Posted by: readsetu | મે 20, 2019

કાવ્યસેતુ 379

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ  379 > 14 મે 2019

 સ્નેહસ્પર્શની બારાખડી – લતા હિરાણી   (મૂળ લેખ)

 

હું બની વડવાઈ જો ફુંટું તને

ચોતરફ મારાપણું વીંટુ તને.

જીવતા ના આવડ્યું તારા વિના

સત્ય છે; લાગે છતાં ખોટું તને !

સ્નેહની હેલી બની વરસું સતત

તોય શાને રાત દીખુંટું તને?

આવડી જો જાય તું; એ આશમાં 

એકડાની જેમ બસ ઘુંટું તને

લ્હેર દોડે જેમ કિનારા તરફ

એમ દોડીને હવે ભેટું તને.  – કિરણ  જોગીદાસ રોશન

વીસીમાં ફૂટુફૂટું થતો કે પચ્ચીસીમાં ફાટફાટ થતો પ્રેમ જો કવિતામાં ન કળાય તો નવાઈ ખરી જ. જરૂરી નથી કે પ્રેમમાં પડેલા બધા કવિતા લખે, બધાને માટે એ સહજ સાધ્ય કળા નથી પણ એ કાળમાં કવિતાનો આશરો તો લેવો જ પડે છે. પ્રેમમાં ડૂબ્યા પછી, જીવવા માટે શેર-શાયરીઓ મોસ્ટ વોંટેડ હોય છે. ક્યારેક બીજાને અતિશયોક્તિ લાગે એવી શાયરી પણ પ્રેમી માટે પરફેક્ટ હોય છે.

પઝેશન, અધિકારભાવના એ જ્યાં સુધી પ્રેમ પાકટ ન થાય ત્યાં સુધી પોતાના મૂળ નથી છોડતી. પ્રેમીનું રટણ કરવાનું જ કામ, હૈયે ધરપતનું ના નામ, એ જ પ્રેમનું ધામ. શરીર તો વડવાઈની જેમ વીંટળાવા ઝંખે જ અને પોતાના એ પ્રદેશમાં બીજું કોઈ પ્રવેશી ન જાય એમ મનને જરાય રેઢું નહીં મૂકવાનીય ઝંખના અને એ પ્રેમની ભ્રમણા. પ્રેમ એટલે જ મુક્તિ. જ્યાં બાંધવાનો, રોકવાનો સવાલ આવે, પ્રેમ ત્યાંથી પોબારા ગણી જાય ! જ્યારે ભરોસો ખૂટી જાય ત્યારે સંબંધમાંથી પાછા ફરી જવું. આપણી વાત જ્યારે કોઈને ખોટી લાગવા માંડે ત્યારે એ સાચી છે એવો સમજાવવાનો પ્રયત્ન નિરર્થક જ નીવડે છે. પ્રેમમાં ખુવાર થઈ જવા  સુધીનું પાગલપન હોય અને તોય સામી વ્યક્તિને એ ન પહોંચે, ન સમજાય એવા કમનસીબ કિસ્સા પણ ઓછા નથી હોતા. ક્યાંક સામેના પાત્રની તત્પરતા ઓછી ને ક્યાંક પ્રેમની સમજણમાં ખામી. જે હોય તે પણ આવા કિસ્સામાં પીડા જ પરિણામ હોય છે.

કવિ કહે છે, ‘સ્નેહની હેલી બની વરસું સતત / તોય શાને રાત દીખુંટું તને? જે મળે એ ઓછું પડે એને પ્રેમની ખાસિયત કહી શકાય પણ અમુક હદ સુધી જ. આ વૃત્તિ ને પ્રવૃત્તિ એટલે કે આ અભાવ, પ્રતિભાવ કીડો બનીને પ્રેમના મૂળિયાં ખોતરી નાખી શકે છે. એનાથી સાવધ રહેવું. ઓછપની, અધુરપની લાગણી સુખનું સત્યાનાશ વાળી શકે છે. પ્રેમમાંય અભાવ, ઝંખના અને પ્રાપ્તિ આ બધાને વિવેકની કસોટીથી માપવા પડે. ત્રણેય વાના જીવનમાં જરૂરી છે પણ એ હદથી વધારે જીવન માટે સમસ્યારૂપ બની જાય છે. 

પ્રેમમાં એકબીજાને જાણવાની સમજવાની કેટલી તત્પરતા હોય છે ! ‘આવડી જો જાય તું; એ આશમાં, એકડાની જેમ બસ ઘુંટું તને. પરસ્પરની નાની નાની ખુશીઓ માટે બંને એકબીજા માટે મરી પડે. જીવનના તમામ રહસ્યોની કથા ત્યાંથી જ શરૂ થાય અને ત્યાં જ પૂરી થાય. આભ અને ધરતીનું મિલન હાથવેંતમાં ! હાથમાં હાથ પકડવાની ઘટના મેઘધનુષી બની જાય અને એ ડાળીઓમાં ફૂલો ખીલી જાય. એકબીજાને ઘૂંટવાની આ મોસમનો અંત હોય નહીં. એકડો કે અક્ષર ઘૂંટવાની શરત જ એ છે કે આવડે નહીં ત્યાં સુધી એને ભૂંસવાનું નહીં. જીવનના એકડામાં તો પાછા વળવાની શક્યતા નથી પણ એવુંય લાગે કે અમુક હદ સુધી ઘૂંટયા પછી રેખાઓ એકબીજામાં અવળસવળ થઈ જાય. એના આકાર, સ્વરૂપ બદલાઈ જાય ! જીવનની આ જ ખૂબી છે.      

આવી જ કાંઈક વાત બીજા કવિએ આમ લખી છે, ‘નામ તમારું ઘૂંટીએ સાજન, લોક ગણે છે અમને ઠોઠ. અને અંતમાં ભેટવાની, સ્પર્શની અદમ્ય ઇચ્છા….. એક ખડતલ હાથને એક મુલાયમ હાથનો સ્પર્શ કેટલી તાકાત બક્ષી જાય છે ! એક નજરનો સ્પર્શ પણ સંજીવની બની રહે છે ત્યારે બે હાથ ખુલ્લા કરીને ભેટવામાં સ્વર્ગ જ આવી મળે !

Advertisements
Posted by: readsetu | મે 20, 2019

કાવ્યસેતુ 378

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 378 > 7 મે 2019

 અહમને ‘આવજો’ – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

 

અહંકારનું ચાલ નિર્વાણ કરીયે

ઘણુંયે ચગ્યા, ચાલ ઉતરાણ કરીયે

 

ઘણા રંગ છલકાવતાં આભ જગનું

ઘણી ભાત સોહાવતી  પોત નભ઼નું

આ સોહાગી નભને મૂકીને ઉડો તો

નવા એક નભ સાથે સંધાણ કરીએ

ઘણુંયે  ચગ્યા, ચાલ ઉતરાણ કરીયે

 

પવન-ઝંઝા  સામે હવે ક્રોધ ના હો 

અગાસી ને ધાબા તણો મોહ ના હો

વધુ ઉડ્ડયનનો હવે લોભ ના હો 

સ્વયમમાં સ્વયમનું પરિત્રાણ કરીયે

ઘણુંયે ‌ ચગ્યા ચાલ ઉતરાણ કરીયે

 

ભલા ભોળા લંગર , ભલો કાચ દોરો 

ભલો થનગને લુંટવા નાનો છોરો

ભલા વિશ્વને બહુ ભલી પેર ચાહી 

હવે સાંજ થઈ છે તો પરિયાણ કરીએ

ઘણુંયે  ચગ્યા ચાલ ઉતરાણ કરીયે – મીનાક્ષી ચંદારાણા

 

ચિંતન ક્યાંથી પ્રગટે છે ? મૂળે તો હોય છે આપણાં મનમાં, વિચારમાં. સામે દેખાતી કોઈપણ પરિસ્થિતી, વસ્તુ એનું પ્રતીક બની જાય છે અને એ સંદર્ભે નીપજે છે ચિંતન. હોળીની જ્વાળા, દીપાવલીના દીપ, વસંતના ફૂલો કે મકરસંક્રાંતિના લાડુ કે પતંગ પણ એક નવો વિચાર જ્ન્માવી જાય છે.  શબ્દો દ્વારા આંખ વાટે સીધી અંદર ઉતરી જતી વાત એ છે કે ઉતરાયણ અને ઉતરાણ બંનેના સંદર્ભો જોડી એક અત્યંત અર્થગંભીર રચના રચાઇ છે ! શબ્દોને એટલે જ બ્રહ્મ કહ્યા હશે ! કોઈપણ શબ્દ તમને વિચારની દોરીએ ચિંતનના આકાશમાં સહેલ કરાવી શકે છે, બસ અંદરનું આકાશ હાથવગું હોવું જોઈએ, મનના પ્રદેશમાં જતાં કોઈ મૂંઝવણ ન નડવી જોઈએ. આવા અદભૂત વિશ્વમાં જીવવાની તક કવિતા આપી શકે.                                             

 ઉતરાણ કરવું એ બોલીના શબ્દ છે. એનો સીધો અર્થ છે ઊતરવું’. લંગર, દોરી અને આકાશના પ્રતીકોથી આખી વાત મનમાં સૂર્યની જેમ ઝળહળી જાય છે, હવાની જેમ લહેરાય છે. કવયિત્રી કહે છે, અહંકારનું ચાલ નિર્વાણ કરીયે / ઘણુંયે ચગ્યા, ચાલ ઉતરાણ કરીયે’ સાવ ઓછા શબ્દોમાં કેટલું  ગહન ચિંતન પરોવી લીધું છે ! જરાક સફળતા મળે કે માણસ ‘ચગી’ જાય છે. કદીક સફળતા, કદીક પ્રેમ, કદીક કોઈ પ્રકારનો નશો કે અભિમાન ! ગમે એટલું ઊડ્યાં પછી ધરતી પર પાછા આવવું જ પડે છે પરંતુ સમજણથી સમયસર પાછા વળતાં કોને આવડે છે ? આવી સમજ પણ સહજ જોવા નથી મળતી. ‘સમતા’ અને ‘સમજણ’ દીવો લઈને શોધવાની બાબત છે. એમાં વય ક્યારેક ભાગ ભજવે છે પણ એય આંશિક જ અને મોટેભાગે તો એય જોવા નથી મળતું. ફુગ્ગો ફૂટી જાય ત્યાં સુધી, હવા ભરાયેલી જ રહે છે. બીજું કોઈ વધારે શક્તિમાન આવે કે પોતાની શક્તિઓ ઘટે ત્યાં સુધી માનવી પાછું વાળીને જોતો નથી.

 રંગોની ઝાકઝમાળમાં ઘણું જીવ્યા, કુદરતી કે કૃત્રિમ અજવાળામાં ઘણું ઊડ્યાં, થાક વરતાયો તોય બેસવાનું મન નથી થતું પણ હે જીવ, આ બધું ક્યાં સુધી ? ચાલો, સ્વયમમાં સ્વયમનું પરિત્રાણ કરીયે…. હવે સાંજ થઈ છે તો પરિયાણ કરીએઅહીં સંવેદનાની ઊંચાઈ અપ્રતીમ છે. અદભૂત પંક્તિઓ છે. બહાર ઘણું ઊડી લીધું, દોડી લીધું,  હવે ભીતરના ઊંડાણોને તાગીએ, અંદર ઉડાન ભરીએ એ શાશ્વત સંદેશ છે ને આખી રચનામાં સુગંધ ભરતો પથરાયેલો છે. ‘ઉતરાણ’ ફરજીયાત કરવું પડે એના કરતાં સમયસર સંકેલો કરી લઈને ‘ઉતરાણ’ કરી લેવું એ સમજદારી છે. કોઈ ‘કાપે’ એ પહેલાં સમયસર સ્થાનપરત થઈ જવું એ નબળાઈની નિશાની નથી જ.

 કવિ રમેશ પારેખ પતંગની આડશે નભને સંબોધે છે, –                                                                                    હરેક જણના પતંગ પર 

લખિયો છે સંદેશો કે 

હે નભ ! તું નીચે આવ

આવ નીચે ને જરાક હળવું થા… 

માર નગારે ઘા, 

ગમગીનીનો ગોટો વાળી 

જલદી કૂદ કછોટો વાળી 

ઓચ્છવના રંગકુંદમાં ડૂબકી મારી ગા

આવ, આવ, તું જરાક નીચે આવ ને હળવું થા…

 હેઇ હેઇ જેવો સરસ મજાનો બાળકાવ્યસંગ્રહ અને સાંજને સૂને ખૂણે જેવો ચિંતનસભર ગઝલસંગ્રહ આપનાર કવયિત્રી, લેખિકા, નિબંધકાર મીનાક્ષી ચંદારાણા લખે છે, જેટલું સહેલું હતું અઘરા થવું, એટલું અઘરું હવે સહેલાં થવું. હા, બાળપણથી શરૂ થયેલી જીવનની યાત્રાના આ સહજ પડાવો છે પણ જો દોર પકડતાં અને સમયસર છોડી દેતાં આવડે તો સહેલાં થતાં બહુ વાર નથી લાગતી અને આ યે તમારા જ શબ્દો છે ને ? અવનવાં માધ્યમ અને આ જિંદગી ! વક્રીભૂત કિરણોને દેવો દોષ શું ?’ 

મીનાક્ષીજી, ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.                                                               

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 30, 2019

કાવ્યસેતુ 377

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 377 > 30 એપ્રિલ 2019

સપને સપને – લતા હિરાણી  (મૂળ આખો લેખ)

ફૂટપાથની ધારે રાત્રે સાવ ભુખ્યા સૂઈ ગયેલા
બાળકની આંખોમાં
કેવાં સપનાં આવતા હશે, ખબર છે ?
એના સપનાંમાં પરીઓ આવી
બરાબર સિન્ડ્રેલાની વાર્તાની જેમ
એમને નવાંનક્કોર કપડાં પહેરવી
પિઝાબર્ગરપેસ્ટ્રી એવું ખવડાવી જતી હશે ?
કે પછી
સવારે એની ઉંમરનાં બાળકને
એની મમ્મી સાથે હસતુંરમતું જતાં જોઈને
એના મનમાં જે કલ્પના ચાલેલી
એવું કંઈક
સપનાંમાં આવીને સાન્તાક્લોઝ
સાચું કરી જાય ?
પણ હમણાં તો,
એને સપનાંમાં દેખાય છે
કપરકાબી ધોતાંધોતાં તૂટી ગયેલાં
બે નંગ કપરકાબીનાં પૈસા
મહિનાના જરાઅમથા પગારમાંથી કપાઈ જવાના છે તે.
ચોકલેટ લેવા માટે બચાવી રાખેલા પૈસાનો
બાપ દારુ પી ગયો છે
બધાં સપનાઓ

હમણાં હમણાં તો એને ઊંઘમાંથી ઝબકાવીને
જગાડી દે છે
પણ, ચિંતા કરો
થોડા દિવસ પછી ઝબકીને નહીં જાગે,
કારણ કે
એને સપનાંઓ નહીં આવે !  – એષા દાદાવાળા

ફૂટપાથ પર લારીમાં મળતી ચાની તોલે ઘરની હાથે બનાવેલી ચા પણ ન આવે ! એનો સ્વાદ જ ન્યારો પણ એ ચા આપવા જ્યારે કોઈ આઠ, દસ કે બાર વર્ષનો છોકરો આવે ત્યારે આપણે નિરાંતે એના હાથમાંથી ચા લઈને ચુસ્કી લગાવી શકીએ છીએ. આ દૃશ્યથી આંખો એટલી ટેવાઇ ગઈ છે કે આપણે એને સાવ સહજતાથી લઈએ છીએ. એ કિશોરના બેસ્વાદ, બેરંગ બનેલા સપનાંનો કોઈને વિચાર જ નથી આવતો. ચાર રસ્તે લાલ સિગ્નલ થાય ત્યારે કારના કાચ પાસે દયામણા ચહેરા કરીને ભીખ માંગતા બાળકો કે આકરા તાપમાં માતાની કાંખમાં અર્ધુ ઉઘાડું ને ઊંઘ્યા કરતું બાળક જોઈને આપણને હવે કાંઈ નથી થતું. એવું નથી કે આખો સમાજ સંવેદનાહીન થઈ ગયો છે. પોતાનું પાકીટ ખોલી ચીલર કે નાની નોટ આપનારા ઘણા હોય છે. ગાડીમાં બિસ્કીટ ને ચોકલેટ રાખીને આવા બાળકોને આપનારા પણ ઘણા હોય છે. એનાથી શું થાય ? હા, બાળક બે ઘડી રાજી થાય અને એય સાવ ઓછું તો નથી જ પણ પૂરતું યે નથી. ચા લઈને આવતા આવા કિશોરને નાનકડી ટીપ પણ કોઈક આપતું હશે. એથીયે શું વળે ?

મૂળે વાત આવા બાળકોને પોતાનો હક આપવાની છે. એનું બાળપણ છિનવાઇ ગયું છે એ પાછું આપવાની છે. સરકારે બાળમજૂરી પર પ્રતિબંધ લાવતો કાયદો કર્યો એથી શું વળ્યું ? છડેચોક ને સરેઆમ બાળકો પાસે કાળી મજૂરી ને કાળા કામ પણ કરાવાઈ રહ્યા છે ! આપણે સાક્ષી બની જોઈ લઈએ છીએ. ભગવદગીતામાં ચિંધાયેલો સાક્ષીભાવનો મુખવટો તેય આમ ખોટે રસ્તે પહેરી લઈએ છીએ. આપણાથી શું થાય ? કોણ સાંભળવાનું ? પણ મિત્રો, સાવ અંધારું નથી. ક્યાંક કોઈક મીતલ પટેલ વિચરતી જાતિનાં લોકો, એમની દીકરીઓ કે બાળકો માટે ભગીરથ કામ કર્યે જાય છે, ક્યાંક પેરંટીંગ ફોર પીસ જેવી સંસ્થા બાળકોને એમનું ખુશહાલ બાળપણ પાછું અપાવવા અને એમની સાથે થતાં અન્યાય દૂર કરવા દિવસ રાત દોડયે જાય છે. આમ નાનકડા (કેમ કે આ સમસ્યાનો જે વ્યાપ છે એની સરખામણીમાં) દિવાઓ ઝગ્યે જાય છે પણ ચોક્કસ આ પૂરતું નથી જ. સદીઓ અને પેઢીઓ ખપી જાય તોય આનું 100% પરિણામ જોવું મુશ્કેલ જ છે.

આ તમામ સમસ્યાનું મૂળ ગરીબી છે. જો માબાપ પાસે પૂરતી આવક હોય તો એ પોતાના સંતાનો પાસે મજૂરી કરાવવા કદી ન ઈચ્છે. શાકભાજીની લારી ચલાવતો માણસ પણ એના સંતાનને સારી સ્કૂલમાં એડમીશન અપાવવા ઈચ્છે છે. સામાન્ય રીતે જ્યાં કોઈ ઉપાય નથી ત્યાં જ બાળકો પાસે ભીખ મંગાવવાના કે મજૂરી કરાવવાના વિકલ્પો ખૂલે છે. અલબત્ત એમાં ધંધા થતાં હોય છે, બાળકો પાસે ભીખ મંગાવનારી આખી ગેંગ હોય છે એ વળી જુદી વાત છે પણ એનાય કારણમાં ગરીબી તો ખરી જ ખરી.

આપણે હમણાં જ નવી સરકાર બનાવવા માટે મત આપ્યો. મિત્રો, કોઈપણ પક્ષની સરકાર કે કોઈપણ નિષ્ઠાવાન નેતા દેશની ગરીબી દૂર ન જ કરી શકે. કોઈ આવા વચનો આપતું હોય તો એ પોકળ છે. આપણી આંખો જો સાચું જોઈ શકતી હોય તો….. બીજી બાજુ આપણા ધર્મસ્થાનો, સંપ્રદાયો, બાબાઓ, માતાજીઓ, ગુરુઓ……  આ બધા પાસે સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે એટલી અઢળક સંપતિ છે કે એ બધા જો ભેગા મળીને ભવ્ય વિશાળ ધર્મસ્થાનો બનાવવાને બદલે, મૂર્તિઓના સોનાના શણગારને બદલે, પોતપોતાના પ્રચાર-પ્રસાર માટે પૈસા ખરચવાને બદલે ગરીબો માટે નાના આવાસો, નિશાળો, હોસ્પીટલો બનાવે, એમને રોજગારીની વ્યવસ્થા કરી આપે તો દેશની ગરીબી ચોક્કસ બહુ જલ્દી દૂર થાય એમાં મને જરાય શંકા નથી. પણ કાશ ! એવું થઈ શકતું હોત ! આજે એક જ સંપ્રદાયના અનેક વાડાઓ છે, ભગવાન સૌના એક પણ પૂજારીઓ જુદા છે એટલે દરેક પોતાનો અલગ ચોકો કરીને બેઠું છે. એકબીજા વચ્ચે પાકકી વાડાબંધી છે ત્યારે તેઓ એક થઈને દેશના ગરીબો માટે કામ કરે એ સપનું જોઈ શકાય ખરું ? સવાલ હું મારી જાતને અને તમને સૌને પૂછું છું !  

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 23, 2019

કાવ્યસેતુ 376

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 376 > 23 એપ્રિલ 2019  

આંસુના ઝારણ – લતા હિરાણી – (મૂળ આખો લેખ)  

હળવા તે હાથે ઉપાડજો એ હળવા તે હાથે ઉપાડજો
સાથરે ફૂલડાં ઢાળજો એ અમે કોમળ કોમળ

આયખાની આ કાંટ્યમાં રે અમે અડવાણે પગ,
રૂંવે રૂંવે કાંટા ઊગિયા એ અમને રૂંધ્યા રગેરગ;
ઊનાં તે પાણીડે ઝારજો રે અંગ કોમળ કોમળ,
ખેપનો થાક ઉતારજો રે અમે કોમળ કોમળ..

પેર્યા ઓઢ્યાના ઓરતા એ છોગે છેલ ઝુલાબી,
આંખમાં રાત્યું આંજતા એ અમે ઘેન ગુલાબી,
કેડિયે કોયલ ગૂંથજો એ અમે કોમળ કોમળ,
ફૂમતે મોર ગેકાવજો એ અમે કોમળ કોમળ

હાથ મૂકી મારે કાળજે એ પછી થોડુંક લખજો:
ભવ ભવ આવાં આકરાં રે અમને જીવતર મળજો !
ભવ ભવ આવાં આકરાં રે અમને જોબન મળજો !

કેવા જીવ્યાના અભરખા રે હતા કોમળ કોમળ !
ફૂલના પોઢણ સાથરા રે કેવા કોમળ કોમળ !  – માધવ રામાનુજ

જ્યારે ચહેરાને બે હાથોનો કોમળ કોમળ સ્પર્શ મળે છે, જ્યારે દેહને આખરી શય્યા પર નાજુકાઈથી સુવાડવામાં આવે છે, એના પર હળવે હાથે ફૂલ ચડાવવામાં આવે છે………. ત્યારે એમ થાય કે કાશ, એને જીવતાં આ કાળજી મળી હોત ! ઓઢણાને આટલા ઝાંખરાં ન વળગ્યા હોત તો કદાચ એનું અંતિમ પોઢણ આટલું જલ્દી ન થયું હોત ! શબ્દો નાયિકાના છે, જાણે પોતાની અંતિમ શય્યા પરથી એ પ્રાર્થી રહી છે… જે જીવનભર નથી મળ્યું એના માટેની આ ઝંખના છે. આખાય ગીતનું પોત  ભાવવિશ્વ એટલું સુંવાળું છે કે ભાવક ભીનાશથી તરબતર થઈ જાય. એકબાજુ નાયિકાની આરતની અનરાધાર વર્ષા ને બીજી બાજુ એણે વેઠેલો આકરો અવતાર !  ગીતના સુંવાળા શબ્દો ભાવકને એક એવા કળણમાં ખૂંપાડી દે છે, જ્યાં આમ જુઓ તો હવે વાગે કે ખૂંચે એવું કાંઈ નથી ને તોય રૂંવાડે રૂંવાડે પીડાની નદી છલકાતી જાય છે. 

જીવનની વાટમાં નાયિકાના હૈયાને કાંટાનો જ અનુભવ થયો છે, એનાથી અંગેઅંગ વિન્ધાણું છે, છોલાણું છે એટલે હવે એ ઝંખે છે ઉના પાણીના ઝારણ, કેમ કે આખાયે આયખાનો ભારોભાર થાક એણે ઉતારવો છે. યુવાનીમાં સહજ એવા પહેરવા ઓઢવાના ફૂલગુલાબી એના ઓરતા હતા એ હવે ઘેન સ્વરૂપે આંખોમાં અંતિમ રાત બનીને પથરાઈ ગયાં છે ને આ દેહને શણગારીને એ આરત પૂરી કરવાની આરઝૂ વ્યક્ત થઈ છે. આખુંય આકાશ વલોવાઈ જાય એવો આંચકો નાયિકા છેલ્લે આપે છે, – ‘ભવ ભવ આવાં આકરાં રે અમને જીવતર મળજો ! ભવ ભવ આવાં આકરાં રે અમને જોબન મળજો !’….. કેવી હતી કલ્પનાઓ, કેવા હતાં જીવનના અભરખાઓ અને કેવું મળ્યું જીવન ?  

અંતર છલકાઈ ઊઠે ને પીડાથી હલબલી જવાય એવું આ ગીત રમ્ય ઝંખનાઓ અને જીવેલા જીવન વચ્ચેની વરવી વાસ્તવિકતાને એટલી નજાકતથી અને કોમળતાથી નિરૂપે છે કે છેક નાભિમાંથી ‘આહ’ પ્રગટે. આ ગીત સંવેદનાની સમગ્ર સંકલ્પનાઓ શબ્દોમાં વહાવીને શ્વાસમાં ઘોળી દે છે, હૈયાને હચમચાવી દે છે. વેદનાના સમંદરને લઈને આવેલું આ ગીત ‘હળવા તે હાથે’ ‘સાથરે ફૂલડાં’ ‘ઊનાં તે પાણીડે ઝારજો કે  ‘કોમળ કોમળ’ જેવા શબ્દપ્રયોગોથી અને એના ભરપૂર ભાવવિશ્વથી ભાવકને ભીંજવી દે છે. ભવેભવ આવું જ જીવન માંગવાની કલ્પના વેદનાની ચરમ ક્ષણ છે….

આકરાં જીવતર પછીના મૃત્યુની વાત આટલી સહજ નમણાશથી એક અદભુત ગીત અને લયકારીમાં આ કવિ જ વ્યક્ત કરી શકે !! ભાવમાં સરાબોર શબ્દો જે સહજતાથી પ્રગટ્યા છે, કાવ્યકલાની આ ચરમ સીમા કહી શકાય !! કવિ અને કવિત્વને વંદન.               

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 16, 2019

કાવ્યસેતુ 375

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 375 > 16 એપ્રિલ 2019

 માણસ નામે જાત – લતા હિરાણી (મૂળ લેખ)

 એક હોસ્પિટલ
ચોધાર આંસુએ રડ્યા કરે
રોજ રોજ ઉભરાતાં મબલખ રોગીઓને જોઈને
રોગ પણ કેવા!
કોઈની નજરમાં કાણું,
કોઈની જીભમાં દોઢું હાડકું,
કોઈના ઉચ્છવાસમાં નજાકતચીમળાઈ જાય એટલું ઝેર,
તો કોઈની બુદ્ધિને દૂરના ચશ્મા
રોગીઓની સંખ્યા વધતી જતી જોઇને
પરાણેમહાપરાણે,
પથારીઓની સંખ્યા પણ વધારવી પડી
હોસ્પિટલને દુ: થયું
આમ ને આમ થતું રહેશે તો
એક દિવસ બધી પથારી ઓછી પડશે અને,
ખુદ રોગીઓ
એકબીજાની સામે જોઈને બોલતા રહેશે:
આના કરતા પથારીબન્યા હોત તો સારું હતું

પથારી તો પથારી ફેરવી નાખી છે,
પેરેલિસિસ થયેલ ઈજ્જતની,
એન્જિયોપ્લાસ્ટિ કરાવેલ આદરની,
ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થયેલ સ્વચ્છંદતાની
અને
ઓપરેશન માટે ક્યારની વેઈટીંગમાં ઉભેલ….શર્મની…..   ~ચંદ્રા તળાવિયા

 

માણસ જાત કઈ દિશામાં જઇ રહી છે ? આડેધડ ઊગતા આવળ-બાવળની જેમ હોસ્પિટલો ઉગતી જાય છે. માણસને રહેવા ઘર મળે કે ન મળે એની ચિંતા ઓછી થાય છે પણ મલ્ટી સ્પેશયાલિટી હોસ્પીટલોની વસ્તી વધતી જાય છે. સ્વાભાવિક છે કે આ બધા રોકાણોને વસૂલ કરવા રોગીઓની શોધ અને શિકાર સતત ચાલ્યા કરે ! હોસ્પીટલમાં રોગી દાખલ થાય એ પહેલાં એનો ભૂતકાળ દાખલ થઈ ચૂક્યો હોય છે અને ભવિષ્ય નક્કી થઈ ચૂક્યું હોય છે. મોંઘી સારવાર કે ઓપરેશનની પથારી એના માટે તૈયાર હોય છે અને ત્યાં સુધી રોગી (?)ને પહોંચાડવામાં આખી કતાર કામે લાગી ગઈ હોય છે જેમાં વીમાના એજન્ટોથી માંડીને હોસ્પીટલનો સ્ટાફ અને ભલે અજાણતા પણ રોગીના સગાવહાલાં યે સામેલ હોય છે. આમાં દાખલ થનાર ખુદને ય સંડોવી શકાય ! સાંભળ્યા છે ને આવા સંવાદો ? ‘પાંચ લાખ ખર્ચીને આપણે ઓપરેશન કરાવી જ લીધું. તબિયતની વાત આવે ત્યારે પૈસા સામે નહીં જોવાનું !– હા, ખરું છે ! આ કાંઇ નાનીસુની વાત નથી. ચોક્કસ, આખરે પૈસા ખરચવાનોય એક સંતોષ હોય છે ! ખરેખર ઓપરેશન કરાવવું જરૂરી હતું કે નહીં એ તો કદાચ ખાનગીમાં જાણી શકાય તો જાણી શકાય. અરે, દર્દીને તપાસતાં પહેલાં મેડીકલેમ છે ?’ જેવો સવાલ સાંભળ્યો છે ! હદ થઈ ગઈ ને ? આ બધી થઈ સત્ય પણ ભૌતિક વાતો. આના જ સંદર્ભમાં પણ માનવીના સ્વભાવ, કુભાવ ને પ્રભાવને તાકતું આ કાવ્ય કટાક્ષમય અને વેધક બન્યું છે. 

માનવીની પથારી ફેરવી નાખનાર માનવી પોતે જ છે કેમ કે હવે સીધા, સરળ, પ્રમાણિક કે નીતિવાન માનવી શોધવા જવા પડે એમ છે. એટલે જ કોઈએ લખ્યું છે કે ‘માનવીના ઝેર માટે પૂછ મા, સાપ પણ એટલા ડસતા નથી.’ આ કવિતામાં માણસના દ્વેષની, અવગુણોની, વિસરાતા જતા મૂલ્યોની વાત કેવા પ્રતીકો દ્વારા કેટલી અસરકારક રીતે થઈ છે એ નોંધવું જ પડે ! કોઇની જીભમાં દોઢું હાડકું તો કોઇની નજરમાં કાણું ! કોઇની બુદ્ધિને દૂરનાં ચશ્મા તો કોઈના શ્વાસોમાં ભરેલું નર્યું ઝેર ! માનવીની કડવી જુબાન, સ્વાર્થ, મૂર્ખતા અને દ્વેષવૃતિની સર્વસામાન્ય વાત, એક જુદા અંદાજમાં, સાવ અનોખી રીતે હોસ્પીટલ અને રોગોના પ્રતીકથી કરીને કવિએ સાદ્યંત કવિતા જન્માવી છે. ઈશ્વરે બક્ષેલી સુંદર પૃથ્વીને માનવજાતે ઉકરડો કરી મૂકી છે. પોતાના સ્વાર્થ અને અહંકારમાં અંધ માનવીએ અંતે પોતાનું ને સમગ્રનું ભયંકર અહિત સાધ્યું છે એ સાબિત કરવાનું બાકી નથી. ગુણો અને મૂલ્યો હવે માત્ર શબ્દકોષોમાં જ બચ્યા છે એમ આ કવિતા કહે છે અને ખોટું પણ નથી કેમ કે એની માત્રા હદ ઉપરાંત વધી ગઈ છે. કવિ અશરફ ડબાવાલા કહે છે, ‘ડૂબી ડૂબીને ડૂબવાનું શું માણસમાં ? એક વેંત ઊતરો ત્યાં તો તળિયા આવે !’

 જોકે સાવ નિરાશ ન થવું. ક્યાંક ક્યાંક આશા જન્મે એવું હજીયે થતું રહે છે અને એને ટેકો આપવાનું મન થઈ જાય એય સાચું ! કવિ નિરંજન ભગત એટલે તો લખે છે, ‘એકબીજાને જીતશું રે ભાઇ, જાતને જાશું હારી…. 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 9, 2019

કાવ્યસેતુ 374

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 374 > 9 એપ્રિલ 2019

દોર અને દિશા, બન્નેમાંથી મુક્તિ  – લતા હિરાણી

જીતમાંથી, હારમાંથી મુક્ત કર,
ઘટ્ટ ઘન અંધારમાંથી મુક્ત કર.

કામ લાયક હોઉં નહિ હું સ્હેજ પણ,
તો હવે સંસારમાંથી મુક્ત કર.

આપ ગમતીલો કોઈ આકાર તું,
યા બધા આકારમાંથી મુક્ત કર.

ભાર આપી દે હિમાલય જેવડો,
પણ મને આ-ભારમાંથી મુક્ત કર.

છીનવી લેવી જો ફોરમ હોય તો,
ફૂલના અવતારમાંથી મુક્ત કર. દીપલ ઉપાધ્યાય ફોરમ

બંધન અને મુક્તિની વાત. સમ્બંધોના તમામ સ્વરૂપો માનવીને બાંધે છે જરુર. લાગણી, વાત્સલ્ય, પ્રેમ, વિરહ આ બધુ માણસને બાંધી રાખે છે અને આ બંધન જીવવા માટે છે એમ કહીએ તો જરાય ખોટું નથી. સગપણોના આટાપાટા માનવીને જીવવાનું બળ પૂરું પાડે છે. બાળક જન્મે ત્યારે તદન અસહાય હોય છે. એનામાં પોતાની પ્રાથમિક જરુરિયાત પૂરી કરવાની શક્તિ પણ નથી હોતી. સમ્પૂર્ણપણે અન્ય આધારિત ! છતાં પણ જુઓ, એ માતાને જીવવાનું બળ આપે છે. માતાનું સમગ્ર જીવન, એની સમ્પૂર્ણ દિનચર્યા બાળકની આસપાસ ગોઠવાઇ જાય છે. મા બંધાઇ જાય છે. બાળક એનુ સૌથી મોટુ બંધન છે અને માને માટે એ જીવવાનું સૌથી મોટું કારણ બની જાય છે એટલે જ યુવાન વયે વિધવા થયેલી સ્ત્રી ઘણીવાર એકલી જીવી જાય છે. એ દુનિયાની દ્રુષ્ટિએ એકલી હોય છે પણ એનું બાળક એના માટે સૌથી મોટો સહારો હોય છે. આમ જુઓ તો જરુર બાળકને છે પણ બાળકની જરુરિયાત એ જ માતાનું જીવવાનું કારણ બની રહે છે.

પતિ-પત્ની, કૌટુમ્બિક સમ્બંધો, મૈત્રી કે કોઇપણ સમ્બંધોની ભુમિકા આ જ છે. એની તીવ્રતા કે વજન ઓછું-વત્તુ હોય. તમામ સબંધોનો આ જ પાયો અને આ જ ઉદ્દેશ છે, જેને ધર્મમાં સંસારની મોહમાયા પણ કહી છે. જીવન આખું આ સંતાકુકડીમાં પૂરું થાય છે. સંતો કહે છે, સંસારની માયામાંથી મુક્ત થા, અર્થાત સમ્બંધોના વળગણમાંથી મુક્ત થા અને ઇશ્વરને પામવાના રસ્તે જા. ધર્મો જ નહીં, લગભગ બધા જ માનવીઓ ઇશ્વરની વાત કરે છે, પણ ઇશ્વરમાં કોઇને સાચી શ્રદ્ધા નથી. જે છે એ બધા રિચ્યુઅલ્સ છે અને એનુંય કારણ એક અજ્ઞાત ભય ! ‘ભય બિન પ્રીતિ નાહિ’ કૈક એવું જ. ઇશ્વર કોઇને દેખાતો નથી. જ્યાં સુધી પૂરી શ્રધ્ધા ન હોય, સ્વાભાવિક છે કે ત્યાં સુધી એ અનુભવાય પણ નહીં ! અને ત્યાં સુધી જીવવા માટેનું બળ કયું ? તો એનો જવાબ સમ્બંધોમાં જ આવે. સંસારની રચનાનો ઉદ્દેશ જ એ છે કે એનાથી માનવી જીવી શકે. સમ્બંધો હોય ત્યારે માનવીને એનો થાક પણ લાગતો હોય છે પરંતુ એ જ સમ્બંધોનો અંત આવે ત્યારે પાછી એની તરસ જાગતી હોય છે. આ જ બધી માયાજાળ છે !!

આ કવિતાનો પ્રથમ શેર આવા પરમ ચિંતનને લઇને આવે છે. સમ્પૂર્ણ મુક્તિ એટલે કોઇપણ ઇચ્છામાંથી મુક્તિ ! ન જીતની ઇચ્છા, ન હારની ઇચ્છા. ઇચ્છાઓ જ અંધકાર છે એટલે એ અંધકારમાંથી મુક્તિની માંગણી છે. બીજો શેર અલબત્ત સાંસારિક ભુમિકા સુધી પહોંચી રહ્યો છે કેમ કે ત્યાં વાત શરતી છે, ‘જો અને તો’થી વાત મુકાઇ છે પણ પોતાની જાતને સંસારમાં તદ્દન અપ્રસ્તુત જોવી એ પણ એક ઉંચાઇ છે અને તો પછી સંસારમા રહેવાની જરુર શું ? અહી સુધીના શબ્દો સંતવાણી કહી શકાય. 

બાકીના શેરો મજાનું કાવ્યત્વ લઇને પણ વિષયની દૃષ્ટિએ, એ જ ઇચ્છાઓમાં રમતા માનવીનું ચિત્રણ લઇને આવે છે. – બધા આકારમાંથી મુક્તિ એટલા માટે જોઇએ છે કે ગમતો આકાર નથી મળ્યો ! આ-ભારમાંથી મુક્તિ એટલા માટે જોઇએ છે કે એને બીજો કોઇ પસંદગીનો ભાર જોઇએ છે. ફૂલ બનવું છે, ફૂલ રહેવું છે પણ  પોતીકી સુગંધ સાથે ! માનવીની સમસ્યા જ આ છે અથવા દુખોનું કારણ આ છે. જે મળે છે એનો સ્વીકાર નથી કરી શકતો કેમ કે આંખ સામે એક જુદી ક્લ્પના છે, એક નવો સુંદર આદર્શ છે. એ પામવું છે, એવું જ પામવું છે અને એના માટે આ બધી ગુંચવણો છે, સ્પર્ધા છે, હાર છે, જીત છે. હાર-જીત એ પણ છેતરામણા શબ્દો કહી શકાય કેમ કે ક્યાંક હાર એ જીત હોય છે અને જીત એ હાર ‍! બધો આધાર મનની સ્થિતિ, સંજોગો અને સમજણ પર છે.

એક શ્લોક જોઈએ. ‘અંધામ તમ: પ્રવિશન્તિ યેડવિદ્યામુપાસતે. તતો ઈવ તે તમ: યે મુ વિદ્યાયા રતા:. અર્થાત જે અવિદ્યાને પૂજે છે એ અંધકારમાં જાય છે અને જે વિદ્યાને પૂજે છે તે ઘોર અંધકારમાં જાય છે. આ શ્લોકનો પૂર્વાર્ધ તો સમજાય એવો છે પણ ઉતરાર્ધ સમજવા આ કવિતાની શરૂઆત પકડી શકાય. એમ કહી શકાય કે વિદ્યાનું બંધન પણ અહિતકારી છે.  

એક સરસ મજાનું ચિંતન લઈને આવતું આ કાવ્ય ગમી જાય એવુ ચોક્ક્સ છે. 

          

   

 

 

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 9, 2019

કાવ્યસેતુ 373

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 373 > 2 એપ્રિલ 2019

પ્રેમનો પ્રસાર – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

કલમ કેટલુંય લખી ગઈ સજનવા

છતાં સાવ કોરી રહી ગઈ સજનવા.

તને પી જવાની ઉતાવળ કરી તો

તરસ લાલ પીળી થઈ ગઈ સજનવા. 

નદી થઈ ગઈ જે બધી એષણાઓ

મને તોડી ફોડી ધસી ગઈ સજનવા.

કરી એક ઈચ્છા તને પામવાની

મનોમન ગઝલ ત્યાં વહી ગઈ સજનવા.

હવે તું કદીયે પ્રગટ ના થતો બસ,

મને આ અવસ્થા ગમી ગઇ સજનવા. – જયંત ડાંગોદરા

ઉભરાતી ઇચ્છાઓનું સ્વર્ગ આંખવગું ને હાથવગું રાખવાની તરસ દરેક પ્રેમીમાં હોય. ખાસ કરીને સંવનનની મોસમ સૌથી સોહામણી. પ્રેમી ન એટલો નજીક હોય કે એને પૂરો પામી શકાય, ન એટલો દૂર હોય કે એને પામી ન શકાય. આ અધવચ્ચે ઝૂલવાનો રોમાંચ રોમાન્સને મેઘધનુષી બનાવી દે ! પ્રિયને પામવાની તરસ જાગ્યા કરે, જીવતી રહે, વધતી રહે, ગળું સુકાતુંય રહે ને વળી ટીપું ટીપું પ્યાસને લીલીછમ પણ રાખતું રહે. પ્રેમની પ્યાસ એ ભીની માટીમાંથી ઊગતી કૂંપળ જેવી પ્રક્રિયા છે. પ્રકૃતિ એને પારાવાર હૂંફ પૂરી પાડે છે, વયનો વાયરો એને વિકસાવે છે ને સૃષ્ટિ પર ઊગતા તમામ ફૂલોની સુગંધનો દરિયો એની આસપાસ લહેરાતો જ રહે છે ત્યારે જ તો લખાય છે ને કે                     

એક ભૂરી આંખનું કાજળ થયો ને પવન પળમાં જ ભાતીગળ થયો !’ – કવિતાઓ વાંચતાં જ ફૂલોની પાંખ પર કાવ્યસંગ્રહના શીર્ષકની અનુભૂતિ થવા માંડે.    

ઇચ્છા, ઝંખના, કામના જેવા તત્વો એ આ સંસારમાં જીવતા મનુષ્યનું સત્ય છે ને સંતોષ, શાંતિ, સમતા એ ધરતી પર રહેતા સંતનું સત્ય છે. આ પૃથ્વી પર સામાન્ય માનવો જ અભરે ભર્યા છે કેમ કે ઈશ્વરને એ વધારે ગમે છે. આવા ભાવોની ભરતી અનુભવતા માનવીએ પોતાની સામાન્યતા માટે ચોક્કસ ગૌરવ અનુભવવું જોઈએ. હથેળીઓની રેખાઓમાં પડેલી ગૂંચો ઉકેલ્યા કરવી એમાં કેટલો અદભૂત રોમાંચ છે ! ગમતા ચહેરાની ઝાંખી એમ જ એમાં પ્રાપ્ત થઈ જાય છે ! એટલે તો કવિ કહે છે,                                                                                  નામ સરનામું તમારું જોઈને,                                                                                                                   આ ઠરેલો દીવડો ઝળહળ થયો.

આ વિશ્વમાં પ્રેમનો રંગ એ સનાતન સત્ય છે. કદી ઝાંખું ન પડનારું કે કદી ન વિલાનારું સત્ય ! હજારો ઋષિ-મુનિઓ આવે કે સંતોની પરંપરા ચાલે, પ્રણયના જામને સુકવવો અશક્ય છે. પૃથ્વીનું પ્રાણતત્વ છે પ્રેમ. પ્રેમ વિષે ગ્રંથોના ગ્રંથો લખાય, ગમે એટલા મહાકાવ્યો રચાય તોય એની રજૂઆતમાં ઝાંખપ નહીં આવવાની. કવિ કેવી સરસ વાત કરે છે !

સખી હજીય આવતું નથી ખ્યાલમાં,                                                                                                           સુગંધ કઈ રીતે ભરી હતી ટપાલમાં ?

કે પછી

તારો વિચાર જગમાં સૂરજ બની પ્રકાશે,                                                                                                           એ તેજને સહેવા કઈ રાત ઓઢવાની ? 

એક જ વિષયને નવીન ને તાજગીભરી રીતે કહેવાની કળા પ્રેમપદારથ જ આપી શકે.    

પ્રેમના રંગ ને ઢંગ, એના આકાર ને પ્રકાર નક્કી થઈ શકતા નથી. પ્રણયની રેખાઓ જ્યારે વધુ ઘેરી અને ગંભીર થાય છે, રોમેરોમમાં પ્રસરી જાય છે ત્યારે એ સૂફી પણ બની જઇ શકે છે. ત્યારે જ આવા શબ્દો આવી શકે છે – તું પરોવી લે ઝડપથી એક બે મોતી સખી, બારણાં વાસી ચમકતી વીજને અટકાવ મા’.  હૃદયમાં સંગીત  જ્યારે ઈશ્વરની કક્ષાએ બિરાજે ત્યારે મનના ઘૂંઘરું બાજી ઊઠે ને કવિમન ગાઈ ઊઠે, શ્વાસની કરતાલ રાખી એકલા નાચી જુઓ, જાત સામે જાત મૂકી જાત આરાધી જુઓ.

પ્રેમ માત્ર આકર્ષણ નથી, માત્ર એક વ્યક્તિને પામવાની ધખના નથી. એ જીવનનો વિસ્તાર છે. ડગલે ને પગલે આવતી આફતો, અનુકૂલનના રંગને ઘૂંટે છે ને ઘેરો કરે છે. સમજણના શિખરે પહોંચવાની કળા પ્રેમ જ શીખવાડે છે.  ઊંડે ને ઊંડે ઊતરતો જતો પ્રેમ રગેરગને પસવારી હાશ ભરતો જાય છે પછી કાંઈક પમાય છે. દૃષ્ટિમાં વ્યાપકતા આવે છે, સ્વરમાં સંગીત પ્રગટે છે ને શબ્દોમાં સમજણનું સાતત્ય છલકાય છે. સિક્કાની બંને બાજુ સમાજમાં રહેવાની જ, એની ઓળખ અને સાચાની પરખ સહેલી નથી. વૈશ્વિક પ્રેમનો વિસ્તાર જ આ કવિબાની નીપજાવી શકે –                 

એક તરફ આ બાળક, દૂર ઊભું ત્યાં મંદિર

નક્કી કર તું કોને હૈયે ધરવાનું છે ?’    

 

 

 

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | એપ્રિલ 9, 2019

કાવ્યસેતુ 372

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 372 > 26 માર્ચ 2019

માને વળગ્યો ઘરનો ‘વા’ – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

મા

પ્રેમિકા જેટલી સુંદર નથી હોતી

અને થોડી વૃધ્ધ પણ હોય છે

આપણામાં જ્યારે 

સમજણ પ્રવેશી જાય છે ત્યારે 

અકળાઈને બોલી ઊઠીએ છીએ

મા, તને કંઈ ખબર પડતી નથી

પછી મા કશું બોલતી નથી 

ઘરના એક ખૂણામાં બેસીને પોતાના 

વાથી પીડાતા પગને પંપાળ્યા કરે છે,

ચૂપચાપ……

પછી એક દિવસ મા મરી જાય છે

અને આપણે બે હાથ જોડીને 

કહી પણ શકતા નથી કે માફ કરી દેજે મા !

સ્ત્રીઓના બે સ્તન વચ્ચેથી 

પસાર થતા રાજમાર્ગ પર 

દોડી દોડીને એકવાર હાંફી જઈએ છે 

ત્યારે ઇચ્છા થાય છે 

માના વૃધ્ધ પડછાયામાં બેસીને 

ઘડીક આરામ કરવાની 

પણ ત્યારે ખબર પડે છે કે 

મા તો મરી ચૂકી છે

મા, જે પ્રેમિકા જેટલી સુંદર ન હતી.   – કિરીટ દૂધાત

સ્ત્રીના કપાળ પર એક ચાંદલો હોય છે ને એના હૃદયમાં એક ચંદ્ર હોય છે જે એના સંતાનો પર હંમેશા ચાંદની વરસાવે છે. માના ખોળામાંથી ઘડીભર ખસવા માંગતુ બાળક શેરીમિત્રો સાથે રમવા જેવડું થાય એટલે માએ એને શોધવા નીકળવું પડે છે કેમ કે બાળકનું પેટ ક્યારે ખાલી થઈ જશે એની બાળકની પહેલાં માને ખબર પડતી હોય છે. રમતા બાળકના પગ હવે દૂખવા આવશે એનો અણસાર માને પહેલાં આવી જાય છે. રમીને થાકીને આવેલા બાળકને બેટા, શાંતિથી બેસીને પાણી પી. આમ એકીશ્વાસે ન પીવાય જેવું ટોકનાર મા જ હોય છે. બાળકની બીમારીમાં દિવસના ઢસરડા પછીયે માની આંખો રાતે બીડાઈ શકતી નથી. પોતાના સંતાન માટે ઈશ્વરે માને એક અદૃશ્ય ઇંદ્રિય  આપી છે જેમાં એને તમામ અણસારા પહેલાંથી આવી  જાય છે.

એ જ સંતાન પ્રિયતમના સપનાં જોતું થાય ત્યારે એના માટે મા લગભગ ખોવાઈ જાય છે. આ સમયગાળો બહુ લાંબો ચાલે છે. કરુણતા એ છે કે જેની આંગળી પકડીને ચાલતાં શીખ્યા એને તને કાંઇ ખબર પડતી નથી ! એવું કહેવાઇ  જાય છે અને મા ત્યારે કોઈ જવાબ આપવાની સ્થિતિમાં નથી હોતી. એ તમામ સંદર્ભે ઘરના ખૂણામાં જીવતી હોય છે એની નરવાઈ ખતમ થતી જતી હોય છે અને ઘરના નર વાએ  એના તન, મન અને હૃદય જકડી લીધાં હોય છે. જીવનભર સમજણથી ચૂપચાપ ઘર સંભાળનાર માને એની સમજણ જ કહે છે કે હવે જોયા કરવું અને કશું બોલવું નહીં ! આ વાની પીડા સમજવા કે અનુભવવા સંતાન અસમર્થ હોય છે.   

ગમતી સ્ત્રીનો સહવાસ ભોગવતાં ભોગવતાં એક દિવસ થાક લાગે છે ત્યારે મા યાદ આવે છે, એ વૃદ્ધ ખોળાનો છાંયડો યાદ આવે છે  કેમ કે માની કાળજીની નીપજ માત્ર પ્રેમ, માત્ર સુખ હતાં પણ એ મા તો સંતાનની એક કાળજીભરી નજરની રાહ જોઈ જોઈને, થાકીને સીધાવી ગઈ હોય છે ! મા છોડીને ગઈ ત્યારે સમજણનાં દ્વાર હજુ બંધ જ હતાં. એનું મૃત્યુ પણ સંતાનો માટે કુદરતના નિયમનો સહજ સ્વીકાર જ બની જાય ! મા, મને માફ કરી દે જેવો ભાવ તો હજુ ભવિષ્યની ગલીમાં બેભાન પડ્યો હોય.

કહે છે ને કે વાર્યો ન વળે તે હાર્યો વળે ! જિંદગીમાં આવું જ થાય છે. એ તમાચો મારીને શીખવે છે, પછાડીને શીખવે છે પણ ત્યારે કેટલાંય પાણી વહી ગયાં હોય છે. વીતેલો સમય પાછો આવતો નથી, હાથમાં માત્ર અફસોસ રહે છે. આ એકનો એક અનુભવ દરેકની સાથે રિપીટ થયા કરે અને છતાંય બીજાના અનુભવમાંથી શીખીને સમયસર ચેતવાનું કોઈ શીખે નહીં એ કડવું સત્ય છે. જોકે પરિસ્થિતી સાવ તળિયે ગયેલી નથી. ક્યાંક, હા ક્યાંક આ બે અતિ વચ્ચે સમતુલા સાધી શકનારા, બેલેન્સ રાખી શકનારા વિરલા હોય છે ખરા ! અને એ માટે જ એક સવાલ થાય છે.  

આપણા સમાજે દરેક પરિસ્થિતિમાં જ્યાં અતિ થાય, એને ચીંધવા એક શબ્દ જરૂર ઉપજાવ્યો છે. પુરુષ પત્નીની જ આસપાસ ફર્યા કરતો હોય તો લોકો કહેશે વહુઘેલો ! જો પત્નીની સામે માતાને જ વધારે મહત્વ આપશે તો લોકો કહેશે માવડિયો ! સાવ વહુઘેલો ન હોય ને તદ્દન માવડિયો ન હોય તોયે એ બેય વચ્ચે આમતેમ ઝોલાં ખાતો તો રહેવાનો જ ! પરંતુ આ બંને વચ્ચે સરસ સમતુલન સાધી શકનારા સાવ ઓછા લોકો માટે કોઈ જ શબ્દ નથી !

છોડો, આ તો ચાલ્યા જ કરવાનું. મધર્સ ડે પર તમે મમ્મીને કાર્ડ કે ગીફ્ટ આપ્યાં જ હશે. એટલાથી સંતોષ માની લેવાને બદલે મમ્મી તરફ જરા વધારે ધ્યાન આપશું એવો સંકલ્પ કરવામાં ક્યારેય મોડું નથી થતું ભાઈઓ !  

 

 

Posted by: readsetu | માર્ચ 19, 2019

કાવ્યસેતુ 371

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 371 > 19 માર્ચ 2019

આંતરખોજની દિશામાં – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

નથી આજ સુધી ડરી હારથી હું,
છતાં પણ બની ના શકી સારથહું.                                                                                                                  

ખભો કોઈનો આજ સુધી નથી હું,
બની ના શકાયું સદીઓ મથી હું.                                                                                                                 

દશા પણ, દિશા પણ બધું હાથમાં છે,
નથી માનતી ભાગ્યમાં જ્યારથી હું.                                                                                          

ગમ્યું છે બધું ને ગમાડ્યાં છે સૌને,
બની ગઈ બધાની કહો, ક્યારથી હું?                                                                                                         

તરસ પણ નથી ઝાંઝવાની હવે તો
સભર છું અને મુક્ત સૌ ભારથી હું. રેખા જોશી

સરળ બાની સમજદાર લોકોને સ્પર્શી જાય છે. ગહન વાતો કહેવા માટે કોઈ અઘરી ભાષા કે અઘરા શબ્દો વાપરવાની જરૂર નથી. એવાં અનેક કાવ્યોમાંનું એક. ભગવદગીતામાં પ્રબોધાયેલો શબ્દ વિવેક અથવા કહો કે સમજણ, એના વિકસવાની એક પ્રક્રિયા હોય છે અને જરૂરી નથી કે એ બધામાં શરૂ થાય. હકીકત એ છે કે આ પ્રક્રિયા એ ભાગ્યે જ જોવા, અનુભવવા મળતું તત્વ છે. જન્મોની આ યાત્રા છે. વિચારથી શરૂ થઈ આચારમાં પ્રગટતી આ સુગંધ છે. મોટાભાગના લોકો માટે આ પ્રક્રિયા દૂર જ રહે, બીજી અનેક આળપંપાળમાં એમનું જીવન પૂરું થાય. ક્યાંક એ નજીક આવે, શબ્દોમાં પ્રવેશે. ક્યાંક એ શબ્દોથી વિચાર સુધી પહોંચે. નસીબદાર લોકોમાં આ વિચાર ચિંતન પ્રેરે અને બહુ જૂજ કિસ્સામાં એ ચિંતનથી આચાર સુધી પ્રગટે. આટલું થાય તો પછી એ સંચિત કર્મોની મૂડી યાત્રામાં સાથે રહે, વધે.

જીત અને હાર, સિક્કાની બે બાજુ છે. બંનેનો સામનો દરેકે જીવનમાં વારંવાર કરતાં જ રહેવો પડે છે. જીત વખતે ઉછાળો અને હારમાં ઢગલો થઈ જવું, આ સ્વાભાવિક પ્રતિભાવ છે. અઘરું છે, બેયમાં સ્વસ્થ રહેવું. હારથી નહીં ડરવાની હિમ્મત પ્રશંસનીય છે અને કોઈના સારથી ન બની શક્યાનું કે કોઇનો ટેકો ન બની શકયાનો અફસોસ સરાસર માનવીય ભાવના છે. મુદ્દો એ છે કે માનવીએ પહેલાં ખુદના સારથી થવું પડે છે, જે સહેલું નથી. દીવો લઈને કોઈને રસ્તો બતાવી શકાય છે પણ પોતાનો રસ્તો શોધવા તો અંદરનો દીવો જરૂરી છે જે ક્યાં સહેલાઈથી  પ્રગટે છે ? એના માટે મથામણ કર્યા જ રાખવી પડે છે. એમ કરતાં ક્યારેક અંદરની જ્યોત જડી જાય તો મારગ મળે ! એ જ્યોત પ્રકાશતી  જ રહે એવું યે ક્યાં છે ? વૃત્તિ બદલાય છે એથી એ પ્રકાશની પણ આવનજાવન શક્ય છે. આ બધું થયા કરે છે ને એનો  સ્વીકાર એ જ જીવન.

કાવ્યમાં થોડીક નિરાશા પછીના શબ્દો આશા અને ઉત્સાહ જગવનારા છે. દશા પણ, દિશા પણ બધું હાથમાં છે, નથી માનતી ભાગ્યમાં જ્યારથી હું.’ કવિએ પ્રેરક વાત કહી છે. ભાગ્ય, કિસ્મત વિશે લોકોમાં ગેરસમજણ વધારે પ્રવર્તે છે. કિસ્મત એ આપણે આપણા હાથે જ પોતાના માટે લખેલી બાબત છે. એ ક્યારે લખી, કેમ લખાઈ એ આપણી સ્મૃતિમાં રહેતું નથી એટલું જ. આપણે જ આપણા વિધાતા હોઈએ છીએ. એને કર્મફળ પણ કહી શકાય. એનો સીધો અર્થ એ થાય કે જો આમ હોય તો આપણે ચોક્કસ એને બદલી પણ શકીએ. આટલી જાગૃતિ આવે તો બધું જ શક્ય છે. ભાગ્યને ભૂલીને કે ભાગ્યમાં માનીને, બંને રીતે, એક મક્કમ નિર્ણયથી દશા અને દિશા બદલવાનું શક્ય છે !

ગમ્યું છે બધું ને ગમાડ્યાં છે સૌને, બની ગઈ બધાની કહો, ક્યારથી હું?’ પછીની વાત તો એથીયે સરસ છે. જ્યારે બધું ગમતું થઈ જાય, બધાં ગમતાં થઇ જાય ત્યારે તમામ સવાલો, કોલાહલો આથમી જાય અને સંવાદિતાનું સંગીત ચારેકોર પ્રવર્તી રહે. ‘ગમ્યું છે બધું’ એ શબ્દો જરા વિસ્તાર માંગી લે એવા છે. અહીંયા ગમવાની પ્રક્રિયા સામેની વસ્તુ કે વ્યક્તિ સાથે જોડાયેલી નથી. એ અંદર છુપાયેલી સમતા છે, જેને સામે રહેલી પરિસ્થિતિમાં ભેદ નથી દેખાતો. સામે જે પણ છે, એની સાથે અંદરની પરમ શાંતિ જોડાય છે અને બહાર પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ તળિયે છુપાયેલા મોતીની પ્રાપ્તિ છે જેની જાહોજલાલી કશાની તોલે ન આવે. એકવાર મારા ગુરુજી સાથે વાત કરતાં મેં મુસાફરીમાં મને નડતી તકલીફની વાત કરતાં કહ્યું હતું કે બસમાં જે મૂવી ચાલતાં હોય છે એ એટલો ત્રાસ કરે છે ! એટલા કલાકો પરેશાન થઈ જવાય છે. એમણે જવાબ આપ્યો હતો કે આપણી અંદરની શાંતિ પ્રબળ હોય તો એનું કવચ, બહારના કોલાહલને અંદર પ્રવેશવા ન દે ! આ સ્થિતિ સુધી પહોંચવું અઘરું છે પણ એની શરૂઆત સાવ સહેલી છે ને યાત્રા ચાલુ રાખી તો ક્યારેક પહોંચવાના જ ને !

ચિંતનના આ આખાય પરિપ્રેક્ષ્યમાં કવિ આકાશ ઠક્કરની આ કબૂલાત પણ સ્પર્શી જાય એવી છે.                                                                                                                                                                     ‘સાંજ પડતાં, રસ્તો ઘર, તોય ત્યાં પાછાં જતાં ના આવડ્યું.’ લગભગ દરેકની આ પીડા છે એમ કહી શકાય.

 

 

 

 

 

Posted by: readsetu | માર્ચ 18, 2019

કાવ્યસેતુ 370

દિવ્ય ભાસ્કર > કાવ્યસેતુ 370 > 12 માર્ચ 2019

આ નહીં ચાલે ! – લતા હિરાણી  (મૂળ લેખ)

મને તેં હાંસિયામાં કાઢી નાખી છે

મળ્યું ના કોઈ તો અથવામાં રાખી છે.

તું કડવી વાણી બોલે છે સતત તો પણ

પીડાને તારી મધની જેમ ચાખી છે.

તું આરસ પર ભલેને ચિત્ર દોરે છે

મળ્યા છે તે ઉઝરડાની ઝાંખી છે.

વધુ મારાથી કોઈ ચાહશે નહીં ને !

તેં બકબક એટલે મારી સાંખી છે.

પ્રણયના કબૂતરને ઉડાડયું છે

નગરમાં એટલે તો સંખ્યા પાંખી છે. – રૂપાલી ચોકસી યશવી

 

પ્રેમી મોં ફેરવી લે તોય પ્રેમિકા તુમ હમેં પ્યાર કરો યા ના કરો, હમ તુમ્હે પ્યાર કિયે જાયેંગે ગાય અને જીવ્યા કરે એવી ફિલ્મી સિચ્યુએશન જીવનમાં પણ હોય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ફિલ્મમાં (જૂની) કોઈ આદર્શ અંત બતાવે ને ખરેખર જીવનમાં એ ક્યાંક વાસ્તવને બદલી નાખે અથવા વાસ્તવ ખુદ બદલાઈ જાય એવું બને. આજકાલ ફિલ્મો વધારે પ્રેકટીકલ બનતી જાય છે. હવે ફિલ્મોમાં દેવદાસ શોધ્યા જડે એમ નથી અને એ જ સત્ય છે. દેવદાસ વાર્તામાં જ હોય, હકીકતમાં નહીં ! પણ એ ખરું કે પ્રેમમાં બરાબર ડૂબ્યા પછી પાર ન ઉતરાય તો કોરા થવાનું બહુ અઘરું છે, જો ખરેખર પ્રેમ કર્યો હોય તો ! બેવફાઇ કે અવગણના મળે ત્યારે એ વચ્ચેનો સમયગાળો બહુ અઘરો છે. ન ઇધર કે, ન ઉધર કે ! તૂટી જવાય તોય માયા તોડી ન શકાય.

રચનામાં નાયિકાની દશા કાંઈક આવી છે. પ્રેમીની અવગણના સહેવી કઠિન બની છે ને તોયે મન એ પીડા મધની જેમ ચાખ્યા કરે છે. મને તેં હાંસિયામાં કાઢી નાખી છે / મળ્યું ના કોઈ તો અથવામાં રાખી છે આટલું એને  સ્પષ્ટ દેખાય છે તોય કહે છે, વધુ મારાથી કોઈ ચાહશે નહીં ને ! તેં બકબક એટલે મારી સાંખી છે. પોતે જેને પ્રેમ કરે છે એને પોતાનાથી વધુ કોઈ ચાહી શકે નહીં એની એને ખાતરી છે, વળી એય વિશ્વાસ છે કે મારી સાથે જે  આછોપાતળો સંબંધ એ રાખે છે એનું કારણ એ જ છે !! પણ પોતાની વાતને બકબક શું કામ ગણવી એ સવાલ જરૂર થાય. આ એક શબ્દ કવિતાના ભાવને નબળો પાડી દે છે. બકબકને બદલે વાતો જેવો સાદો શબ્દ સહજપ્રાપ્ય છે. એમ તો પ્રેમના કબૂતરને ઉડાડવાનું પ્રતીક પણ જરાય નવું નથી…  એ કવયિત્રીની મરજી પર છોડીએ.   

શરૂઆતના શબ્દો મને તેં હાંસિયામાં કાઢી નાખી છે / મળ્યું ના કોઈ તો અથવામાં રાખી છે. અત્યારના સમયને એકદમ અનુરૂપ છે અને કોઈના દર્દને, પીડાને કવિતામાં વ્યક્ત કરવાની ઇચ્છાને આવકારવાની હોય. કવિતા કરવી છે ? ક્યાં છે તારા જખ્મો ? પીડા વગર કવિતા ક્યાંથી ? રામાયણ જેવા મહાકાવ્યના જન્મનું નિમિત્ત ક્રૌંચવધ ! જીવન હો કે કવિતા, પીડા જ શરૂઆત અને પીડા જ અંત !

જ્યારે બંને પક્ષે પ્રેમ એની પૂર્ણ અવસ્થામાં હોય ત્યારે દુનિયામાં એ સિવાય બીજું કશું હોતું નથી પણ એક પક્ષે વધ ને બીજા પક્ષે ઘટ થાય ત્યારે લાગણીના હિસાબકિતાબ શરૂ થઈ જાય છે, સમીકરણો મંડાવા લાગે છે. હૈયાની પાટી પર પડેલા નાના અક્ષરો હથેળીની રેખા બનવા જાય એ પહેલાં જ એમાં ગૂંચો સર્જાય છે, ને પરિણામમાં હૈયાહોળી સિવાય બીજું કશું નથી મળતું. પ્રેમમાં સવાલ જ્યારે ઓછીવત્તી લાગણીનો, મનની સચ્ચાઈનો આવે ત્યારે અભિવ્યક્તિમાં અવરોધની અને સંવાદમાં સંઘર્ષની આંચ આપોઆપ પ્રવેશી જાય છે. સામાન્ય વાતચીત પણ આડે રસ્તે ફંટાઈ જાય છે. પ્રેમમાં અવરોધ ક્યારેક સમાજ ને ક્યારેક પોતે કે પોતાના બની જાય છે. આખરે આ બધું જીવનનો જ એક ભાગ છે. રોપાયેલું બીજ પાંગરવાને બદલે ખાખ થઈ જાય ત્યારે યાદ રહે, ફરી બેઠા થવાની ને જીવવાની ઈચ્છા જાળવી રાખવી મહત્વનું બની જાય છે કેમ કે જીવન સૌથી અગત્યનું છે.

 

            

 

« Newer Posts - Older Posts »

શ્રેણીઓ