિમાર્ગમાં સંગીત આત્મસાક્ષાત્કારનું સાધન બની રહે છે. (P.199,200)

 

“મૌનનો અવાજ સર્વોત્તમ છે. તે ચેતનાના સર્વ સ્તરો અને સંદેશપ્રેષણની સર્વ પદ્ધ્ધ્તિઓની પાર છે. મૌનના અવાજને સાંભળતા શીખ……..દુનિયા તને જે કદી નહી આપી શકે તે તને મૌન આપશે.” (P.203)

હિમાલયના સિદ્ધયોગી

Posted by: readsetu | ફેબ્રુવારી 27, 2018

KS 321

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ > 27 ફેબ્રુઆરી 2018

કાવ્યસેતુ 321  લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

સખી, આંખોનું આયખું તો કેટલું ?
મારા વ્હાલમને જોઈ રહું, એટલું

આંખો તો આંગણું ને આંખો તો ઉંબરો
ને આંખો તો સોણલાની કેડી
આંખો તો ઓસરી ને આંખો તો ઓરડો
ને આંખો તો સોણલાની મેડી

સખી, સોણલાનું આયખું તો કેટલું ?
ઝીણા ઝાકળમાં સૂર્ય હશે એટલું !

આંખો ને સોણલાને પળનો સંબંધ
તો ય સોણલા તો આંખોની સાહ્યબી
સોણલા વિનાની આંખ, જાગ્યાનું નામ
સખી, સોણલા તો આંખની અજાયબી

વ્હાલ ઝરમરતું સોણલામાં કેટલું ?
હું તો નખશિખ ભીંજાઈ રહું એટલું !

સખી, આંખોનું આયખું તો કેટલું ?  – તુષાર શુક્લ

પ્રેમની ક્ષણ ક્યાં ઊઘડતી હોય છે ? સ્નેહની સાંકડી ગલીમાં પ્રથમ પગલું પડે એ ઘટનાનો આરંભ ક્યાંથી થાય છે ? જવાબ આંખ સિવાય બીજો શો હોઇ શકે ? પારેવા જેવી ભોળી આંખોમાં આછે પગલે મુગ્ધતા પ્રવેશે અને એ કદીક ક્યાંક કોઈકની સાથે સેતુ રચી બેસે ત્યારે એની જાણ સામે રહેલી આંખોને કેવી રીતે થતી હશે ? અહીં કોઈ ગણિત, કોઈ સમીકરણ કામ નથી લાગતું. કેમ જાણ થાય છે એનું રહસ્ય શોધવા બેસીએ તો મળે જ નહી પણ એ સર્વવિદિત સત્ય છે કે આ ઘટનાની એ ચાર આંખોને એકસાથે જાણ થઈ જાય છે. આસપાસમાં રહેલા આખા સમૂહથી અજાણી આ ઘટના અચાનક અવતરી જાય છે. વાયરો એ બે માટે જ અચાનક સુગંધી બની જાય છે.

પ્રેમમાં આંખો સાથે સંકળાયેલી કેટકેટલી શાયરીઓ, કેટકેટલી કવિતાઓ….  અરે, સરસ મજાના ફિલ્મી ગીતો પણ યાદ આવે છે… ‘તેરી આંખો કે સિવા દુનિયા મેં રખા ક્યા હૈ….’ કે ‘પલકો કે પીછે સે ક્યા તુમને કહ ડાલા, ફિર સે તો ફરમાના… નૈનો ને સપનો કી મહેફિલ સજી હૈ, તુમ ભી જરૂર આના… ‘ આવા તો કેટલાય ગીતો… પણ અહીં ખૂબ ગમી ગયેલી વાત એ આંખોના આયુષ્યની છે. અદભૂત વાત એ છે કે બસ, વ્હાલમને જોવા જેટલું જ આંખોનું આયખું છે…  

આંખોના અસ્તિત્વની સાર્થકતા પ્રિયતમને જોવામાં છે. એ સિવાય આ દુનિયાનું દર્શન નિરર્થક છે. જ્યારે આ આંખો વ્હાલમને ભાળે છે ત્યારે એના સિવાય કશું રહેતું જ નથી ! એ જ સઘળું બની જાય છે. ચાહે એ આંગણું હોય કે ઓરડો કે ઓસરી ! આ આંખો જ સપનાની સીડી છે, ભલેને સપનું ઝીણા ઝાકળમાં સૂર્યના બિંબ જેટલું હોય ! અહીં સપનાનું આયુષ્ય બતાવવામાં કવિએ જે પ્રતીક વાપર્યું છે એના પર ખરેખર ઓવારી જવાય ! કવિની આ કલ્પનાને સો સલામ ! અને વાત અહીંથી ક્યાં પૂરી થાય છે ? આવું સપનું તો આંખોની સાહ્યબી છે ! ક્ષણાર્ધ પણ નહીં, સપનામાં ક્ષણનાય એક ઝી……ણા ભાગમાં સાજનનું વ્હાલ ઝરમરે છે ! જેમાં સજની નખશિખ નહાઈ શકે છે ! કુરબાન કુરબાન ! આંખો વાટે આ શબ્દો હૃદયમાં ઉતરી રણઝણ કરાવી જાય છે. ભલે વિષય તદ્દન જુદો છે પણ તોય મને કબીર સાહેબ યાદ આવે છે કે કીડીના પગમાં ઝાંઝર વાગે એય ઈશ્વર સાંભળે છે ! બંનેમાં પ્રતીકો એટલા બારીક અને સૂક્ષ્મ છે !

કવિ કહે છે, આ સોણલાં વગરની આંખોનું શું કામ છે ? શું પ્રયોજન છે ? એવા જાગ્યાનો કોઈ અર્થ નથી. સાજનના દર્શન, શ્રવણ કે કશુય ન હોય એવા કોઈ અંગનું, સ્થળનું કે કોઈ પરિસ્થિતિનું કશું કામ નથી…. ભાવજગત સંપૂર્ણપણે પ્રેમમય બને, અનન્ય તત્પરતા જાગે, વિહવળતા એની સીમા વટાવે ત્યારે કદાચ આવી પરિસ્થિતીનું સર્જન થાય ! કવિએ વર્ણવેલી સમયની બુંદ જેટલીય આવી અવસ્થા અનુભવવાનું જેને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું હોય એને આ લેખ અર્પણ !   

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | ફેબ્રુવારી 26, 2018

હિમાલયના સિદ્ધયોગી 5

બધી લલિત કળાઓમાં સંગીત સર્વોચ્ચ છે. સંગીત એટલે ફક્ત ગીત, રાગ કે શબ્દો નહીં. સંગીતમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ ધ્વનિ છે, નાદ છે, જેનું આંદોલન આપોઆપ જ બધા કોષોને સ્પંદિત કરે છે, નર્તન કરતા કરે છે. નાદના આંદોલન વગર નર્તન શક્ય નથી. આ નાદને કારણે જ જીવનનો પ્રવાહ એક ચોક્કસ લયમાં ગીત ગાય છે અને વિવિધ વળાંકોમાંથી વહેતાં એના વાતાવરણને દરેક વખતે એક નવો અનુભવ આપતો જાય છે……… આદિથી અંત સુધી એક સનાતન ધ્વનિ છે પણ વિવિધ સપાટી પર તેના સાત સ્વર બને છે. આખી દુનિયાના સંગીતના મુખ્ય સાત સ્વરો છે, જે ચેતનાના સાત સ્તરોનું પ્રગટ રૂપ છે. આ સ્વરો માણસને ચેતનાના વિવિધ સ્તરો પ્રત્યે જાગૃત કરે છે અને છેવટે ચેતનાની ગંગોત્રી તરફ લઈ જાય છે જેમાંથી ચારે દિશામાં આંદોલિત થતો જીવનપ્રવાહ ઉદભવે છે. આ ધ્વનિનો એક બીજો પ્રકાર પણ છે – અવાજ વગરનો ધ્વનિ. આ સનાતન નાદને ફકત ભીતરના લોકો જ જાણે છે. યોગીઓ આ અવાજવિહોણા ધ્વનિને, દરેક માનવહૃદયમાં ચાલી રહેલા શાશ્વત સંગીતને સાંભળે છે. આ પરાભાવથી અભિસંચિત થયેલા મહાન સંગીતકારો પ્રિયતમના ગુણગાન ગાય છે. આ ભક્તિસંગીત જિજ્ઞાસુને સર્વોચ્ચ ક્ષણનો આનંદ માણવા શક્તિમાન બનાવે છે. આને જ સંગીતમાં ધ્યાન કહેવાય છે.  સંગીત દ્વારા પ્રગટ થતો પ્રેમ એ મનને એકાગ્ર કરે છે અને એક દિવસ એવો આવે છે જ્યારે સાધકને અનાહત નાદ સંભળાવા લાગે છે. ભક્તિમાર્ગમાં સંગીત આત્મસાક્ષાત્કારનું સાધન બની રહે છે. (P.199,200) હિમાલયના સિદ્ધયોગી

« Newer Posts - Older Posts »

શ્રેણીઓ